آزمون های تبزایی – درون تنی و برون تنی
الزام دریافت تأییدیه برای تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی
خلاصه آزمون ها
زمینه و هدف: آزمونهای تبزایی (Pyrogenicity Tests) از مهمترین ارزیابیهای ایمنی زیستی برای شناسایی مواد تبزا در تجهیزات پزشکی، فرآوردههای تزریقی، محصولات بیولوژیک و مواد در تماس با خون محسوب میشوند. مواد تبزا میتوانند پس از ورود به بدن موجب افزایش دمای بدن، لرز، التهاب سیستمیک، فعالسازی سیستم ایمنی و در موارد شدید، شوک سپتیک شوند. شایعترین عوامل تبزا شامل اندوتوکسینهای باکتریهای گرم منفی و همچنین پیروژنهای غیراندوتوکسینی هستند. به منظور کنترل این خطرات، مراجع بینالمللی مختلف نظیر USP 151، JP 4.01، EP 2.6.8، EP 2.6.14 (BET)، EP 2.6.30 (MAT) و EP 2.6.32 (rFC) روشهای استانداردی را برای شناسایی و ارزیابی مواد تبزا ارائه کردهاند. هدف اصلی این آزمونها، تضمین ایمنی محصولات پزشکی، پیشگیری از واکنشهای تبزا در بیماران و حمایت از الزامات قانونی و نظارتی است.
روش انجام: ارزیابی تبزایی امروزه با سه رویکرد اصلی انجام میشود که هر یک دارای کاربردها و مزایای خاص خود هستند.
1. آزمون تبزایی خرگوش (Rabbit Pyrogen Test)
مطابق USP 151، EP 2.6.8 و JP 4.01، نمونه مورد آزمون از طریق تزریق وریدی به خرگوشهای سالم تجویز میشود. سپس دمای بدن حیوانات در فواصل زمانی مشخص اندازهگیری شده و هرگونه افزایش دمای معنیدار ثبت میگردد. این روش قادر به شناسایی طیف وسیعی از پیروژنهای اندوتوکسینی و غیراندوتوکسینی است.
2. آزمون اندوتوکسین باکتریایی (BET یا LAL)
بر اساس EP 2.6.14 و استاندارد مرجع USP 85، از لیزات آمیبوسیت خرچنگ نعلاسبی (Limulus Amebocyte Lysate) برای شناسایی اندوتوکسینهای باکتریهای گرم منفی استفاده میشود. این آزمون در قالب روشهای ژل کلات، توربیدیمتری و کروموژنیک انجام شده و دارای حساسیت بسیار بالایی است.
3. آزمون فاکتور C نوترکیب (rFC)
مطابق USP 86 و EP 2.6.32، از فاکتور C نوترکیب تولیدشده به روش مهندسی ژنتیک برای شناسایی اندوتوکسین استفاده میشود. این روش بدون نیاز به استفاده از خرچنگ نعلاسبی بوده و به عنوان جایگزین مدرن آزمون LAL شناخته میشود.
4. آزمون فعالسازی مونوسیت (MAT)
بر اساس EP 2.6.30، سلولهای مونوسیتی انسانی یا خطوط سلولی مرتبط در معرض نمونه قرار میگیرند. در صورت وجود مواد تبزا، سیتوکینهایی مانند IL-1β، IL-6 یا TNF-α آزاد شده و اندازهگیری میشوند. این آزمون قادر به شناسایی هر دو نوع پیروژن اندوتوکسینی و غیراندوتوکسینی است و از نظر فیزیولوژیک شباهت بیشتری به پاسخ انسانی دارد.
یافتهها و طبقهبندی: نتایج آزمون های تب زایی نشاندهنده وجود یا عدم وجود عوامل تبزا در محصول هستند. محصولات ایمن نباید موجب افزایش دمای خرگوش، تشکیل واکنش مثبت در آزمون LAL یا rFC و یا آزادسازی قابل توجه سیتوکینها در MAT شوند.
بر اساس نتایج، نمونهها معمولاً در یکی از دستههای زیر طبقهبندی میشوند:
- فاقد مواد تبزا (Non-Pyrogenic)
- دارای اندوتوکسین در محدوده مجاز
- دارای اندوتوکسین بالاتر از حد مجاز
- دارای پیروژن غیراندوتوکسینی
- مردود از نظر ایمنی تبزایی
در عمل، انتخاب تست تب زایی مناسب به نوع محصول، مسیر مصرف، ماهیت ماده و الزامات نظارتی بستگی دارد.
نتیجهگیری: تست تب زایی یکی از ارکان اصلی تضمین ایمنی محصولات پزشکی و دارویی هستند و نقش حیاتی در پیشگیری از واکنشهای تبزا و عوارض سیستمیک ایفا میکنند. روشهای کلاسیک نظیر آزمون خرگوش و LAL همچنان کاربرد گسترده دارند، در حالی که فناوریهای نوین مانند MAT و rFC به دلیل دقت بالا، شباهت بیشتر به پاسخ انسانی و کاهش استفاده از حیوانات، به سرعت در حال گسترش هستند. اجرای صحیح این آزمونها مطابق الزامات USP، EP و JP موجب افزایش ایمنی بیماران، ارتقای کیفیت محصولات و انطباق با الزامات بینالمللی میشود.
واژگان کلیدی: تب زایی، Pyrogenicity Test، USP <151>، JP 4.01، EP 2.6.8، EP 2.6.14، EP 2.6.30، EP 2.6.32، USP <85>، USP <86>، Rabbit Pyrogen Test، LAL Test، BET، rFC Assay، Monocyte Activation Test (MAT)، اندوتوکسین، پیروژن، ایمنی زیستی، Biocompatibility، Medical Device Safety.
تصویر خلاصه آزمون ها
⚠️ الزامات قانونی
انجام آزمون تبزایی برای تمامی تجهیزات پزشکی با تماس با جریان خون، سیستم لنفاوی، مایع مغزی-نخاعی و محصولات تزریقی جهت اخذ پروانه ساخت، کد IRC و تاییدیه سازمان غذا و داروی ایران الزامی است. بر اساس بازار هدف، روش مناسب باید انتخاب شود: برای آمریکا و ایران روش USP 151، برای ژاپن روش سختگیرانه JP 4.01، برای بریتانیا روش BP (مشابه USP) و برای اروپا فقط روش بدون حیوان MAT (Monocyte Activation Test) بر اساس EP 2.6.30 پذیرفته میشود. آزمون خرگوش از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا کاملاً حذف شده است و ارائه آن منجر به رد گزارش میگردد. گزارش باید توسط آزمایشگاه همکار معتمد دارای ISO 17025 و GLP صادر شده و گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی باشد. عدم رعایت این الزامات (انتخاب روش اشتباه، استفاده از آزمایشگاه غیرمعتمد یا ارائه گزارش غیراستاندارد) موجب رد پروانه ساخت، عدم صدور کد IRC، توقف ترخیص کالا از گمرک و پیگرد قانونی خواهد شد.
تست های تبزایی
روش فرماکوپه آمریکا - درون تنی
در روش USP 151 آمریکا، عصاره نمونه از طریق ورید حاشیه گوش به ۳ خرگوش سالم و بالغ تزریق میشود. دمای پایه هر خرگوش پیش از تزریق اندازهگیری شده و سپس دما در فواصل ۳۰ دقیقه به مدت ۳ ساعت ثبت میگردد. معیار قبولی در مرحله اول آن است که هیچ یک از ۳ خرگوش افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتیگراد یا بیشتر نسبت به دمای پایه نشان ندهد. در صورت مشاهده تب در هر خرگوش، آزمون با ۵ خرگوش جدید تکرار میشود (جمعاً ۸ خرگوش). در مرحله دوم، محصول فاقد تبزایی محسوب میشود اگر حداکثر ۳ خرگوش از ۸ خرگوش افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتیگراد یا بیشتر داشته باشند و مجموع افزایش دماهای ۸ خرگوش از ۳/۳ درجه سانتیگراد تجاوز نکند.
روش فارماکوپه بریتانیا - درون تنی
روش BP (فارماکوپه بریتانیا) از نظر ساختار و معیارها بسیار مشابه روش USP 151 است. در این روش، عصاره به ۳ خرگوش تزریق شده و دمای آنها به مدت ۳ ساعت هر ۳۰ دقیقه ثبت میشود. معیار قبولی مرحله اول عدم وجود افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتیگراد یا بیشتر در هیچ یک از ۳ خرگوش میباشد. در صورت مشاهده تب، آزمون با ۵ خرگوش دیگر ادامه یافته و مجموعاً ۸ خرگوش ارزیابی میشوند. شرط قبولی نهایی در مرحله دوم نیز مشابه USP است: حداکثر ۳ خرگوش از ۸ خرگوش افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتیگراد یا بیشتر داشته باشند و مجموع افزایش دماها از ۳/۳ درجه سانتیگراد تجاوز نکند.
روش فرماکوپه اروپا - درون تنی
برای اروپا، روش فارماکوپه اروپا EP 2.6.8 (آزمون تبزایی در خرگوش) از ژانویه ۲۰۲۶ به طور کامل حذف شده است و دیگر برای ثبت و تایید محصولات تجهیزات پزشکی، داروها و محصولات بیولوژیک قابل قبول نمیباشد. به جای آن، روش MAT (Monocyte Activation Test) بر اساس EP 2.6.30 به عنوان روش اجباری و جایگزین کامل معرفی شده است. روش MAT یک روش برونتنی (In Vitro) و بدون حیوان است که بر پایه کشت سلولهای خونی انسان (مونوسیت) و اندازهگیری آزادسازی سیتوکاینهای پیشالتهابی (مانند اینترلوکین ۱ بتا و اینترلوکین ۶) به روش الایزا انجام میشود. این روش همزمان اندوتوکسین باکتریایی و تبزاهای غیراندوتوکسینی (ویروس، قارچ، باکتری گرم مثبت) را تشخیص میدهد. بنابراین، برای صادرات به اروپا، هیچ آزمون درونتنی روی خرگوش انجام ندهید و فقط گزارش معتبر از روش MAT ارائه دهید.
روش فرماکوپه ژاپن - درون تنی
روش فارماکوپه ژاپن JP 4.01 سختگیرانهترین روش در میان سه فارماکوپه است. در این روش، ابتدا عصاره به ۳ خرگوش تزریق میشود. شرط قبولی مرحله اول دوگانه است: هر ۳ خرگوش باید افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه سانتیگراد داشته باشند و مجموع افزایش دماهای ۳ خرگوش نباید از ۱/۴ درجه سانتیگراد بیشتر باشد. اگر ۱ یا ۲ خرگوش افزایش دمای ۰/۶ درجه یا بیشتر نشان دهند یا مجموع دماها از ۱/۴ درجه بیشتر شود، آزمون با ۵ خرگوش دیگر ادامه مییابد. در مرحله دوم، شرط قبولی این است که حداقل ۴ خرگوش از ۵ خرگوش مرحله دوم افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه سانتیگراد داشته باشند (یعنی حداکثر ۱ خرگوش مجاز به افزایش ≥۰/۶ درجه است).
روش MAT - برون تنی
روش MAT یک روش برونتنی بدون حیوان برای تشخیص تمام تبزاها (اندوتوکسین باکتریایی، ویروس، قارچ، باکتری گرم مثبت) است و از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا به طور کامل جایگزین آزمون خرگوش شده است. در این روش، سلولهای خونی انسان یا رده سلولی MONO MAC 6 در محیط کشت مخصوص در دمای ۳۷ درجه سانتیگراد و رطوبت ۵ درصد دیاکسید کربن کشت داده میشوند. عصاره نمونه به سلولها اضافه شده و به مدت ۱۸ تا ۲۴ ساعت انکوبه میگردد. در صورت وجود تبزا، سلولها فعال شده و سیتوکاین پیشالتهابی اینترلوکین ۶ (IL-6) را آزاد میکنند. غلظت اینترلوکین ۶ با روش الایزا اندازهگیری شده و با منحنی استاندارد اندوتوکسین مقایسه میگردد. حساسیت روش MAT بین ۰/۰۰۵ تا ۰/۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلیلیتر است. شرط قبولی: غلظت اینترلوکین ۶ در گروه تیمار نباید بیشتر از ۲ برابر گروه کنترل منفی باشد (ممکن است بسته به پروتکل متفاوت باشد). در صورت مشاهده پاسخ مثبت، آزمون با ۵ تکرار مجزا (یا تعداد بیشتر طبق پروتکل) ادامه مییابد. این روش برای تمامی تجهیزات پزشکی تماس خونی، محصولات بیولوژیک، واکسنها و داروهای تزریقی که به اروپا صادر میشوند الزامی است و گزارش آزمون خرگوش برای اروپا قابل قبول نیست. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر میشود.
روش LAL - برون تنی
روش LAL یک روش برونتنی بر پایه خون خرچنگ نعل اسبی است که فقط اندوتوکسین باکتریایی (لیپوپلی ساکارید) را تشخیص میدهد. در این روش، لیزات سلولهای خونی خرچنگ با عصاره نمونه مخلوط شده و در دمای ۳۷ درجه سانتیگراد به مدت ۱ ساعت انکوبه میشود. در صورت وجود اندوتوکسین، واکنش ژل شدن (در روش ژل کلوت) یا افزایش کدورت (در روش کدورت سنجی) یا تغییر رنگ (در روش کروموژنیک) رخ میدهد. شدت واکنش با دستگاه میکروپلیت ریدر اندازهگیری شده و با منحنی استاندارد اندوتوکسین مقایسه میگردد. حساسیت روش LAL برابر ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلیلیتر است. محدودیت اصلی این روش تداخل با بتا-گلوکان (موجود در دیواره قارچها و فیبر سلولزی) است که باعث مثبت کاذب میشود. شرط قبولی در مرحله اول: عدم تشکیل ژل یا کدورت کمتر از حد تشخیص در ۳ لوله یا چاهک (کنترل منفی). در صورت مثبت شدن، آزمون با ۵ تکرار دیگر ادامه مییابد. روش LAL برای آب تزریق، داروهای تزریقی ساده و محصولات بدون تداخل بتا-گلوکان مناسب است و برای آمریکا و ایران به عنوان روش استاندارد پذیرفته میشود. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر میشود.
روش rFC - برون تنی
روش rFC یک روش برونتنی بدون حیوان است که از پروتئین نوترکیب فاکتور C (تولید شده در باکتری) استفاده میکند و بر خلاف روش LAL، فاقد فاکتور G بوده و به بتا-گلوکان (قارچ، سلولز) واکنش نشان نمیدهد. در این روش، عصاره نمونه با پروتئین rFC و سوبسترای فلوروژنیک مخلوط شده و در دمای ۳۷ درجه سانتیگراد به مدت ۱ تا ۲ ساعت انکوبه میگردد. در صورت وجود اندوتوکسین، آنزیم فعال شده و سوبسترا را برش میدهد و محصول فلورسنت تولید میکند. شدت فلورسانس با دستگاه فلورومتر یا میکروپلیت ریدر اندازهگیری شده و با منحنی استاندارد اندوتوکسین مقایسه میشود. حساسیت روش rFC برابر ۰/۰۰۵ واحد اندوتوکسین بر میلیلیتر است (مشابه LAL). این روش مشکل مثبت کاذب ناشی از بتا-گلوکان را به طور کامل حل کرده است. شرط قبولی: شدت فلورسانس گروه تیمار نباید بیشتر از ۲ برابر گروه کنترل منفی باشد. در صورت مشاهده پاسخ مثبت، آزمون با ۵ تکرار دیگر ادامه مییابد. روش rFC برای محصولات حاوی سلولز، قارچ، افزودنیهای گیاهی، محصولات رنگی و نانوذرات که در روش LAL تداخل ایجاد میکنند، ارجح میباشد. این روش در آمریکا (USP 86)، اروپا (EP 2.6.32) و ژاپن به عنوان جایگزین معتبر LAL پذیرفته شده است. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر میشود.
کدام روش را انتخاب کنیم؟
صادرات به آمریکا: روش USP 151 (آزمون خرگوش یا روش جایگزین LAL/MAT مورد تأیید FDA)
صادرات به ژاپن: روش JP 4.01 (سختگیرانهترین روش – معیار افزایش دمای کمتر از ۰/۶ درجه)
صادرات به بریتانیا: روش BP (مشابه USP 151)
عرضه فقط در ایران: روش USP 151 (مرجع پذیرفته شده توسط سازمان غذا و داروی ایران)
صادرات به اروپا: از آزمون خرگوش استفاده نکنید – حتماً از روش MAT (Monocyte Activation Test) بر اساس EP 2.6.30 استفاده کنید (آزمون خرگوش از ژانویه ۲۰۲۶ در اروپا حذف شده است)
صادرات به چند کشور:
-
آمریکا + ژاپن: روش JP 4.01 را انتخاب کنید (سختگیرانهترین، مورد قبول هر دو)
-
آمریکا + بریتانیا: روش USP 151 یا BP (هر دو قابل قبول هستند)
-
آمریکا + اروپا: دو آزمون مجزا: برای آمریکا USP 151، برای اروپا MAT
-
همه کشورها (به جز اروپا): روش JP 4.01 (سختگیرانهترین، پوشش میدهد)
-
همه کشورها (شامل اروپا): روش MAT (تنها روش پذیرفته شده در اروپا و قابل ارائه به سایر کشورها با تأیید تکمیلی)
نکته نهایی: اگر بازار هدف شما اروپا است، حتی یک بار هم آزمون خرگوش انجام ندهید زیرا از ژانویه ۲۰۲۶ کاملاً حذف شده است و گزارش شما رد میشود. برای اروپا فقط MAT بدهید. برای ژاپن حتماً JP 4.01 را رعایت کنید. برای آمریکا و ایران USP 151 کافی است.
جدول مقایسه سریع 4 روش درون تنی
| ویژگی | USP 151 (آمریکا) | JP 4.01 (ژاپن) | BP (بریتانیا) | EP 2.6.8 (اروپا – منسوخ) |
|---|---|---|---|---|
| آستانه تشخیص تب | ۰/۵ درجه | ۰/۶ درجه | ۰/۵ درجه | بر اساس مجموع بدون آستانه فردی |
| شرط قبولی مرحله اول (۳ خرگوش) | هیچ خرگوشی ≥۰/۵ درجه | هر ۳ خرگوش <۰/۶ درجه و مجموع ≤۱/۴ درجه | هیچ خرگوشی ≥۰/۵ درجه | مجموع دماها ≤۱/۱۵ درجه |
| شرط ادامه به مرحله دوم | هر خرگوشی ≥۰/۵ درجه | ۱ یا ۲ خرگوش ≥۰/۶ درجه یا مجموع >۱/۴ درجه | هر خرگوشی ≥۰/۵ درجه | مجموع بین ۱/۱۵ تا ۲/۶۵ درجه |
| تعداد حیوانات مرحله دوم | ۵ (جمعاً ۸) | ۵ (جمعاً ۸) | ۵ (جمعاً ۸) | ۳ (جمعاً ۶) |
| شرط قبولی مرحله دوم | حداکثر ۳ از ۸ ≥۰/۵ درجه و مجموع ≤۳/۳ درجه | حداقل ۴ از ۵ در مرحله دوم <۰/۶ درجه | حداکثر ۳ از ۸ ≥۰/۵ درجه و مجموع ≤۳/۳ درجه | مجموع دماها ≤۲/۸۰ درجه |
| مرحله سوم | ندارد | ندارد | ندارد | دارد (۳ خرگوش دیگر) |
| وضعیت فعلی | فعال | فعال | فعال | حذف شده از ژانویه ۲۰۲۶ |
⚠️ تکمیل و ارسال کلیه مدارک و فرمهای مورد نیاز پیش از ارسال نمونه به آزمایشگاه الزامی است. لطفاً مدارک را بهصورت کامل و صحیح ارسال نمایید. در صورت وجود نقص یا مغایرت در اطلاعات، فرآیند پذیرش نمونه، بررسی فنی و شروع آزمون با تأخیر مواجه خواهد شد.
⚠️ پیش از ارسال نمونه، لطفاً الزامات و شرایط حمل، نگهداری و بستهبندی نمونه را به دقت مطالعه نموده و جهت اطمینان از پذیرش صحیح نمونه، با واحد پذیرش آزمایشگاه هماهنگی لازم را انجام دهید.
⚠️ جهت دریافت هزینه دقیق و بهروز آزمونها، لطفاً فرم درخواست آزمون را از طریق پیامرسان بله یا ایمیل برای آزمایشگاه ارسال نمایید. درخواست شما توسط کارشناسان فنی بررسی شده و هزینه نهایی بر اساس نوع آزمون، تعداد نمونهها و الزامات مطالعه اعلام خواهد شد.
⚠️ گزارش نهایی آزمون پس از تکمیل تمامی مراحل آزمایش، بررسی نتایج و تأیید واحد کنترل کیفیت، در کوتاهترین زمان ممکن صادر شده و حداکثر ظرف 10 روز کاری در قالب گزارش رسمی انگلیسی به متقاضی تحویل خواهد شد.




