آزمون‌های تحریک زایی
الزام دریافت تأییدیه برای تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی
خلاصه آزمون ها
زمینه و هدف: آزمون‌های تحریک زایی (Irritation Tests) یکی از اجزای اصلی ارزیابی زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی هستند که بر اساس استاندارد ISO 10993-23: Biological Evaluation of Medical Devices – Part 23: Tests for Irritation انجام می‌شوند. هدف این آزمون‌ها تعیین توانایی مواد، عصاره‌ها یا محصولات پزشکی در ایجاد واکنش‌های التهابی موضعی پس از تماس با پوست، مخاط یا سایر بافت‌های بدن است. بسیاری از تجهیزات پزشکی در طول استفاده با پوست سالم، پوست آسیب‌دیده یا سطوح مخاطی تماس پیدا می‌کنند و در صورت آزادسازی مواد تحریک‌کننده می‌توانند باعث بروز قرمزی، تورم، التهاب یا آسیب بافتی شوند. از این رو ارزیابی تحریکزایی به عنوان یکی از الزامات مهم مدیریت ریسک زیستی و تضمین ایمنی محصولات پزشکی شناخته می‌شود. نتایج این آزمون‌ها اطلاعات ارزشمندی درباره تحمل‌پذیری بافتی محصول فراهم کرده و نقش مهمی در انتخاب مواد اولیه، توسعه محصول و اخذ مجوزهای قانونی ایفا می‌کنند.
روش انجام: مطابق ISO 10993-23، طراحی آزمون بر اساس نوع تماس محصول با بدن و محل کاربرد آن انجام می‌شود. ابتدا نمونه یا عصاره استخراج‌شده از محصول تحت شرایط استاندارد تهیه می‌گردد. انتخاب حلال، نسبت استخراج و شرایط آماده‌سازی بر اساس ویژگی‌های محصول و کاربرد بالینی آن تعیین می‌شود.
آزمون‌های تحریک زایی می‌توانند برای ارزیابی موارد زیر مورد استفاده قرار گیرند:
- تحریکزایی پوستی (Dermal Irritation)
- تحریکزایی مخاطی (Mucosal Irritation)
- تحریکزایی دهانی
- تحریکزایی واژینال
- تحریکزایی چشمی در موارد خاص
- سایر نواحی مخاطی مرتبط با کاربرد محصول
در مطالعات درون‌تنی، عصاره یا ماده آزمون بر روی پوست یا مخاط حیوان مناسب، معمولاً خرگوش، قرار داده می‌شود. ناحیه مورد آزمایش در زمان‌های مشخص پس از مواجهه، از نظر ایجاد قرمزی (Erythema)، تورم (Edema)، زخم، نکروز یا سایر علائم التهابی ارزیابی می‌شود.
همچنین استاندارد ISO 10993-23 استفاده از روش‌های جایگزین و مدل‌های آزمایشگاهی معتبر را در صورت اثبات کارایی علمی تشویق می‌کند. در این روش‌ها از مدل‌های بافتی سه‌بعدی، پوست بازسازی‌شده انسانی و سایر سامانه‌های جایگزین برای کاهش استفاده از حیوانات آزمایشگاهی استفاده می‌شود.
کلیه واکنش‌ها در زمان‌های مشخص ثبت شده و شدت پاسخ‌ها بر اساس سیستم‌های نمره‌دهی استاندارد ارزیابی می‌شوند.
یافته‌ها و طبقه‌بندی: نتایج آزمون تحریکزایی میزان تحمل بافت نسبت به ماده مورد بررسی را نشان می‌دهد. مواد زیست‌سازگار معمولاً باعث ایجاد حداقل واکنش موضعی شده و پس از مدت کوتاهی هیچ نشانه قابل توجهی از التهاب مشاهده نمی‌شود. در مقابل، مواد تحریک‌کننده می‌توانند موجب قرمزی، تورم، التهاب پایدار، آسیب اپیتلیوم یا نکروز بافتی شوند.
بر اساس شدت واکنش مشاهده‌شده، نتایج معمولاً در یکی از طبقات زیر قرار می‌گیرند:
- غیرتحریک‌کننده (Non-Irritant)
- تحریک خفیف
- تحریک متوسط
- تحریک شدید
این طبقه‌بندی با استفاده از میانگین امتیازهای اریتما و ادم و مقایسه با گروه کنترل انجام می‌شود. علاوه بر شدت پاسخ، مدت زمان تداوم واکنش نیز در تفسیر نتایج اهمیت دارد.
نتیجه‌گیری: تست تحریک زایی بر اساس ISO 10993-23 یکی از مهم‌ترین ابزارهای ارزیابی ایمنی موضعی تجهیزات پزشکی هستند. این آزمون‌ها امکان شناسایی مواد بالقوه تحریک‌کننده را فراهم کرده و به تولیدکنندگان کمک می‌کنند تا پیش از ورود محصول به مرحله استفاده انسانی، خطرات احتمالی را شناسایی و کنترل نمایند. نتایج حاصل از این مطالعات نقش مهمی در ارزیابی ریسک زیستی، انتخاب مواد ایمن، توسعه تجهیزات پزشکی با کیفیت و رعایت الزامات نظارتی دارند. اجرای صحیح آزمون تحریکزایی موجب افزایش ایمنی بیماران، کاهش عوارض موضعی و ارتقای کیفیت محصولات پزشکی می‌شود.
واژگان کلیدی: ISO 10993-23، تحریکزایی، Irritation Test، Dermal Irritation، Mucosal Irritation، زیست‌سازگاری، Biocompatibility، اریتما، ادم، واکنش التهابی، تحریکزایی پوستی، تحریکزایی مخاطی، ارزیابی ریسک زیستی، ایمنی تجهیزات پزشکی، Medical Device Safety، Biological Evaluation، تست تحریک زایی.
تصویر خلاصه آزمون ها
⚠️ الزامات قانونی
انجام آزمون‌های تحریکزایی بر اساس استانداردهای ISO 10993-23، OECD TG 404 برای تحریک پوستی، OECD TG 405 برای تحریک چشمی و USP 88 برای تحریک درون‌جلدی برای تمامی تجهیزات پزشکی با تماس با پوست، غشای مخاطی، چشم، دهان، واژن، پنایل و رکتوم و همچنین محصولات آرایشی و بهداشتی که با این نواحی تماس دارند، جهت اخذ پروانه ساخت و کد IRC از سازمان غذا و داروی ایران (IFDA) الزامی می‌باشد. گزارش آزمون باید توسط آزمایشگاه همکار معتمد دارای گواهی ISO 17025 و رعایت اصول GLP صادر شود. روش‌های درون‌تنی روی خرگوش (پوست، چشم، درون‌جلدی) در صورت عدم وجود روش جایگزین معتبر قابل قبول هستند. روش‌های جایگزین برون‌تنی مانند مدل اپیدرم انسان بازسازی شده RHE (OECD TG 439) برای تحریک پوستی و مدل اپیتلیوم قرنیه (OECD TG 492) برای تحریک چشمی به شرط تأیید سازمان غذا و دارو قابل استفاده می‌باشند و در اولویت هستند (کاهش استفاده از حیوانات). گزارش نهایی باید فقط به زبان انگلیسی صادر شده و شامل جزئیات کامل روش، مقیاس نمره‌دهی (۰ تا ۴)، شاخص تحریک اولیه (PII) و طبقه‌بندی نهایی (غیرتحریک‌کننده تا تحریک شدید) باشد. عدم ارائه گزارش معتبر یا استفاده از آزمایشگاه غیرمعتمد موجب رد پروانه ساخت، عدم صدور کد IRC، توقف ترخیص کالا از گمرک و پیگرد قانونی خواهد شد. همچنین انتخاب روش اشتباه (مثلاً استفاده از تحریک جلدی برای ماده‌ای که باید درون‌جلدی آزمون شود) منجر به رد فنی گزارش می‌گردد.
تست های تحریک زایی
آزمون تحریک زایی جلدی
آزمون تحریک‌پذیری جلدی بر اساس ISO 10993-23 و OECD TG 404 برای ارزیابی توانایی نمونه در ایجاد التهاب برگشت‌پذیر پوست شامل قرمزی و تورم طراحی شده است. نمونه به روش پچ به مدت ۴ ساعت (برای مواد با تحریک بالقوه قوی) یا ۲۴ ساعت (برای مواد معمولی) بر روی پوست تراشیده شده خرگوش اعمال می‌شود. پس از برداشت پچ، شدت قرمزی و تورم در فواصل ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت در مقیاس ۰ (بدون واکنش) تا ۴ (واکنش شدید) نمره‌دهی می‌گردد. میانگین نمرات به عنوان شاخص تحریک اولیه محاسبه شده و ماده به عنوان غیرتحریک‌کننده با شاخص کمتر از ۰/۵، تحریک‌کننده خفیف با شاخص ۰/۵ تا ۲، متوسط با شاخص ۲ تا ۵ یا شدید با شاخص بیش از ۵ طبقه‌بندی می‌شود. انجام این آزمون برای تمامی تجهیزات با تماس پوستی مانند چسب، گاز، دستکش و پوشک و محصولات آرایشی الزامی می‌باشد.
آزمون تحریک زایی درون‌جلدی
آزمون تحریک‌پذیری درون‌جلدی بر اساس ISO 10993-23 و USP 88 برای ارزیابی تحریک بافت زیرجلدی در برابر عصاره نمونه طراحی شده است و نسبت به آزمون جلدی حساسیت بالاتری دارد. عصاره نمونه در چهار حلال مختلف شامل نرمال سالین، الکل-نرمال سالین، پلی اتیلن گلیکول ۴۰۰ و روغن گیاهی تهیه می‌شود. حجم ۰/۲ میلی‌لیتر از هر عصاره در ۵ نقطه از پشت تراشیده شده خرگوش (مجموع ۱۰ نقطه تزریق) به صورت درون‌جلدی تزریق می‌گردد. پس از ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت، شدت قرمزی و تورم در محل تزریق نمره‌دهی شده و با کنترل منفی حلال خالص مقایسه می‌شود. این آزمون بخشی از طبقه‌بندی USP کلاس I تا VI برای مواد پلیمری بوده و برای تمامی مواد قابل تزریق و تجهیزات با تماس با بافت زیرجلدی الزامی می‌باشد.
آزمون تحریک زایی چشمی
آزمون تحریک‌پذیری چشمی بر اساس ISO 10993-23 و OECD TG 405 توانایی نمونه در ایجاد التهاب چشم شامل قرمزی ملتحمه، ادم ملتحمه، ترشحات چشمی، کدورت قرنیه و آسیب عنبیه را ارزیابی می‌کند. حجم ۰/۱ میلی‌لیتر نمونه (مایع، ژل یا پودر) در کیسه ملتحمه یک چشم خرگوش ریخته شده و چشم دیگر به عنوان کنترل بدون تماس در نظر گرفته می‌شود. واکنش‌های چشمی در فواصل ۱، ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت و در صورت نیاز تا ۷ روز نمره‌دهی می‌شوند. نمره ترکیبی تحریک چشمی محاسبه شده و ماده به عنوان غیرتحریک‌کننده، تحریک‌کننده خفیف، متوسط، شدید یا خورنده (آسیب دائمی) طبقه‌بندی می‌گردد. انجام این آزمون برای لنز تماسی، قطره‌چکان، محافظ چشم و محصولات آرایشی چشمی مانند ریمل، خط چشم و سایه چشم الزامی است. روش‌های جایگزین برون‌تنی مانند مدل اپیتلیوم قرنیه (OECD TG 492) نیز قابل استفاده می‌باشد.
آزمون تحریک زایی غشای مخاطی دهان
آزمون تحریک‌پذیری غشای مخاطی دهان بر اساس ISO 10993-23 برای ارزیابی التهاب مخاط دهان در برابر تجهیزات دهانی و دندانپزشکی طراحی شده است. نمونه یا عصاره آن به مدت ۳۰ تا ۶۰ دقیقه بر روی گونه یا کام همستر (یا خرگوش) قرار داده می‌شود. پس از ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت، بافت مخاطی از نظر قرمزی، تورم، فرسایش، زخم و تشکیل پلاک بررسی می‌شود. شدت واکنش در مقیاس ۰ تا ۴ نمره‌دهی می‌گردد. انجام این آزمون برای دستگاه ارتودنسی، محافظ دندان (نایت گارد)، قطعات جراحی دهان، مسواک برقی و محصولات بهداشتی دهان با تماس بیش از ۲۴ ساعت الزامی می‌باشد. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.
آزمون تحریک زایی واژینال
آزمون تحریک‌پذیری واژینال بر اساس ISO 10993-23 برای ارزیابی التهاب مخاط واژن در برابر تجهیزات زنان و محصولات بهداشتی واژینال طراحی شده است. نمونه مانند آی یو دی، اسپکولوم، اپلیکاتور، کرم، ژل یا شیاف به مدت حداقل ۴ ساعت (و گاهی تا ۲۴ ساعت) در کانال واژن خرگوش ماده قرار داده می‌شود. پس از ۲۴ تا ۷۲ ساعت، حیوان آسان‌کشی شده و بافت واژن از نظر پرخونی قرمزی، ادم تورم، ترشحات، فرسایش، اولسراسیون زخم و فیبروز بررسی می‌شود. نتایج با کنترل منفی نرمال سالین و کنترل مثبت ماده تحریک‌کننده شناخته شده مقایسه می‌گردد. انجام این آزمون برای دستگاه آی یو دی، اسپکولوم یکبار مصرف و دائمی، اپلیکاتور کرم واژینال، شیاف واژینال و محصولات بهداشتی زنانه الزامی می‌باشد. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.
آزمون تحریک زایی پنایل
آزمون تحریک‌پذیری پنایل بر اساس ISO 10993-23 برای ارزیابی توانایی نمونه در ایجاد التهاب برگشت‌پذیر در بافت حساس پنایل شامل قرمزی، تورم و ترشح طراحی شده است. نمونه (مایع، ژل، کرم، عصاره یا محصول فیزیکی مانند کاندوم) به مدت مشخص مطابق با کاربری بالینی (حداقل ۳۰ دقیقه تا ۴ ساعت) بر روی پنایل خرگوش یا خوکچه هندی نر اعمال می‌شود. در برخی پروتکل‌ها، این تماس هر یک ساعت یکبار و مجموعاً ۴ بار در یک روز تکرار می‌شود. پس از برداشت ماده، شدت قرمزی و تورم در فواصل ۱ ساعت، ۲۴ ساعت و ۴۸ ساعت در مقیاس ۰ (بدون واکنش) تا ۴ (واکنش شدید) نمره‌دهی می‌گردد. همچنین بررسی هیستوپاتولوژی بافت پنایل دیستال برای تشخیص علائم تحریک غیرقابل مشاهده در سطح ماکروسکوپیک انجام می‌شود. شاخص تحریک پنایل بر اساس مجموع نمرات ماکروسکوپیک و میکروسکوپیک محاسبه شده و ماده به عنوان غیرتحریک‌کننده، تحریک حداقل، تحریک خفیف، تحریک متوسط یا تحریک شدید طبقه‌بندی می‌شود. انجام این آزمون برای تمامی تجهیزات با تماس با مخاط پنایل (کاندوم، حلقه‌های تناسلی، ژل‌های لوبریکانت، ابزارهای جراحی اورولوژی و محصولات بهداشتی مردانه) الزامی می‌باشد. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.
آزمون تحریک زایی رکتال
آزمون تحریک‌پذیری رکتال بر اساس ISO 10993-23 برای ارزیابی التهاب مخاط رکتوم در برابر تجهیزات و محصولات مقعدی طراحی شده است. نمونه مانند لوله رکتال، پروب اولتراسوند، انما، شیاف یا پماد به عمق ۱ تا ۲ سانتی‌متر در رکتوم خرگوش قرار داده شده و به مدت حداقل ۴ ساعت (و گاهی تا ۲۴ ساعت) باقی می‌ماند. پس از ۲۴ تا ۷۲ ساعت، حیوان آسان‌کشی شده و بافت رکتوم از نظر قرمزی، تورم، فرسایش، زخم، خونریزی و فیبروز بررسی می‌شود. در صورت مشاهده واکنش شدید، دوره پیگیری تا ۱۴ روز تمدید می‌گردد. انجام این آزمون برای لوله رکتال، انما یکبار مصرف، شیاف، پروب اولتراسوند رکتال و محصولات درمانی مقعدی الزامی می‌باشد. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.
تکمیل و ارسال کلیه مدارک و فرم‌های مورد نیاز پیش از ارسال نمونه به آزمایشگاه الزامی است. لطفاً مدارک را به‌صورت کامل و صحیح ارسال نمایید. در صورت وجود نقص یا مغایرت در اطلاعات، فرآیند پذیرش نمونه، بررسی فنی و شروع آزمون با تأخیر مواجه خواهد شد.
پیش از ارسال نمونه، لطفاً الزامات و شرایط حمل، نگهداری و بسته‌بندی نمونه را به دقت مطالعه نموده و جهت اطمینان از پذیرش صحیح نمونه، با واحد پذیرش آزمایشگاه هماهنگی لازم را انجام دهید.
جهت دریافت هزینه دقیق و به‌روز آزمون‌ها، لطفاً فرم درخواست آزمون را از طریق پیام‌رسان بله یا ایمیل برای آزمایشگاه ارسال نمایید. درخواست شما توسط کارشناسان فنی بررسی شده و هزینه نهایی بر اساس نوع آزمون، تعداد نمونه‌ها و الزامات مطالعه اعلام خواهد شد.
گزارش نهایی آزمون پس از تکمیل تمامی مراحل آزمایش، بررسی نتایج و تأیید واحد کنترل کیفیت، در کوتاه‌ترین زمان ممکن صادر شده و حداکثر ظرف 10 روز کاری در قالب گزارش رسمی انگلیسی به متقاضی تحویل خواهد شد.
