برای سرنگ و ست تزریق چه آزمون های زیست سازگاری ضروری است؟

سرنگ ها و ست های تزریق (Syringes and Infusion Sets) از تجهیزات پزشکی پرکاربرد هستند که به طور مستقیم یا غیرمستقیم با خون، مایعات تزریقی و بافت های بدن در ارتباط قرار می گیرند. به همین دلیل، ارزیابی زیست سازگاری این محصولات برای اطمینان از ایمنی بیمار و جلوگیری از بروز واکنش های نامطلوب اهمیت زیادی دارد.

از آنجا که این تجهیزات برای تزریق دارو، سرم و سایر محلول های درمانی استفاده می شوند، مواد تشکیل دهنده آنها نباید موجب سمیت سلولی، تحریک، حساسیت زایی، تخریب گلبول های قرمز یا ایجاد واکنش های نامطلوب در خون شوند.

نکته مهم: الزامات زیست سازگاری سرنگ و ست تزریق یکسان نیستند. نوع ماده اولیه، مسیر تماس با بدن، مدت تماس، نوع سیال عبوری و شرایط استفاده از محصول در تعیین آزمون های ضروری نقش دارند.

طبقه بندی سرنگ و ست تزریق از نظر تماس با بدن

بر اساس استاندارد ISO 10993-1، تجهیزات پزشکی از نظر نوع تماس با بدن به گروه های مختلف تقسیم می شوند.

سرنگ و ست تزریق معمولاً در گروه تجهیزات پزشکی دارای تماس غیرمستقیم با خون (Indirect Blood Contacting Devices) قرار می گیرند؛ زیرا سطح داخلی آنها با خون یا محلول تزریقی در ارتباط است و مواد قابل استخراج از سطح داخلی می توانند از طریق تزریق وارد بدن شوند.

در این محصولات، مسیر تماس با بدن اهمیت زیادی دارد:

  • سطح داخلی سرنگ و ست تزریق با محلول تزریقی یا خون تماس دارد.

  • سوزن سرنگ در تماس مستقیم با بافت و خون قرار می گیرد.

  • اجزای خارجی مانند قسمت هایی از بدنه و پیستون ممکن است با پوست سالم تماس داشته باشند.

  • در برخی محصولات تزریق طولانی مدت، مدت تماس و میزان مواجهه بیمار با مواد آزادشونده بیشتر است.

از نظر مدت تماس نیز سه گروه اصلی در ISO 10993-1 مطرح هستند:

  • تماس محدود: حداکثر 24 ساعت.

  • تماس طولانی مدت: بیش از 24 ساعت تا 30 روز.

  • تماس دائمی: بیش از 30 روز.

باید توجه داشت که مدت تماس بر اساس ماهیت تماس واقعی و مورد انتظار محصول تعیین می شود. برای مثال، در یک ست تزریق یکبار مصرف، مدت عبور محلول از داخل مسیر سیال و تماس بیمار با مواد آزادشونده باید در ارزیابی لحاظ شود.

آزمون های زیست سازگاری ضروری برای سرنگ و ست تزریق

آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)

این آزمون برای بررسی اثر مواد آزاد شده از اجزای سرنگ و ست تزریق بر سلول های زنده انجام می شود.

در ساخت این محصولات معمولاً از موادی مانند پلی پروپیلن (PP)، پلی اتیلن (PE)، پلی کربنات (PC)، PVC، الاستومرها و مواد روان کننده استفاده می شود. برخی افزودنی ها، نرم کننده ها، مواد روان کننده و ترکیبات باقی مانده از فرآیند تولید ممکن است از سطح داخلی محصول آزاد شوند.

در آزمون سمیت سلولی، عصاره تهیه شده از نمونه با سلول های استاندارد آزمایشگاهی مانند L-929 مواجه می شود و میزان زنده مانی سلول ها بررسی می شود.

استاندارد مرجع:

– ISO 10993-5:2009، ارزیابی سمیت سلولی در شرایط آزمایشگاهی.

این آزمون یکی از نقاط پایانی مهم ارزیابی زیستی سرنگ و ست تزریق است.

آزمون همولیز (Hemolysis)

مهم برای مسیر تماس با خون

یکی از مهم ترین آزمون های اختصاصی برای تجهیزات پزشکی دارای تماس با خون، آزمون همولیز است.

هدف این آزمون بررسی احتمال تخریب گلبول های قرمز در اثر تماس با مواد تشکیل دهنده سرنگ، سوزن یا ست تزریق است.

برخی مواد شیمیایی قابل استخراج، افزودنی ها و ترکیبات آزاد شده از سطح داخلی تجهیزات ممکن است موجب آسیب به غشای گلبول قرمز و آزاد شدن هموگلوبین شوند.

در این آزمون، میزان هموگلوبین آزاد شده از گلبول های قرمز پس از تماس با نمونه یا عصاره آن اندازه گیری می شود.

استاندارد مرجع:

– ISO 10993-4:2017 به همراه اصلاحیه 2025، ارزیابی اثرات تجهیزات پزشکی بر خون.

روش های آزمون همولیز می توانند بر اساس ماهیت محصول و نوع تماس، به صورت تماس مستقیم یا غیرمستقیم طراحی شوند.

 

آزمون حساسیت زایی (Sensitization)

این آزمون برای بررسی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی در اثر تماس مواد تشکیل دهنده سرنگ و ست تزریق با بدن انجام می شود.

اگرچه سطح داخلی این محصولات عمدتاً با خون یا محلول تزریقی در تماس است، ترکیبات قابل استخراج می توانند از طریق مسیر تزریق وارد بدن شوند. همچنین قسمت های خارجی برخی محصولات با پوست کاربر یا بیمار تماس دارند.

مواد افزودنی، رنگ ها، روان کننده ها و باقی مانده مواد شیمیایی تولید از جمله مواردی هستند که باید در ارزیابی ریسک حساسیت زایی بررسی شوند.

استاندارد مرجع:

– ISO 10993-10:2021، ارزیابی حساسیت زایی پوستی.

آزمون تحریک (Irritation)

این آزمون برای بررسی احتمال ایجاد واکنش های التهابی و تحریک موضعی در اثر تماس مواد آزاد شده از محصول با بافت بدن انجام می شود.

در سرنگ و ست تزریق، مسیر تماس مواد با بدن عمدتاً از طریق تزریق و ورود ترکیبات آزادشونده به بافت یا گردش خون است. بنابراین ارزیابی تحریک باید با توجه به مسیر مواجهه و محل تماس انجام شود.

استاندارد مرجع:

– ISO 10993-23:2021 به همراه اصلاحیه 2025، آزمون تحریک.

آزمون سمیت سیستمیک حاد (Acute Systemic Toxicity)

در این آزمون بررسی می شود که آیا ترکیبات آزاد شده از سرنگ یا ست تزریق پس از ورود به بدن می توانند موجب بروز اثرات سمی عمومی شوند یا خیر.

این موضوع به ویژه برای تجهیزاتی که محلول های تزریقی از مسیر داخلی آنها عبور می کند اهمیت دارد؛ زیرا مواد قابل استخراج ممکن است همراه محلول وارد بدن بیمار شوند.

استاندارد مرجع:

– ISO 10993-11:2017، ارزیابی سمیت سیستمیک.

ضرورت انجام این آزمون باید با توجه به نوع محصول، مدت تماس، مواد اولیه، ترکیبات قابل استخراج و داده های موجود تعیین شود.

آزمون پیروژنیته ناشی از مواد (Material-Mediated Pyrogenicity)

پیروژن ها موادی هستند که می توانند موجب ایجاد واکنش تب زا در بدن شوند.

در سرنگ و ست تزریق، وجود ترکیبات قابل استخراج ناشی از مواد اولیه، فرآیند تولید یا استریلیزاسیون می تواند از نظر احتمال ایجاد واکنش پیروژنی اهمیت داشته باشد.

باید بین دو مفهوم تفاوت قائل شد:

  • پیروژنیته ناشی از مواد: مربوط به واکنش تب زا در اثر مواد آزاد شده از خود محصول.

  • اندوتوکسین باکتریایی: مربوط به وجود اندوتوکسین های باکتری های گرم منفی در محصول.

استاندارد مرجع برای ارزیابی زیستی:

  • ISO 10993-1:2025

  • ISO 10993-11:2017

آزمون اندوتوکسین نیز در صورت نیاز باید به صورت جداگانه و با روش معتبر انجام شود.

آزمون های تکمیلی هموسازگاری (Hemocompatibility)

علاوه بر همولیز، برخی محصولات تزریقی و به ویژه تجهیزاتی که تماس مستقیم یا غیرمستقیم با خون دارند، ممکن است به ارزیابی های تکمیلی اثر بر سیستم انعقادی و سلول های خونی نیاز داشته باشند.

بر اساس ISO 10993-4، ارزیابی اثرات تجهیزات پزشکی بر خون می تواند شامل موارد زیر باشد:

بررسی انعقاد خون (Coagulation):

برای بررسی احتمال فعال شدن یا اختلال در مسیرهای انعقادی در اثر تماس خون با مواد محصول انجام می شود.

بررسی فعال شدن پلاکت ها (Platelet Activation):

برای ارزیابی احتمال فعال شدن پلاکت ها و تغییر عملکرد آنها در تماس با سطح مواد انجام می شود.

بررسی ترومبوژنسیته (Thrombogenicity):

برای بررسی احتمال تشکیل لخته خون در اثر تماس با مواد و سطوح تجهیزات پزشکی انجام می شود.

بررسی فعال شدن سیستم کمپلمان (Complement Activation):

برای ارزیابی احتمال فعال شدن سیستم کمپلمان و ایجاد پاسخ های التهابی ناشی از تماس مواد با خون انجام می شود.

نکته مهم این است که ISO 10993-4 همه این آزمون ها را برای هر سرنگ یا ست تزریق به صورت الزامی تعیین نمی کند. انتخاب آنها باید بر اساس نوع تماس با خون، طراحی محصول، مدت تماس، ویژگی های سطحی مواد و ارزیابی ریسک انجام شود. برای یک سرنگ یکبار مصرف معمولی، نباید بدون توجیه علمی تمام آزمون های پیشرفته هموسازگاری تجهیزات عروقی تجویز شوند.

 

ارزیابی ترکیبات شیمیایی (Chemical Characterization)

سرنگ ها و ست های تزریق از مواد پلیمری مختلفی ساخته می شوند که ممکن است حاوی افزودنی ها و ترکیبات شیمیایی قابل استخراج باشند.

بررسی ترکیبات شیمیایی به ویژه در محصولاتی که محلول تزریقی از مسیر داخلی آنها عبور می کند اهمیت دارد.

موارد قابل بررسی شامل:

  • نرم کننده ها و افزودنی های PVC.

  • روان کننده های مورد استفاده در ساخت سرنگ.

  • مواد پایدارکننده و آنتی اکسیدان ها.

  • مواد رنگی و افزودنی های پلیمری.

  • باقی مانده مونومرها و مواد حاصل از فرآیند تولید.

  • ترکیبات قابل استخراج و آزادشونده از سطح داخلی محصول.

استانداردهای مرجع:

  • ISO 10993-18:2020 به همراه اصلاحیه 2022، مشخصه یابی شیمیایی مواد تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-17:2023 به همراه اصلاحیه 2025، ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات شیمیایی.

این ارزیابی کمک می کند ترکیبات شیمیایی بالقوه خطرناک شناسایی شوند و میزان مواجهه بیمار با آنها مورد بررسی قرار گیرد.

 

بررسی باقی مانده اتیلن اکساید (EO Residuals)

اگر سرنگ یا ست تزریق با استفاده از اتیلن اکساید استریل شده باشد، بررسی باقی مانده مواد ناشی از فرآیند استریلیزاسیون اهمیت زیادی دارد.

مهم ترین ترکیبات مورد بررسی عبارتند از:

  • اتیلن اکساید (EO)

  • اتیلن کلروهیدرین (ECH)

باقی ماندن این ترکیبات در اجزای پلیمری محصول می تواند موجب مواجهه بیمار با مواد شیمیایی نامطلوب شود.

استاندارد مرجع:

– ISO 10993-7:2026، ارزیابی باقی مانده های استریلیزاسیون با اتیلن اکساید.

این ارزیابی باید با توجه به نوع ماده، شرایط استریلیزاسیون و شرایط هوادهی محصول انجام شود.

تفاوت آزمون های زیست سازگاری سرنگ و ست تزریق

اگرچه هر دو محصول برای تزریق و انتقال مایعات درمانی استفاده می شوند، اما از نظر طراحی و شرایط تماس با بدن تفاوت هایی دارند.

سرنگ یکبار مصرف:

در سرنگ، اجزایی مانند بدنه، پیستون، واشر آب بند، روان کننده و سوزن اهمیت دارند. سطح داخلی بدنه و پیستون در تماس با محلول تزریقی قرار می گیرند و ممکن است ترکیباتی از مواد آنها وارد محلول شوند.

آزمون های مهم برای ارزیابی زیستی سرنگ عبارتند از:

  • سمیت سلولی.

  • حساسیت زایی.

  • تحریک.

  • سمیت سیستمیک حاد.

  • همولیز و سایر ارزیابی های هموسازگاری در صورت توجیه.

  • ارزیابی ترکیبات شیمیایی.

  • بررسی باقی مانده اتیلن اکساید در صورت استفاده از این روش استریلیزاسیون.

ست تزریق سرم (Infusion Set):

در ست تزریق، اجزای مختلفی مانند لوله انتقال مایع، محفظه قطره، اتصالات، گیره تنظیم جریان و اجزای تزریق وجود دارند.

از آنجا که محلول برای مدت مشخصی در مسیر داخلی ست جریان دارد، بررسی مواد آزادشونده از لوله ها و اتصالات اهمیت زیادی دارد.

آزمون های مهم شامل:

  • سمیت سلولی.

  • حساسیت زایی.

  • تحریک.

  • سمیت سیستمیک حاد.

  • همولیز و ارزیابی های مرتبط با خون بر اساس نوع کاربرد.

  • مشخصه یابی شیمیایی.

  • بررسی باقی مانده اتیلن اکساید در صورت استفاده از این روش.

در ست های انتقال خون، تجهیزات دارای تماس مستقیم با خون یا ست های مورد استفاده در گردش خون خارج از بدن، ارزیابی هموسازگاری باید متناسب با نوع تماس و شرایط بالینی دقیق تر طراحی شود.

استانداردهای اصلی ارزیابی سرنگ و ست تزریق

مهم ترین استانداردهای مرتبط با ارزیابی زیست سازگاری این محصولات عبارتند از:

  • ISO 10993-1:2025: اصول ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک.

  • ISO 10993-4:2017 و اصلاحیه 2025: ارزیابی اثرات تجهیزات پزشکی بر خون و انتخاب آزمون های هموسازگاری.

  • ISO 10993-5:2009: آزمون سمیت سلولی.

  • ISO 10993-10:2021: آزمون حساسیت زایی.

  • ISO 10993-11:2017: ارزیابی سمیت سیستمیک.

  • ISO 10993-12:2021 و اصلاحیه 2025: آماده سازی نمونه و مواد مرجع.

  • ISO 10993-17:2023 و اصلاحیه 2025: ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات شیمیایی.

  • ISO 10993-18:2020 و اصلاحیه 2022: مشخصه یابی شیمیایی مواد تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-23:2021 و اصلاحیه 2025: آزمون تحریک.

  • ISO 10993-7:2026: بررسی باقی مانده اتیلن اکساید.

علاوه بر استانداردهای زیست سازگاری، استانداردهای اختصاصی محصول نیز اهمیت دارند:

  • ISO 7886-1:2017: الزامات و روش های آزمون سرنگ های استریل زیرجلدی یکبار مصرف با کاربرد دستی.

  • ISO 8536-4:2019: الزامات ست های تزریق یکبار مصرف ثقلی.

  • ISO 7864: الزامات و روش های آزمون سوزن های زیرجلدی استریل یکبار مصرف.

نسخه ISO 7886-1:2017 در حال حاضر نسخه منتشر شده جاری است، اما پروژه جایگزینی آن در مراحل پایانی تدوین قرار دارد. ISO 8536-4:2019 نیز در سال 2025 تأیید مجدد شده و پروژه بازنگری نسخه بعدی آن آغاز شده است.

 

آیا تمام آزمون های زیست سازگاری برای سرنگ و ست تزریق ضروری هستند؟

خیر. انتخاب آزمون ها باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی و شرایط واقعی استفاده از محصول انجام شود.

برای مثال، در یک سرنگ استریل یکبار مصرف معمولی، ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت زایی، تحریک، سمیت سیستمیک حاد، پیروژنیته ناشی از مواد و هموسازگاری از نقاط پایانی مهم قابل بررسی هستند.

در ست تزریق نیز به دلیل وجود مسیر انتقال محلول و تماس احتمالی با خون، بررسی ترکیبات شیمیایی آزادشونده اهمیت ویژه ای دارد.

اما آزمون های پیشرفته تر مانند بررسی فعال شدن پلاکت ها، انعقاد خون، ترومبوژنسیته و کمپلمان برای تمام این محصولات الزام یکسانی ندارند.

بر اساس راهنمای FDA، برای تجهیزات دارای مسیر ارتباطی غیرمستقیم با خون، نقاط پایانی زیستی باید بر اساس مدت تماس و ماهیت تماس بررسی شوند. FDA نیز تصریح می کند که این فهرست یک چک لیست اجباری برای انجام تمام آزمون ها نیست و می توان از داده های موجود یا توجیه علمی برای پاسخ به هر نقطه پایانی استفاده کرد.

 

نتیجه برای تولیدکنندگان سرنگ و ست تزریق

برای تولیدکنندگان این محصولات، پیشنهاد می شود ارزیابی زیستی با بررسی مواد اولیه، اجزای در تماس با مسیر سیال، فرآیند تولید و روش استریلیزاسیون آغاز شود.

مهم ترین آزمون هایی که در ارزیابی اولیه سرنگ و ست تزریق باید مورد توجه قرار گیرند عبارتند از:

  • آزمون سمیت سلولی (ISO 10993-5)

  • آزمون حساسیت زایی (ISO 10993-10)

  • آزمون تحریک (ISO 10993-23)

  • آزمون سمیت سیستمیک حاد (ISO 10993-11)

  • آزمون همولیز و ارزیابی هموسازگاری (ISO 10993-4)

  • ارزیابی پیروژنیته ناشی از مواد

  • مشخصه یابی شیمیایی (ISO 10993-18)

  • ارزیابی ریسک سم شناسی (ISO 10993-17)

  • بررسی باقی مانده اتیلن اکساید (ISO 10993-7)، در صورت استفاده از این روش استریلیزاسیون.

نکته مهم: آزمون های زیست سازگاری باید با توجه به محصول نهایی و شرایط واقعی استفاده انجام شوند. در آماده سازی نمونه نیز باید الزامات ISO 10993-12 رعایت شود. همچنین آزمون اندوتوکسین، استریلیتی و آزمون های عملکردی محصول، ارزیابی های مستقلی هستند و جایگزین آزمون های زیست سازگاری نمی شوند.

در آزمایشگاه سنجش ساناژن، آزمون های زیست سازگاری و سمیت تجهیزات پزشکی بر اساس استانداردهای مرتبط ISO 10993 انجام می شوند. انتخاب آزمون های مورد نیاز سرنگ و ست تزریق با توجه به نوع محصول، مواد اولیه، روش استریلیزاسیون و الزامات اداره کل تجهیزات پزشکی صورت می گیرد.

برای تعیین آزمون های ضروری محصول و دریافت مشاوره تخصصی، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

منابع رسمی