دستکش پزشکی (Medical Gloves)
دستکش پزشکی (Medical Gloves) از جمله تجهیزات و ملزومات پزشکی یکبار مصرف است که برای محافظت از بیمار و کادر درمان در برابر انتقال آلودگی های میکروبی، تماس با خون و مایعات بدن و سایر عوامل بالقوه خطرناک مورد استفاده قرار می گیرد. این محصولات با ایجاد یک سد فیزیکی میان دست و محیط یا بدن بیمار، نقش مهمی در کنترل عفونت و کاهش انتقال آلودگی های متقاطع دارند.
دستکش های پزشکی در مراکز درمانی، بیمارستان ها، آزمایشگاه ها، کلینیک های دندانپزشکی، مراکز جراحی، صنایع دارویی و واحدهای تولید تجهیزات پزشکی کاربرد گسترده ای دارند.
نکته مهم: دستکش پزشکی علاوه بر مقاومت فیزیکی و جلوگیری از نفوذ عوامل آلوده کننده، باید از نظر ایمنی زیستی، مواد شیمیایی باقی مانده از فرایند تولید و احتمال ایجاد حساسیت پوستی نیز ارزیابی شود.

انواع دستکش پزشکی بر اساس جنس مواد اولیه
دستکش های پزشکی با توجه به جنس مواد اولیه، ویژگی های فیزیکی و کاربرد به چند گروه اصلی تقسیم می شوند.
دستکش لاتکس (Latex Gloves)

این دستکش ها از لاتکس طبیعی تولید می شوند و به دلیل انعطاف پذیری بالا، خاصیت کشسانی مناسب و حساسیت لمسی مطلوب، در بسیاری از فعالیت های پزشکی مورد استفاده قرار می گیرند.
با این حال، پروتئین های موجود در لاتکس طبیعی می توانند در برخی افراد واکنش های آلرژیک ایجاد کنند. بنابراین کنترل میزان پروتئین قابل استخراج و مواد شیمیایی باقی مانده در محصول اهمیت زیادی دارد.
دستکش نیتریل (Nitrile Gloves)

این دستکش ها از لاستیک مصنوعی نیتریل بوتادین تولید می شوند و به دلیل مقاومت مناسب در برابر سوراخ شدن، پارگی و برخی مواد شیمیایی، کاربرد گسترده ای در مراکز درمانی و آزمایشگاهی دارند.
دستکش نیتریل فاقد پروتئین لاتکس طبیعی است، اما این موضوع به معنای عدم احتمال ایجاد حساسیت نیست؛ زیرا مواد شیمیایی مورد استفاده در فرایند تولید، از جمله شتاب دهنده های ولکانش، ممکن است موجب درماتیت تماسی شوند.
دستکش وینیل (Vinyl Gloves)

دستکش وینیل از پلی وینیل کلراید (PVC) ساخته می شود. این محصول معمولا انعطاف پذیری و مقاومت مکانیکی کمتری نسبت به دستکش های لاتکس و نیتریل دارد و برای فعالیت هایی با ریسک پایین تر و مدت تماس محدود استفاده می شود.
در ارزیابی این دستکش ها باید ترکیبات پلیمری، نرم کننده ها و سایر مواد افزودنی مورد توجه قرار گیرند.
دستکش جراحی (Surgical Gloves)

دستکش جراحی برای استفاده در اعمال جراحی و شرایطی طراحی شده است که حفظ شرایط استریل و جلوگیری از انتقال آلودگی اهمیت ویژه ای دارد.
این دستکش ها معمولا دارای طراحی آناتومیک، ضخامت کنترل شده، مقاومت مکانیکی مناسب و حساسیت لمسی بالا هستند و به صورت استریل و بسته بندی شده عرضه می شوند.
استانداردهای مرتبط با دستکش پزشکی
تولید و ارزیابی دستکش های پزشکی بر اساس استانداردهای اختصاصی انجام می شود. انتخاب استاندارد به نوع دستکش، جنس مواد اولیه، کاربرد، استریل یا غیر استریل بودن و الزامات بازار هدف بستگی دارد.
استاندارد ISO 11193-1
این استاندارد با عنوان:
Single-use medical examination gloves – Part 1: Specification for gloves made from rubber latex or rubber solution
برای دستکش های معاینه پزشکی یکبار مصرف ساخته شده از لاتکس طبیعی یا محلول های لاستیکی کاربرد دارد.
مهم ترین موضوعات مورد ارزیابی عبارت اند از:
-
ابعاد و اندازه دستکش
-
مقاومت کششی و خواص مکانیکی
-
مقاومت در برابر پارگی
-
عدم وجود سوراخ و نشت
-
ویژگی های فیزیکی محصول
-
الزامات مربوط به کیفیت و عملکرد دستکش
نسخه منتشر شده ISO 11193-1:2020 در حال حاضر نسخه معتبر منتشر شده است؛ اما نسخه جدید ISO/FDIS 11193-1 در سال 2026 وارد مرحله تصویب نهایی شده و هنوز نباید آن را با استاندارد منتشر شده نهایی یکسان دانست.
ISO+1
استاندارد ISO 11193-2
این استاندارد برای دستکش های معاینه پزشکی یکبار مصرف ساخته شده از پلی وینیل کلراید (PVC) تدوین شده است.
موضوعات اصلی آن شامل الزامات فیزیکی، ابعادی و عملکردی دستکش های وینیل است.
نسخه منتشر شده ISO 11193-2:2006 همچنان نسخه منتشر شده قبلی محسوب می شود، اما نسخه ISO/FDIS 11193-2 در سال 2026 وارد مرحله تصویب نهایی شده است.
ISO+1
استاندارد ISO 10282
این استاندارد با عنوان:
Single-use sterile rubber surgical gloves – Specification
به طور اختصاصی برای دستکش های جراحی لاستیکی استریل یکبار مصرف کاربرد دارد.
موارد مهم تحت پوشش این استاندارد عبارت اند از:
-
ویژگی های فیزیکی و مکانیکی
-
ابعاد و اندازه دستکش
-
مقاومت در برابر پارگی
-
عدم وجود سوراخ
-
الزامات عملکردی دستکش جراحی
-
ویژگی های مرتبط با کیفیت محصول
نسخه معتبر منتشر شده این استاندارد ISO 10282:2023 است. این استاندارد برای دستکش های معاینه پزشکی طراحی نشده و نباید جایگزین ISO 11193 شود.
Specification
استانداردهای EN 455
مجموعه استانداردهای EN 455 از مراجع مهم ارزیابی دستکش های پزشکی یکبار مصرف در بازار اروپا محسوب می شوند.
EN 455-1:
بررسی عدم وجود سوراخ و نشت در دستکش های پزشکی و ارزیابی یکپارچگی سد محافظ.
EN 455-2:
بررسی ویژگی های فیزیکی و مکانیکی دستکش شامل ابعاد، مقاومت کششی و خواص مرتبط با استحکام محصول.
EN 455-3:
ارزیابی زیستی دستکش و بررسی مواد بالقوه خطرناک از جمله پروتئین های لاتکس، باقی مانده مواد شیمیایی، پودر سطحی و اندوتوکسین ها در موارد مرتبط.
EN 455-4:
تعیین و ارزیابی عمر مفید محصول (Shelf Life) و بررسی حفظ ویژگی های عملکردی دستکش در طول مدت نگهداری.
نسخه های منتشر شده قابل توجه در این مجموعه شامل EN 455-2:2024 و EN 455-3:2023 هستند.
The National Agency for Public Procurement+2
استانداردهای زیست سازگاری دستکش پزشکی
از آنجا که دستکش پزشکی با پوست دست کاربر تماس مستقیم دارد و در برخی کاربردها ممکن است با پوست بیمار نیز تماس پیدا کند، ارزیابی زیستی آن از اهمیت بالایی برخوردار است.
این ارزیابی باید با توجه به نوع مواد اولیه، ترکیبات شیمیایی، شرایط تماس، مدت استفاده و ریسک های احتمالی محصول طراحی شود.
مهم ترین استانداردهای مرتبط عبارت اند از:
ISO 10993-1:
استاندارد اصلی برای طراحی و تعیین برنامه ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی بر اساس مدیریت ریسک است.
نسخه جدید منتشر شده این استاندارد ISO 10993-1:2025 است که در نوامبر 2025 منتشر شده و جایگزین نسخه 2018 شده است.
ISO+1
ISO 10993-5:
برای ارزیابی سمیت سلولی (Cytotoxicity) و بررسی اثر عصاره یا مواد آزاد شده از دستکش بر سلول های زنده استفاده می شود.
یکی از روش های متداول در این زمینه آزمون MTT است.
ISO 10993-10:
برای ارزیابی پتانسیل ایجاد حساسیت پوستی (Skin Sensitization) ناشی از مواد تشکیل دهنده یا ترکیبات قابل استخراج از دستکش کاربرد دارد.
ISO 10993-23:
برای ارزیابی تحریک پذیری (Irritation) و بررسی احتمال ایجاد واکنش های تحریکی در اثر تماس با محصول مورد استفاده قرار می گیرد.
انتخاب آزمون های فوق باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی و کاربرد واقعی محصول انجام شود و انجام تمام آزمون ها برای همه انواع دستکش الزامی نیست.
آزمون های مهم کنترل کیفیت و ایمنی دستکش پزشکی
علاوه بر استانداردهای اصلی محصول، مجموعه ای از آزمون های فیزیکی، شیمیایی، میکروبی و زیستی برای ارزیابی کیفیت و ایمنی دستکش پزشکی مورد استفاده قرار می گیرند.
آزمون نشتی و عدم وجود سوراخ (Leak Test):
برای بررسی یکپارچگی دستکش و شناسایی سوراخ هایی که ممکن است موجب عبور مایعات و انتقال آلودگی شوند، انجام می شود.
آزمون مقاومت کششی (Tensile Strength):
برای تعیین میزان نیروی مورد نیاز جهت کشیدن و گسیختگی نمونه و ارزیابی استحکام مکانیکی دستکش انجام می شود.
آزمون ازدیاد طول تا نقطه پارگی (Elongation at Break):
این آزمون میزان قابلیت کشسانی دستکش را پیش از گسیختگی مشخص می کند.
آزمون تعیین پودر سطحی (Powder Residue):
برای اندازه گیری میزان پودر باقی مانده روی سطح دستکش و کنترل ادعای بدون پودر بودن محصول استفاده می شود.
آزمون مواد شیمیایی قابل استخراج (Chemical Extractables):
برای شناسایی و ارزیابی ترکیبات شیمیایی آزادشدنی از دستکش مانند مواد افزودنی، شتاب دهنده های تولید، نرم کننده ها و سایر باقی مانده های فرایند ساخت کاربرد دارد.
آزمون پروتئین قابل استخراج لاتکس (Extractable Latex Protein):
برای دستکش های لاتکس طبیعی اهمیت ویژه ای دارد و با هدف ارزیابی میزان پروتئین های قابل استخراج و کنترل ریسک حساسیت به لاتکس انجام می شود.
آزمون اندوتوکسین باکتریایی (Bacterial Endotoxins Test):
برای بررسی وجود اندوتوکسین های باکتریایی در محصول، در مواردی که با توجه به کاربرد و الزامات مربوطه نیاز به ارزیابی آن وجود دارد، انجام می شود.
آزمون پیری تسریع شده (Accelerated Aging):
برای بررسی تغییرات ویژگی های فیزیکی و عملکردی دستکش در شرایط پیری تسریع شده و پشتیبانی از تعیین عمر مفید محصول استفاده می شود.
آزمون استریلیتی (Sterility Test):
برای دستکش های جراحی استریل، به منظور بررسی عدم رشد میکروارگانیسم های قابل کشت در شرایط آزمون انجام می شود. این آزمون باید در کنار اعتبارسنجی فرایند استریلیزاسیون و کنترل های مربوطه تفسیر شود.
استانداردهای تکمیلی مرتبط با استریلیزاسیون و بسته بندی
برای دستکش های جراحی استریل، استانداردهای مرتبط با فرایند استریلیزاسیون نیز اهمیت دارند.
-
ISO 11135: اعتبارسنجی و کنترل فرایند استریلیزاسیون با اتیلن اکساید (EO).
-
ISO 11137: الزامات استریلیزاسیون با استفاده از پرتوهای یون ساز.
-
ISO 11737-1: تعیین بار میکروبی محصول (Bioburden).
-
ISO 11737-2: آزمون های استریلیتی در اعتبارسنجی فرایند استریلیزاسیون.
-
ISO 11607: الزامات سیستم بسته بندی تجهیزات پزشکی استریل شده در بسته بندی نهایی.
استاندارد مناسب استریلیزاسیون با توجه به روش انتخاب شده توسط تولید کننده تعیین می شود.
ISO+1
اهمیت آزمون های زیست سازگاری دستکش در سنجش ساناژن
در تولید دستکش پزشکی، صرف استفاده از مواد اولیه استاندارد و برخورداری از مقاومت مکانیکی مناسب برای اثبات ایمنی زیستی محصول کافی نیست. مواد شیمیایی مورد استفاده در فرایند تولید، باقی مانده مواد افزودنی، ترکیبات قابل استخراج و احتمال ایجاد سمیت سلولی یا واکنش های پوستی باید مورد توجه قرار گیرند.
آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون های زیست سازگاری و سمیت، امکان ارزیابی جنبه های مختلف ایمنی زیستی دستکش های پزشکی را برای تولیدکنندگان و واردکنندگان تجهیزات پزشکی فراهم می کند.
مهم ترین خدمات مرتبط عبارت اند از:
-
آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity) مطابق ISO 10993-5
-
آزمون تحریک پذیری (Irritation) مطابق ISO 10993-23
-
آزمون حساسیت زایی (Sensitization) مطابق ISO 10993-10
-
بررسی ترکیبات شیمیایی قابل استخراج بر اساس برنامه ارزیابی زیستی
-
آزمون اندوتوکسین باکتریایی (BET) در موارد مرتبط
نکته مهم: انتخاب آزمون های مورد نیاز باید بر اساس آخرین ویرایش منتشر شده استانداردهای مرتبط، الزامات مرجع رگولاتوری و ارزیابی ریسک محصول انجام شود. برای مثال، در ارزیابی های مبتنی بر ISO باید وضعیت نسخه جدید ISO 10993-1:2025 نیز در نظر گرفته شود.
نتیجه برای تولیدکنندگان: برای انتخاب آزمون های مناسب دستکش پزشکی، ابتدا باید نوع دستکش (لاتکس، نیتریل یا وینیل)، کاربرد (معاینه یا جراحی)، وضعیت استریل بودن و مدت تماس مشخص شود. سپس برنامه آزمون های فیزیکی، شیمیایی و زیستی متناسب با محصول تدوین شود.
برای دریافت مشاوره تخصصی در زمینه انتخاب آزمون های زیست سازگاری و ارزیابی ایمنی دستکش پزشکی، با کارشناسان آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید