آزمون های تب‌زایی – درون تنی و برون تنی

الزام دریافت تأییدیه برای تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی

خلاصه آزمون ها

زمینه و هدف: آزمون‌های تب‌زایی (Pyrogenicity Tests) از مهم‌ترین ارزیابی‌های ایمنی زیستی برای شناسایی مواد تب‌زا در تجهیزات پزشکی، فرآورده‌های تزریقی، محصولات بیولوژیک و مواد در تماس با خون محسوب می‌شوند. مواد تب‌زا می‌توانند پس از ورود به بدن موجب افزایش دمای بدن، لرز، التهاب سیستمیک، فعال‌سازی سیستم ایمنی و در موارد شدید، شوک سپتیک شوند. شایع‌ترین عوامل تب‌زا شامل اندوتوکسین‌های باکتری‌های گرم منفی و همچنین پیروژن‌های غیراندوتوکسینی هستند. به منظور کنترل این خطرات، مراجع بین‌المللی مختلف نظیر USP 151، JP 4.01، EP 2.6.8، EP 2.6.14 (BET)، EP 2.6.30 (MAT) و EP 2.6.32 (rFC) روش‌های استانداردی را برای شناسایی و ارزیابی مواد تب‌زا ارائه کرده‌اند. هدف اصلی این آزمون‌ها، تضمین ایمنی محصولات پزشکی، پیشگیری از واکنش‌های تب‌زا در بیماران و حمایت از الزامات قانونی و نظارتی است.

روش انجام: ارزیابی تب‌زایی امروزه با سه رویکرد اصلی انجام می‌شود که هر یک دارای کاربردها و مزایای خاص خود هستند.

1. آزمون تب‌زایی خرگوش (Rabbit Pyrogen Test)
مطابق USP 151، EP 2.6.8 و JP 4.01، نمونه مورد آزمون از طریق تزریق وریدی به خرگوش‌های سالم تجویز می‌شود. سپس دمای بدن حیوانات در فواصل زمانی مشخص اندازه‌گیری شده و هرگونه افزایش دمای معنی‌دار ثبت می‌گردد. این روش قادر به شناسایی طیف وسیعی از پیروژن‌های اندوتوکسینی و غیراندوتوکسینی است.

2. آزمون اندوتوکسین باکتریایی (BET یا LAL)
بر اساس EP 2.6.14 و استاندارد مرجع USP 85، از لیزات آمیبوسیت خرچنگ نعل‌اسبی (Limulus Amebocyte Lysate) برای شناسایی اندوتوکسین‌های باکتری‌های گرم منفی استفاده می‌شود. این آزمون در قالب روش‌های ژل کلات، توربیدیمتری و کروموژنیک انجام شده و دارای حساسیت بسیار بالایی است.

3. آزمون فاکتور C نوترکیب (rFC)
مطابق USP 86 و EP 2.6.32، از فاکتور C نوترکیب تولیدشده به روش مهندسی ژنتیک برای شناسایی اندوتوکسین استفاده می‌شود. این روش بدون نیاز به استفاده از خرچنگ نعل‌اسبی بوده و به عنوان جایگزین مدرن آزمون LAL شناخته می‌شود.

4. آزمون فعال‌سازی مونوسیت (MAT)
بر اساس EP 2.6.30، سلول‌های مونوسیتی انسانی یا خطوط سلولی مرتبط در معرض نمونه قرار می‌گیرند. در صورت وجود مواد تب‌زا، سیتوکین‌هایی مانند IL-1β، IL-6 یا TNF-α آزاد شده و اندازه‌گیری می‌شوند. این آزمون قادر به شناسایی هر دو نوع پیروژن اندوتوکسینی و غیراندوتوکسینی است و از نظر فیزیولوژیک شباهت بیشتری به پاسخ انسانی دارد.

یافته‌ها و طبقه‌بندی: نتایج آزمون‌ های تب‌ زایی نشان‌دهنده وجود یا عدم وجود عوامل تب‌زا در محصول هستند. محصولات ایمن نباید موجب افزایش دمای خرگوش، تشکیل واکنش مثبت در آزمون LAL یا rFC و یا آزادسازی قابل توجه سیتوکین‌ها در MAT شوند.

بر اساس نتایج، نمونه‌ها معمولاً در یکی از دسته‌های زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

  • فاقد مواد تب‌زا (Non-Pyrogenic)
  • دارای اندوتوکسین در محدوده مجاز
  • دارای اندوتوکسین بالاتر از حد مجاز
  • دارای پیروژن غیراندوتوکسینی
  • مردود از نظر ایمنی تب‌زایی

در عمل، انتخاب تست تب‌ زایی مناسب به نوع محصول، مسیر مصرف، ماهیت ماده و الزامات نظارتی بستگی دارد.

نتیجه‌گیری: تست تب‌ زایی یکی از ارکان اصلی تضمین ایمنی محصولات پزشکی و دارویی هستند و نقش حیاتی در پیشگیری از واکنش‌های تب‌زا و عوارض سیستمیک ایفا می‌کنند. روش‌های کلاسیک نظیر آزمون خرگوش و LAL همچنان کاربرد گسترده دارند، در حالی که فناوری‌های نوین مانند MAT و rFC به دلیل دقت بالا، شباهت بیشتر به پاسخ انسانی و کاهش استفاده از حیوانات، به سرعت در حال گسترش هستند. اجرای صحیح این آزمون‌ها مطابق الزامات USP، EP و JP موجب افزایش ایمنی بیماران، ارتقای کیفیت محصولات و انطباق با الزامات بین‌المللی می‌شود.

واژگان کلیدی: تب‌ زایی، Pyrogenicity Test، USP <151>، JP 4.01، EP 2.6.8، EP 2.6.14، EP 2.6.30، EP 2.6.32، USP <85>، USP <86>، Rabbit Pyrogen Test، LAL Test، BET، rFC Assay، Monocyte Activation Test (MAT)، اندوتوکسین، پیروژن، ایمنی زیستی، Biocompatibility، Medical Device Safety.

تصویر  خلاصه آزمون ها

خلاصه-روند-تست-تبزایی-در-خرگوش

⚠️ الزامات قانونی

انجام آزمون تب‌زایی برای تمامی تجهیزات پزشکی با تماس با جریان خون، سیستم لنفاوی، مایع مغزی-نخاعی و محصولات تزریقی جهت اخذ پروانه ساخت، کد IRC و تاییدیه سازمان غذا و داروی ایران الزامی است. بر اساس بازار هدف، روش مناسب باید انتخاب شود: برای آمریکا و ایران روش USP 151، برای ژاپن روش سخت‌گیرانه JP 4.01، برای بریتانیا روش BP (مشابه USP) و برای اروپا فقط روش بدون حیوان MAT (Monocyte Activation Test) بر اساس EP 2.6.30 پذیرفته می‌شود. آزمون خرگوش از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا کاملاً حذف شده است و ارائه آن منجر به رد گزارش می‌گردد. گزارش باید توسط آزمایشگاه همکار معتمد دارای ISO 17025 و GLP صادر شده و گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی باشد. عدم رعایت این الزامات (انتخاب روش اشتباه، استفاده از آزمایشگاه غیرمعتمد یا ارائه گزارش غیراستاندارد) موجب رد پروانه ساخت، عدم صدور کد IRC، توقف ترخیص کالا از گمرک و پیگرد قانونی خواهد شد.

هدف آزمون تب‌زایی، تشخیص و اندازه‌گیری مواد تب‌زا از جمله اندوتوکسین باکتریایی (لیپوپلی ساکارید) و تب‌زاهای غیراندوتوکسینی (مانند ویروس، قارچ، باکتری گرم مثبت) در تجهیزات پزشکی تماس با خون، مایع مغزی-نخاعی و محصولات تزریقی است. هدف نهایی، تضمین عدم ایجاد تب، لرز، افت فشار خون و شوک سپتیک در بیماران و ارائه مدرک معتبر جهت اخذ پروانه ساخت، کد IRC و تاییدیه سازمان غذا و دارو (بر اساس روش انتخابی متناسب با بازار هدف: USP 151 برای آمریکا و ایران، JP 4.01 برای ژاپن، BP برای بریتانیا، و MAT (EP 2.6.30) برای اروپا) می‌باشد. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

USP 151: روش خرگوش آمریکا. آستانه ۰/۵ درجه سانتی‌گراد. مرحله اول: ۳ خرگوش، هیچکدام ≥۰/۵ درجه. در صورت مثبت، ۵ خرگوش دیگر (جمعاً ۸). قبولی نهایی: حداکثر ۳ از ۸ ≥۰/۵ درجه و مجموع افزایش دما ≤۳/۳ درجه.

JP 4.01: سخت‌گیرانه‌ترین روش. آستانه ۰/۶ درجه. مرحله اول: هر ۳ خرگوش <۰/۶ درجه و مجموع ≤۱/۴ درجه. در صورت مثبت، ۵ خرگوش دیگر. قبولی نهایی: حداقل ۴ از ۵ خرگوش مرحله دوم <۰/۶ درجه (حداکثر ۱ خرگوش ≥۰/۶ درجه).

BP: روش بریتانیا مشابه USP 151. آستانه ۰/۵ درجه. معیارهای قبولی همانند USP.

EP 2.6.8 (اروپا): حذف شده از ژانویه ۲۰۲۶. استفاده از آزمون خرگوش برای اروپا ممنوع است.

EP 2.6.30 (MAT): روش اجباری اروپا (بدون حیوان). کشت سلول‌های مونوسیت انسانی و اندازه‌گیری اینترلوکین ۶ (IL-6) با الایزا. تشخیص همزمان اندوتوکسین و تب‌زاهای غیراندوتوکسینی.

EP 2.6.14 (BET) و EP 2.6.32 (rFC): روش تشخیص اختصاصی اندوتوکسین باکتریایی با LAL یا rFC. حساسیت ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر.

محصولات نیازمند آزمون تب‌ زایی:

  • تمامی تجهیزات پزشکی با تماس مستقیم با جریان خون شامل کاتتر عروقی، استنت، دریچه قلب، پمپ خون، اکسیژناتور، ست همودیالیز، لوله انتقال خون، کانول، پورت عروقی.

  • تمامی تجهیزات با تماس با مایع مغزی-نخاعی (CSF) شامل شنت مغزی، کاتتر اپیدورال، لوله درناژ مغزی، کاتتر نخاعی.

  • تمامی محصولات تزریقی (پارانترال) شامل داروهای تزریقی، واکسن‌ها، محصولات بیولوژیک، محلول‌های انفوزیون، سرم‌های تزریقی.

  • تمامی تجهیزات با تماس با سیستم لنفاوی مانند کاتتر لنفاوی، پروب‌های جراحی لنف.

  • تمامی مواد شستشو و لاواژ در جراحی های استریل مانند محلول شستشوی صفاق، محلول شستشوی مثانه، مایع آرتروسکوپی.

  • تمامی محصولات قابل تزریق آرایشی و بهداشتی مانند فیلرهای تزریقی (اسید هیالورونیک، کلاژن)، بوتاکس، مزوتراپی.

  • تمامی مواد قابل جذب تزریقی مانند هیدروژل‌های تزریقی، پلیمرهای دارورسان، داربست‌های مهندسی بافت تزریقی.

  • آب تزریق (WFI) و آب مقطر استریل مورد استفاده در فرآیندهای تولید دارویی و تجهیزات پزشکی.

محصولاتی که نیاز به آزمون تب‌ زایی ندارند:

  • تجهیزات با تماس سطحی با پوست سالم و کمتر از ۲۴ ساعت مانند ماسک، چسب زخم، گاز ساده.

  • تجهیزاتی که با بدن تماس ندارند مانند مانیتور، دستگاه تصویربرداری، ابزار جراحی خارج از بدن.

  • محصولات آرایشی با تماس سطحی پوست سالم (کرم، لوسیون، شامپو) که جذب سیستمیک ندارند.

  • تجهیزات خوراکی که بلعیده نمی‌شوند و با غشای مخاطی تماس طولانی ندارند.

نکته نهایی: محصولات دارای تماس با مایع مغزی-نخاعی و محصولات تزریقی داخل نخاعی سخت‌گیرانه‌ترین حد مجاز اندوتوکسین را دارند (کمتر از ۰/۰۶ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر). برای اروپا از روش MAT (EP 2.6.30) و برای آمریکا و ایران روش USP 151 (خرگوش یا LAL/rFC) الزامی است. 

تب‌زا: هر ماده‌ای که بتواند در بدن انسان یا حیوان تب ایجاد کند. شامل اندوتوکسین باکتری‌های گرم منفی، قطعات باکتری گرم مثبت، ویروس‌ها و قارچ‌ها می‌باشد.

اندوتوکسین: لیپوپلی ساکارید موجود در دیواره سلولی باکتری‌های گرم منفی. قوی‌ترین و شایع‌ترین تب‌زا در تجهیزات پزشکی و محصولات تزریقی است.

LAL: لیزات سلول‌های خونی خرچنگ نعل اسبی. یک معرف بیولوژیک که در حضور اندوتوکسین واکنش داده و ایجاد ژل، کدورت یا رنگ می‌کند. استاندارد طلایی تشخیص اندوتوکسین.

rFC: پروتئین نوترکیب فاکتور C که از ژن خرچنگ نعل اسبی در باکتری تولید می‌شود. فاقد فاکتور G است و به بتا-گلوکان واکنش نشان نمی‌دهد. روش بدون حیوان.

MAT: آزمون فعال‌سازی مونوسیت. روش ایمنی سلولی بدون حیوان که در آن سلول‌های خونی انسان در معرض نمونه قرار گرفته و آزادسازی سیتوکاین‌های پیش‌التهابی مانند اینترلوکین ۶ اندازه‌گیری می‌شود. تنها روشی که تمام تب‌زاها را تشخیص می‌دهد. روش اجباری اروپا از ژانویه ۲۰۲۶.

بتا-گلوکان: پلی ساکارید موجود در دیواره سلولی قارچ‌ها و فیبر سلولزی. در روش LAL مسیر فاکتور G را فعال کرده و باعث مثبت کاذب می‌شود. روش‌های rFC و MAT به بتا-گلوکان واکنش نشان نمی‌دهند.

EU: واحد بین‌المللی اندازه‌گیری اندوتوکسین. هر ۰/۱ واحد اندوتوکسین معادل ۰/۱ نانوگرم از استاندارد مرجع اندوتوکسین است.

آزمون تب‌زایی خرگوش: روش درون‌تنی سنتی که بر اساس تزریق نمونه به ورید گوش خرگوش و اندازه‌گیری افزایش دمای بدن انجام می‌شود. آستانه تشخیص در USP 151 برابر ۰/۵ درجه سانتی‌گراد و در JP 4.01 برابر ۰/۶ درجه می‌باشد. این روش از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا حذف شده است.

کنترل منفی: محلول یا ماده‌ای که فاقد هرگونه تب‌زا است. برای تأیید عدم آلودگی تجهیزات و محیط آزمون استفاده می‌شود.

کنترل مثبت: ماده‌ای با غلظت مشخص اندوتوکسین استاندارد که برای تأیید حساسیت و صحت روش آزمون استفاده می‌شود.

کنترل مهارکنندگی: نمونه به همراه غلظت مشخصی اندوتوکسین استاندارد. اگر پاسخ نمونه با اندوتوکسین افزوده شده کمتر از پاسخ مورد انتظار باشد، نشانه تداخل مهارکنندگی در آزمون است.

حد مجاز اندوتوکسین: حداکثر غلظت مجاز اندوتوکسین در یک محصول. برای تجهیزات تماس با مایع مغزی-نخاعی برابر ۰/۰۶ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر، برای تجهیزات قلبی-عروقی برابر ۰/۵ واحد بر میلی‌لیتر و برای محصولات تزریقی بر اساس وزن بدن محاسبه می‌شود.

روش استخراج: فرآیند تهیه عصاره از تجهیزات پزشکی با استفاده از آب عاری از اندوتوکسین در دمای ۳۷ تا ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا دمای بالاتر برای محصولات استریل. عصاره در آزمون‌های LAL، rFC، MAT و تزریق به خرگوش استفاده می‌شود.

در آزمون تب‌زایی، هدف تشخیص وجود مواد تب‌زا در نمونه است که می‌توانند باعث افزایش دمای بدن شوند. سه رویکرد اصلی برای این ارزیابی وجود دارد: روش درون‌تنی روی خرگوش، روش‌های برون‌تنی مبتنی بر لیزات خرچنگ نعل اسبی و روش ایمنی سلولی مبتنی بر سلول‌های خونی انسان.

روش درون‌تنی خرگوش: عصاره نمونه با استفاده از آب عاری از اندوتوکسین تهیه شده و تا ۳۷ تا ۳۸ درجه سانتی‌گراد گرم می‌شود. حجم مشخصی از عصاره (معمولاً ۱۰ میلی‌لیتر بر کیلوگرم وزن خرگوش) به ورید حاشیه گوش خرگوش تزریق می‌گردد. دمای پایه هر خرگوش پیش از تزریق اندازه‌گیری شده و سپس دما در فواصل ۳۰ دقیقه به مدت ۳ ساعت ثبت می‌شود. افزایش دمای هر خرگوش نسبت به دمای پایه محاسبه شده و با معیارهای فارماکوپه (USP: آستانه ۰/۵ درجه، JP: آستانه ۰/۶ درجه با شرط مجموع) مقایسه می‌گردد. در صورت مشاهده تب در مرحله اول، آزمون با خرگوش‌های جدید تکرار می‌شود.

روش LAL: لیزات سلول‌های خونی خرچنگ نعل اسبی با عصاره نمونه مخلوط شده و در دمای ۳۷ درجه سانتی‌گراد به مدت ۱ ساعت انکوبه می‌شود. در صورت وجود اندوتوکسین، واکنش ژل شدن (در روش ژل کلوت) یا افزایش کدورت (در روش کدورت سنجی) یا تغییر رنگ (در روش کروموژنیک) رخ می‌دهد. شدت واکنش با دستگاه میکروپلیت ریدر اندازه‌گیری شده و با منحنی استاندارد اندوتوکسین مقایسه می‌شود. این روش فقط اندوتوکسین باکتریایی را تشخیص می‌دهد و به بتا-گلوکان قارچ و سلولز واکنش نشان داده و مثبت کاذب ایجاد می‌کند.

روش rFC: از پروتئین نوترکیب فاکتور C که در باکتری تولید شده استفاده می‌شود. این پروتئین فاقد فاکتور G است و به بتا-گلوکان واکنش نمی‌دهد. نمونه با rFC و سوبسترای فلوروژنیک مخلوط شده و پس از انکوباسیون در دمای ۳۷ درجه، شدت فلورسانس اندازه‌گیری می‌شود. شدت فلورسانس با غلظت اندوتوکسین نسبت مستقیم دارد. این روش بدون حیوان بوده و مشکل مثبت کاذب LAL را حل کرده است.

روش MAT: روش ایمنی سلولی بدون حیوان که از سلول‌های خونی انسان یا رده سلولی MONO MAC 6 استفاده می‌کند. سلول‌ها در محیط کشت مخصوص در دمای ۳۷ درجه سانتی‌گراد و رطوبت ۵ درصد دی‌اکسید کربن کشت داده می‌شوند. عصاره نمونه به سلول‌ها اضافه شده و به مدت ۱۸ تا ۲۴ ساعت انکوبه می‌گردد. در صورت وجود هرگونه تب‌زا (اندوتوکسین یا غیراندوتوکسین)، سلول‌ها فعال شده و سیتوکاین‌های پیش‌التهابی مانند اینترلوکین ۶ را آزاد می‌کنند. غلظت سیتوکاین با روش الایزا اندازه‌گیری می‌شود. این روش تمام تب‌زاها را تشخیص می‌دهد و از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا اجباری است.

در تمام روش‌ها، نتایج با کنترل منفی (آب عاری از اندوتوکسین) و کنترل مثبت (اندوتوکسین استاندارد با غلظت مشخص) مقایسه می‌شود. همچنین کنترل مهارکنندگی برای اطمینان از عدم تداخل نمونه با واکنش انجام می‌گردد.

آزمون‌های تب‌زایی جزو آزمون‌های اولیه و حیاتی در فرآیند ارزیابی ایمنی محصولات تزریقی و تجهیزات پزشکی تماس با خون و مایع مغزی-نخاعی محسوب می‌شوند. این آزمون‌ها معمولاً پس از انجام موفقیت‌آمیز آزمون سمیت سلولی و پیش از آزمون‌های خون‌سازگاری و سمیت سیستمیک قرار می‌گیرند.

ترتیب زمانی در فرآیند کامل ارزیابی ایمنی:

ابتدا آزمون سمیت سلولی برون‌تنی انجام می‌شود تا سمیت پایه ماده مشخص شود. در صورت قبولی، برای محصولات تزریقی یا تماس با خون، آزمون تب‌زایی (بر اساس بازار هدف: LAL، rFC، MAT یا روش خرگوش) انجام می‌گیرد. این آزمون بررسی می‌کند که آیا محصول حاوی مواد تب‌زا (مانند اندوتوکسین باکتریایی، ویروس، قارچ) است یا خیر. در صورت قبولی (عاری از تب‌زا یا زیر حد مجاز)، نوبت به آزمون‌های خون‌سازگاری (همولیز، انعقاد، ترومبوز، پلاکت، کمپلمان) و سپس آزمون سمیت سیستمیک می‌رسد. برای محصولات کاشتنی، در نهایت آزمون کاشت انجام می‌شود.

اهمیت جایگاه آزمون تب‌زایی:

این آزمون‌ها یکی از اولین خطوط دفاعی در برابر واکنش‌های حاد و تهدیدکننده حیات مانند تب شدید، لرز، افت فشار خون، شوک سپتیک و حتی مرگ هستند. وجود اندوتوکسین در محصول تزریقی یا تجهیزات تماس خونی، حتی اگر سایر آزمون‌های زیست‌سازگاری قبول باشند، باعث رد کامل محصول می‌شود. بنابراین این آزمون‌ها پیش‌نیاز هرگونه ارزیابی ایمنی بعدی محسوب می‌شوند.

نتیجه نهایی: بدون ارائه گزارش معتبر منفی (یا زیر حد مجاز) برای تب‌زایی (به روش مناسب بازار هدف: LAL، rFC، MAT یا خرگوش)، هیچ تاییدیه‌ای از سازمان غذا و دارو برای پروانه ساخت، کد IRC یا صادرات صادر نخواهد شد. برای صادرات به اروپا، فقط روش MAT (EP 2.6.30) پذیرفته می‌شود و آزمون خرگوش از ژانویه ۲۰۲۶ کاملاً حذف شده است. این آزمون‌ها غیرقابل چشم‌پوشی هستند.

روش فارماکوپه آمریکا: روش درون‌تنی سنتی که بر پایه تزریق عصاره نمونه به ورید گوش خرگوش و اندازه‌گیری افزایش دمای بدن انجام می‌شود. آستانه تشخیص ۰/۵ درجه سانتی‌گراد است. معیار قبولی مرحله اول: هیچ یک از ۳ خرگوش افزایش دمای ≥۰/۵ درجه نداشته باشد. در صورت مثبت شدن، آزمون با ۵ خرگوش دیگر تکرار می‌شود (جمعاً ۸). شرط قبولی نهایی: حداکثر ۳ خرگوش از ۸ خرگوش ≥۰/۵ درجه و مجموع افزایش دماها ≤۳/۳ درجه. این روش همه تب‌زاها را تشخیص می‌دهد اما به حیوانات زنده نیاز دارد.

روش فارماکوپه ژاپن: سخت‌گیرانه‌ترین روش درون‌تنی. آستانه تشخیص ۰/۶ درجه سانتی‌گراد است. مرحله اول: هر ۳ خرگوش باید افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه و مجموع افزایش دماها ≤۱/۴ درجه داشته باشد. در صورت مشاهده ۱ یا ۲ خرگوش ≥۰/۶ درجه یا مجموع >۱/۴ درجه، آزمون با ۵ خرگوش جدید ادامه می‌یابد. مرحله دوم: حداقل ۴ خرگوش از ۵ خرگوش باید افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه داشته باشند (حداکثر ۱ خرگوش مجاز به ≥۰/۶ درجه). حساسیت بالاتر از USP.

روش فارماکوپه بریتانیا: عملاً مشابه USP 151 است. آستانه تشخیص ۰/۵ درجه و معیارهای قبولی یکسان دارد. برای صادرات به بریتانیا قابل قبول است.

روش فارماکوپه اروپا: از ژانویه ۲۰۲۶ حذف شده است. دیگر برای صادرات به اروپا قابل قبول نیست. به جای آن روش MAT اجباری است.

روش LAL: روش برون‌تنی بر پایه خون خرچنگ نعل اسبی. فقط اندوتوکسین باکتریایی را تشخیص می‌دهد. به بتا-گلوکان (موجود در قارچ و سلولز) واکنش نشان داده و مثبت کاذب ایجاد می‌کند. حساسیت ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر. سریع (۲ تا ۳ روز) و کم‌هزینه. برای آب تزریق و داروهای ساده کافی است.

روش rFC: روش برون‌تنی بدون حیوان که از پروتئین نوترکیب تولید شده در باکتری استفاده می‌کند. فاقد فاکتور G است و به بتا-گلوکان واکنش نمی‌دهد. فقط اندوتوکسین را تشخیص می‌دهد. حساسیت ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر. مشکل مثبت کاذب LAL را حل کرده است. برای محصولات حاوی سلولز، قارچ و افزودنی‌های گیاهی ارجح است.

روش MAT: روش ایمنی سلولی بدون حیوان بر پایه سلول‌های خونی انسان یا رده سلولی MONO MAC 6. همه تب‌زاها (اندوتوکسین و غیراندوتوکسینی مانند ویروس، قارچ، باکتری گرم مثبت) را تشخیص می‌دهد. حساسیت ۰/۰۰۵ تا ۰/۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر. زمان انجام ۷ تا ۱۰ روز، هزینه بیشتر. روش اجباری برای اروپا از ژانویه ۲۰۲۶. برای تجهیزات پزشکی تماس خونی و محصولات بیولوژیک مناسب‌ترین گزینه است.

خلاصه تفاوت‌های کلیدی:

  • دامنه تشخیص: روش‌های خرگوش و MAT همه تب‌زاها را تشخیص می‌دهند. روش‌های LAL و rFC فقط اندوتوکسین را تشخیص می‌دهند.

  • استفاده از حیوانات: روش خرگوش نیاز به حیوان زنده دارد. روش‌های LAL (به خرچنگ نیاز دارد، اما حیوان مهره‌دار نیست)، rFC و MAT بدون حیوان هستند.

  • تداخل با بتا-گلوکان: روش LAL دارد (مثبت کاذب). روش‌های rFC و MAT ندارند.

  • حساسیت: LAL و rFC بالاترین حساسیت (۰/۰۰۵) را دارند. MAT حساسیت کمتری دارد (۰/۰۰۵ تا ۰/۰۵). روش خرگوش کمترین حساسیت را دارد.

  • زمان و هزینه: LAL و rFC سریع‌ترین (۲ تا ۳ روز) و کم‌هزینه‌ترین. MAT زمان‌برتر (۷ تا ۱۰ روز) و پرهزینه‌تر. روش خرگوش زمان‌بر (حدود ۵ تا ۷ روز) و هزینه متوسط.

  • کاربرد اصلی: LAL برای آب تزریق و داروهای ساده. rFC برای محصولات حاوی بتا-گلوکان. MAT برای تجهیزات پزشکی تماس خونی، بیومواد و محصولات بیولوژیک. روش خرگوش برای موارد خاص در آمریکا و ژاپن (با توجه به بازار هدف).

نکته نهایی برای انتخاب روش: برای اروپا فقط MAT. برای ژاپن فقط JP 4.01 (سخت‌گیرانه). برای آمریکا و ایران روش USP 151 (خرگوش) یا LAL/rFC قابل قبول است. برای محصولات حاوی سلولز یا قارچ از rFC استفاده کنید تا از مثبت کاذب جلوگیری شود. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

ویژگی خرگوش USP خرگوش JP LAL rFC MAT
تشخیص همه تب‌زاها بله بله فقط اندوتوکسین فقط اندوتوکسین بله
استفاده از حیوان بله (خرگوش) بله (خرگوش) نیاز به خرچنگ بدون حیوان بدون حیوان
تداخل با بتا-گلوکان ندارد ندارد دارد (مثبت کاذب) ندارد ندارد
حساسیت (EU/mL) کم (۰/۵ درجه) کم (۰/۶ درجه) ۰/۰۰۵ ۰/۰۰۵ ۰/۰۰۵ تا ۰/۰۵
زمان انجام ۵ تا ۷ روز ۵ تا ۷ روز ۲ تا ۳ روز ۲ تا ۳ روز ۷ تا ۱۰ روز
کاربرد اصلی آمریکا، ایران ژاپن آب، داروهای ساده محصولات حاوی بتا-گلوکان اروپا، تجهیزات پزشکی

نکته نهایی: برای اروپا فقط MAT. برای ژاپن فقط JP 4.01. برای آمریکا و ایران USP 151 یا LAL/rFC. برای محصولات حاوی سلولز و قارچ حتماً rFC یا MAT.

آیا برای تمام تجهیزات پزشکی آزمون تب‌ زایی الزامی است؟
خیر، فقط برای تجهیزاتی که با جریان خون، سیستم لنفاوی، مایع مغزی-نخاعی تماس مستقیم دارند یا محصولات تزریقی (دارو، واکسن، سرم) نیاز به آزمون تب‌زایی دارند. تجهیزات تماس سطحی با پوست سالم از این قاعده مستثنی هستند.

کدام روش تست تب‌ زایی را برای محصول خود انتخاب کنم؟
انتخاب روش بر اساس بازار هدف تعیین می‌شود: برای آمریکا و ایران روش USP 151 (خرگوش یا LAL/rFC)، برای ژاپن روش سخت‌گیرانه JP 4.01، برای بریتانیا روش BP، و برای اروپا فقط روش بدون حیوان MAT (EP 2.6.30) پذیرفته می‌شود. روش MAT برای تجهیزات پزشکی تماس خونی و محصولات بیولوژیک مناسب‌ترین گزینه است.

آیا آزمون خرگوش هنوز در اروپا معتبر است؟
خیر، آزمون خرگوش بر اساس EP 2.6.8 از ژانویه ۲۰۲۶ به طور کامل در اروپا حذف شده است. برای صادرات به اروپا حتماً از روش MAT استفاده کنید. در غیر این صورت گزارش شما رد خواهد شد.

در تست تب‌ زایی تفاوت بین روش LAL و rFC چیست؟
روش LAL بر پایه خون خرگوش نعل اسبی است، فقط اندوتوکسین را تشخیص می‌دهد و به بتا-گلوکان (قارچ، سلولز) واکنش داده و مثبت کاذب ایجاد می‌کند. روش rFC یک روش بدون حیوان است که از پروتئین نوترکیب استفاده می‌کند، به بتا-گلوکان واکنش نمی‌دهد و مشکل مثبت کاذب را حل کرده است. هر دو حساسیت ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر دارند.

روش MAT در تست تب‌ زایی چه مزیتی نسبت به سایر روش‌ها دارد؟
روش MAT تنها روشی است که همه تب‌زاها (اندوتوکسین باکتریایی، ویروس، قارچ، باکتری گرم مثبت) را تشخیص می‌دهد. این روش بدون حیوان بوده و بر پایه سلول‌های خونی انسان انجام می‌شود. از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا اجباری است و برای تجهیزات پزشکی تماس خونی و محصولات بیولوژیک بهترین گزینه می‌باشد.

حد مجاز اندوتوکسین در تست تب‌ زایی برای محصولات مختلف چقدر است؟
برای تجهیزات در تماس با مایع مغزی-نخاعی۰/۰۶ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر. برای تجهیزات قلبی-عروقی و لنفاوی۰/۵ واحد بر میلی‌لیتر. برای محصولات تزریقی۰/۵ واحد بر کیلوگرم وزن بدن (به جز تزریق داخل نخاعی که ۰/۲ واحد بر کیلوگرم است). این حدود بر اساس USP 161 تعیین می‌شوند.

آیا می‌توان از نتایج آزمون تب‌زایی یک محصول مشابه استفاده کرد؟
خیر. تغییر در فرمولاسیون، فرآیند تولید، روش استریلیزاسیون یا بسته‌بندی می‌تواند میزان اندوتوکسین را تغییر دهد. سازمان غذا و دارو فقط نتایج اختصاصی همان محصول با همان شماره لات را می‌پذیرد.

در صورت مثبت شدن آزمون اندوتوکسین چه باید کرد؟
نتیجه مثبت به معنای وجود اندوتوکسین بیش از حد مجاز است. راهکار: بهبود فرآیند شستشو، استفاده از آب عاری از اندوتوکسین در تولید، بهینه‌سازی استریلیزاسیون، تغییر بسته‌بندی یا افزودن فیلتر حذف اندوتوکسین. پس از اصلاح، آزمون باید تکرار شود. محصول با اندوتوکسین بالا قابل تایید نیست.

مدت زمان اعتبار گزارش آزمون تب‌ زایی چقدر است؟
برای محصولاتی که فرآیند تولید، مواد اولیه و بسته‌بندی آنها تغییر نمی‌کند، گزارش تا ۳ سال اعتبار دارد. برای لات‌های جدید تولید، معمولاً انجام مجدد آزمون برای هر لات الزامی است (کنترل کیفیت محصول نهایی).

آیا آزمایشگاه سنجش ساناژن مجاز به انجام هر سه روش LAL، rFC و MAT است؟
بله. آزمایشگاه سنجش ساناژن تأیید شده توسط WHO، دارای ISO 17025 و مجوز رسمی از سازمان غذا و داروی ایران می‌باشد. روش‌های LAL (USP 85)، rFC (USP 86) و MAT (USP 151 & EP 2.6.30) در محدوده تایید صلاحیت ما قرار دارد. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

هزینه و زمان انجام هر روش تست تب‌ زایی چقدر است؟
روش LAL و rFC: زمان ۲ تا ۳ روز کاری، هزینه کمتر. روش MAT: زمان ۷ تا ۱۰ روز کاری، هزینه بیشتر (به دلیل استفاده از سلول‌های انسانی و کشت سلول). برای استعلام دقیق با واحد پشتیبانی فنی تماس بگیرید. (شماره‌های تماس در وب‌سایت رسمی آزمایشگاه درج شده است.)

برای مشاوره رایگان و هماهنگی ارسال نمونه، با کارشناسان ما تماس بگیرید.

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+

📞 تماس تلفنی: 982191010809+

✉️ پیامک: 989900100182+

  • تست تب-زایی در خرگوش
  • تست تب زایی فارماکوپه آمریکا
  • تست تب-زایی-bp
  • تست تب-زایی-jp

تست های تب‌زایی 

روش فرماکوپه آمریکا - درون تنی

در روش USP 151 آمریکا، عصاره نمونه از طریق ورید حاشیه گوش به ۳ خرگوش سالم و بالغ تزریق می‌شود. دمای پایه هر خرگوش پیش از تزریق اندازه‌گیری شده و سپس دما در فواصل ۳۰ دقیقه به مدت ۳ ساعت ثبت می‌گردد. معیار قبولی در مرحله اول آن است که هیچ یک از ۳ خرگوش افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر نسبت به دمای پایه نشان ندهد. در صورت مشاهده تب در هر خرگوش، آزمون با ۵ خرگوش جدید تکرار می‌شود (جمعاً ۸ خرگوش). در مرحله دوم، محصول فاقد تب‌زایی محسوب می‌شود اگر حداکثر ۳ خرگوش از ۸ خرگوش افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر داشته باشند و مجموع افزایش دماهای ۸ خرگوش از ۳/۳ درجه سانتی‌گراد تجاوز نکند.

تب زایی در خرگوش USP

 روش فارماکوپه بریتانیا - درون تنی

روش BP (فارماکوپه بریتانیا) از نظر ساختار و معیارها بسیار مشابه روش USP 151 است. در این روش، عصاره به ۳ خرگوش تزریق شده و دمای آنها به مدت ۳ ساعت هر ۳۰ دقیقه ثبت می‌شود. معیار قبولی مرحله اول عدم وجود افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر در هیچ یک از ۳ خرگوش می‌باشد. در صورت مشاهده تب، آزمون با ۵ خرگوش دیگر ادامه یافته و مجموعاً ۸ خرگوش ارزیابی می‌شوند. شرط قبولی نهایی در مرحله دوم نیز مشابه USP است: حداکثر ۳ خرگوش از ۸ خرگوش افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر داشته باشند و مجموع افزایش دماها از ۳/۳ درجه سانتی‌گراد تجاوز نکند.

تب زایی در خرگوش BP

 روش فرماکوپه اروپا - درون تنی

برای اروپا، روش فارماکوپه اروپا EP 2.6.8 (آزمون تب‌زایی در خرگوش) از ژانویه ۲۰۲۶ به طور کامل حذف شده است و دیگر برای ثبت و تایید محصولات تجهیزات پزشکی، داروها و محصولات بیولوژیک قابل قبول نمی‌باشد. به جای آن، روش MAT (Monocyte Activation Test) بر اساس EP 2.6.30 به عنوان روش اجباری و جایگزین کامل معرفی شده است. روش MAT یک روش برون‌تنی (In Vitro) و بدون حیوان است که بر پایه کشت سلول‌های خونی انسان (مونوسیت) و اندازه‌گیری آزادسازی سیتوکاین‌های پیش‌التهابی (مانند اینترلوکین ۱ بتا و اینترلوکین ۶) به روش الایزا انجام می‌شود. این روش همزمان اندوتوکسین باکتریایی و تب‌زاهای غیراندوتوکسینی (ویروس، قارچ، باکتری گرم مثبت) را تشخیص می‌دهد. بنابراین، برای صادرات به اروپا، هیچ آزمون درون‌تنی روی خرگوش انجام ندهید و فقط گزارش معتبر از روش MAT ارائه دهید.

 روش فرماکوپه ژاپن - درون تنی

روش فارماکوپه ژاپن JP 4.01 سخت‌گیرانه‌ترین روش در میان سه فارماکوپه است. در این روش، ابتدا عصاره به ۳ خرگوش تزریق می‌شود. شرط قبولی مرحله اول دوگانه است: هر ۳ خرگوش باید افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه سانتی‌گراد داشته باشند و مجموع افزایش دماهای ۳ خرگوش نباید از ۱/۴ درجه سانتی‌گراد بیشتر باشد. اگر ۱ یا ۲ خرگوش افزایش دمای ۰/۶ درجه یا بیشتر نشان دهند یا مجموع دماها از ۱/۴ درجه بیشتر شود، آزمون با ۵ خرگوش دیگر ادامه می‌یابد. در مرحله دوم، شرط قبولی این است که حداقل ۴ خرگوش از ۵ خرگوش مرحله دوم افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه سانتی‌گراد داشته باشند (یعنی حداکثر ۱ خرگوش مجاز به افزایش ≥۰/۶ درجه است).

تب زایی در خرگوش JP

 روش MAT - برون تنی

روش MAT یک روش برون‌تنی بدون حیوان برای تشخیص تمام تب‌زاها (اندوتوکسین باکتریایی، ویروس، قارچ، باکتری گرم مثبت) است و از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا به طور کامل جایگزین آزمون خرگوش شده است. در این روش، سلول‌های خونی انسان یا رده سلولی MONO MAC 6 در محیط کشت مخصوص در دمای ۳۷ درجه سانتی‌گراد و رطوبت ۵ درصد دی‌اکسید کربن کشت داده می‌شوند. عصاره نمونه به سلول‌ها اضافه شده و به مدت ۱۸ تا ۲۴ ساعت انکوبه می‌گردد. در صورت وجود تب‌زا، سلول‌ها فعال شده و سیتوکاین پیش‌التهابی اینترلوکین ۶ (IL-6) را آزاد می‌کنند. غلظت اینترلوکین ۶ با روش الایزا اندازه‌گیری شده و با منحنی استاندارد اندوتوکسین مقایسه می‌گردد. حساسیت روش MAT بین ۰/۰۰۵ تا ۰/۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر است. شرط قبولی: غلظت اینترلوکین ۶ در گروه تیمار نباید بیشتر از ۲ برابر گروه کنترل منفی باشد (ممکن است بسته به پروتکل متفاوت باشد). در صورت مشاهده پاسخ مثبت، آزمون با ۵ تکرار مجزا (یا تعداد بیشتر طبق پروتکل) ادامه می‌یابد. این روش برای تمامی تجهیزات پزشکی تماس خونی، محصولات بیولوژیک، واکسن‌ها و داروهای تزریقی که به اروپا صادر می‌شوند الزامی است و گزارش آزمون خرگوش برای اروپا قابل قبول نیست. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

اندوتوکسین MAT

 روش LAL - برون تنی

روش LAL یک روش برون‌تنی بر پایه خون خرچنگ نعل اسبی است که فقط اندوتوکسین باکتریایی (لیپوپلی ساکارید) را تشخیص می‌دهد. در این روش، لیزات سلول‌های خونی خرچنگ با عصاره نمونه مخلوط شده و در دمای ۳۷ درجه سانتی‌گراد به مدت ۱ ساعت انکوبه می‌شود. در صورت وجود اندوتوکسین، واکنش ژل شدن (در روش ژل کلوت) یا افزایش کدورت (در روش کدورت سنجی) یا تغییر رنگ (در روش کروموژنیک) رخ می‌دهد. شدت واکنش با دستگاه میکروپلیت ریدر اندازه‌گیری شده و با منحنی استاندارد اندوتوکسین مقایسه می‌گردد. حساسیت روش LAL برابر ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر است. محدودیت اصلی این روش تداخل با بتا-گلوکان (موجود در دیواره قارچ‌ها و فیبر سلولزی) است که باعث مثبت کاذب می‌شود. شرط قبولی در مرحله اول: عدم تشکیل ژل یا کدورت کمتر از حد تشخیص در ۳ لوله یا چاهک (کنترل منفی). در صورت مثبت شدن، آزمون با ۵ تکرار دیگر ادامه می‌یابد. روش LAL برای آب تزریق، داروهای تزریقی ساده و محصولات بدون تداخل بتا-گلوکان مناسب است و برای آمریکا و ایران به عنوان روش استاندارد پذیرفته می‌شود. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

اندوتوکسین LAL

 روش rFC - برون تنی

روش rFC یک روش برون‌تنی بدون حیوان است که از پروتئین نوترکیب فاکتور C (تولید شده در باکتری) استفاده می‌کند و بر خلاف روش LAL، فاقد فاکتور G بوده و به بتا-گلوکان (قارچ، سلولز) واکنش نشان نمی‌دهد. در این روش، عصاره نمونه با پروتئین rFC و سوبسترای فلوروژنیک مخلوط شده و در دمای ۳۷ درجه سانتی‌گراد به مدت ۱ تا ۲ ساعت انکوبه می‌گردد. در صورت وجود اندوتوکسین، آنزیم فعال شده و سوبسترا را برش می‌دهد و محصول فلورسنت تولید می‌کند. شدت فلورسانس با دستگاه فلورومتر یا میکروپلیت ریدر اندازه‌گیری شده و با منحنی استاندارد اندوتوکسین مقایسه می‌شود. حساسیت روش rFC برابر ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلی‌لیتر است (مشابه LAL). این روش مشکل مثبت کاذب ناشی از بتا-گلوکان را به طور کامل حل کرده است. شرط قبولی: شدت فلورسانس گروه تیمار نباید بیشتر از ۲ برابر گروه کنترل منفی باشد. در صورت مشاهده پاسخ مثبت، آزمون با ۵ تکرار دیگر ادامه می‌یابد. روش rFC برای محصولات حاوی سلولز، قارچ، افزودنی‌های گیاهی، محصولات رنگی و نانوذرات که در روش LAL تداخل ایجاد می‌کنند، ارجح می‌باشد. این روش در آمریکا (USP 86)، اروپا (EP 2.6.32) و ژاپن به عنوان جایگزین معتبر LAL پذیرفته شده است. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

اندوتوکسین rFC

کدام روش را انتخاب کنیم؟

صادرات به آمریکا: روش USP 151 (آزمون خرگوش یا روش جایگزین LAL/MAT مورد تأیید FDA)

صادرات به ژاپن: روش JP 4.01 (سخت‌گیرانه‌ترین روش – معیار افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه)

صادرات به بریتانیا: روش BP (مشابه USP 151)

عرضه فقط در ایران: روش USP 151 (مرجع پذیرفته شده توسط سازمان غذا و داروی ایران)

صادرات به اروپا: از آزمون خرگوش استفاده نکنید – حتماً از روش MAT (Monocyte Activation Test) بر اساس EP 2.6.30 استفاده کنید (آزمون خرگوش از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا حذف شده است)

صادرات به چند کشور:

  • آمریکا + ژاپن: روش JP 4.01 را انتخاب کنید (سخت‌گیرانه‌ترین، مورد قبول هر دو)

  • آمریکا + بریتانیا: روش USP 151 یا BP (هر دو قابل قبول هستند)

  • آمریکا + اروپا: دو آزمون مجزا: برای آمریکا USP 151، برای اروپا MAT

  • همه کشورها (به جز اروپا): روش JP 4.01 (سخت‌گیرانه‌ترین، پوشش می‌دهد)

  • همه کشورها (شامل اروپا): روش MAT (تنها روش پذیرفته شده در اروپا و قابل ارائه به سایر کشورها با تأیید تکمیلی)

نکته نهایی: اگر بازار هدف شما اروپا است، حتی یک بار هم آزمون خرگوش انجام ندهید زیرا از ژانویه ۲۰۲۶ کاملاً حذف شده است و گزارش شما رد می‌شود. برای اروپا فقط MAT بدهید. برای ژاپن حتماً JP 4.01 را رعایت کنید. برای آمریکا و ایران USP 151 کافی است.

جدول مقایسه سریع 4 روش درون تنی

ویژگی USP 151 (آمریکا) JP 4.01 (ژاپن) BP (بریتانیا) EP 2.6.8 (اروپا – منسوخ)
آستانه تشخیص تب ۰/۵ درجه ۰/۶ درجه ۰/۵ درجه بر اساس مجموع بدون آستانه فردی
شرط قبولی مرحله اول (۳ خرگوش) هیچ خرگوشی ≥۰/۵ درجه هر ۳ خرگوش <۰/۶ درجه و مجموع ≤۱/۴ درجه هیچ خرگوشی ≥۰/۵ درجه مجموع دماها ≤۱/۱۵ درجه
شرط ادامه به مرحله دوم هر خرگوشی ≥۰/۵ درجه ۱ یا ۲ خرگوش ≥۰/۶ درجه یا مجموع >۱/۴ درجه هر خرگوشی ≥۰/۵ درجه مجموع بین ۱/۱۵ تا ۲/۶۵ درجه
تعداد حیوانات مرحله دوم ۵ (جمعاً ۸) ۵ (جمعاً ۸) ۵ (جمعاً ۸) ۳ (جمعاً ۶)
شرط قبولی مرحله دوم حداکثر ۳ از ۸ ≥۰/۵ درجه و مجموع ≤۳/۳ درجه حداقل ۴ از ۵ در مرحله دوم <۰/۶ درجه حداکثر ۳ از ۸ ≥۰/۵ درجه و مجموع ≤۳/۳ درجه مجموع دماها ≤۲/۸۰ درجه
مرحله سوم ندارد ندارد ندارد دارد (۳ خرگوش دیگر)
وضعیت فعلی فعال فعال فعال حذف شده از ژانویه ۲۰۲۶