ISO 10993-2
ISO 10993-2 یکی از استانداردهای مهم مجموعه استانداردهای ISO 10993 برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است که به موضوع رفاه حیوانات مورد استفاده در آزمون‌های زیست‌سازگاری می‌پردازد. این استاندارد مشخص می‌کند هنگام انجام مطالعات حیوانی برای ارزیابی زیستی مواد و تجهیزات پزشکی، چه الزامات و ملاحظاتی باید برای حفاظت از حیوانات، کاهش درد و رنج و افزایش کیفیت و اعتبار مطالعات در نظر گرفته شود.
نسخه منتشرشده فعلی این استاندارد، ISO 10993-2:2022 – Biological evaluation of medical devices — Part 2: Animal welfare requirements است. این استاندارد در نوامبر 2022 منتشر شده و نسخه ISO 10993-2:2006 را جایگزین کرده است. در حال حاضر نیز ISO/DIS 10993-2 در فرآیند بازنگری قرار دارد و هنوز نباید به‌عنوان نسخه نهایی استاندارد تلقی شود.
ISO 10993-2 چیست؟
استاندارد ISO 10993-2 بخشی از سری استانداردهای Biological Evaluation of Medical Devices است و تمرکز آن بر نحوه استفاده مسئولانه و علمی از حیوانات در مطالعات زیستی تجهیزات پزشکی است.
هدف این استاندارد آن است که اطمینان حاصل شود در مطالعات حیوانی مربوط به ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی و مواد مورد استفاده در آن‌ها، الزامات لازم برای رفاه حیوانات رعایت شده و انجام مطالعه از نظر علمی و اخلاقی قابل توجیه باشد.
به بیان ساده، ISO 10993-2 مشخص می‌کند که اگر برای ارزیابی زیستی یک Medical Device انجام آزمون حیوانی ضروری باشد، مطالعه باید به‌گونه‌ای طراحی و اجرا شود که ضمن دستیابی به اطلاعات علمی مورد نیاز، استفاده از حیوانات و ایجاد درد یا ناراحتی در آن‌ها تا حد امکان کاهش پیدا کند.
هدف استاندارد ISO 10993-2 چیست؟
یکی از مهم‌ترین اهداف ISO 10993-2، ایجاد چارچوبی برای استفاده مسئولانه از حیوانات در مطالعات in vivo مربوط به زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی است.
این استاندارد بر موضوعاتی مانند موارد زیر تمرکز دارد:
- توجیه علمی و ضرورت انجام آزمون حیوانی
- صلاحیت و شایستگی افراد درگیر در مطالعه
- برنامه‌ریزی و اجرای صحیح آزمایش حیوانی
- بررسی امکان استفاده از روش‌های جایگزین
- کاهش تعداد حیوانات مورد استفاده
- کاهش یا حذف درد و ناراحتی غیرضروری
- تعیین نقاط پایانی مناسب برای حفاظت از حیوانات
- مراقبت و نگهداری مناسب حیوانات
- ثبت و مستندسازی اطلاعات مربوط به مطالعه
- توجه به اعتبار علمی نتایج حاصل از آزمون حیوانی
در واقع، ISO 10993-2 تنها درباره «انجام آزمایش روی حیوان» صحبت نمی‌کند؛ بلکه تلاش می‌کند طراحی، توجیه، اجرا، مراقبت از حیوانات و مستندسازی مطالعه به شکل مناسبی انجام شود. ساختار نسخه 2022 استاندارد نیز موضوعاتی مانند توجیه آزمایش حیوانی، صلاحیت کارکنان، برنامه‌ریزی و اجرای مطالعه، توالی آزمون‌های in vitro و in vivo، مراقبت و نگهداری حیوانات، نقاط پایانی، مستندسازی و پذیرش داده‌ها را پوشش می‌دهد.
دامنه کاربرد ISO 10993-2
استاندارد ISO 10993-2:2022 برای مطالعاتی کاربرد دارد که روی مهره‌داران زنده غیرانسانی انجام می‌شوند و هدف آن‌ها ارزیابی زیست‌سازگاری مواد یا تجهیزات پزشکی است.
بنابراین این استاندارد می‌تواند در طراحی و اجرای مطالعات حیوانی مرتبط با ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی مورد استفاده قرار گیرد؛ به‌خصوص زمانی که داده‌های مورد نیاز از طریق روش‌های جایگزین یا آزمون‌های in vitro به‌تنهایی قابل دستیابی نباشند.
این استاندارد برای آزمون روی بی‌مهرگان کاربرد ندارد. همچنین برای مطالعات انجام‌شده روی بافت‌ها و اندام‌های جداشده از مهره‌داران که قبلاً یوتانایز شده‌اند، به‌طور کلی کاربرد ندارد؛ هرچند برخی الزامات مربوط به گونه، منبع، وضعیت سلامت، مراقبت و نگهداری حیوانات همچنان می‌تواند مرتبط باشد.
ارتباط ISO 10993-2 با زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی
استاندارد ISO 10993-1 چارچوب کلی Biological Evaluation و ارزیابی خطرات زیستی تجهیزات پزشکی را ارائه می‌کند، در حالی که ISO 10993-2 بر جنبه‌های مرتبط با رفاه حیوانات در مطالعات حیوانی تمرکز دارد.
بنابراین ISO 10993-2 را نباید یک روش آزمون مستقل مانند یک آزمون سمیت، تحریک یا حساسیت‌زایی در نظر گرفت. این استاندارد بیشتر مشخص می‌کند که در صورت نیاز به انجام مطالعه حیوانی، چگونه باید موضوع رفاه حیوانات و طراحی مسئولانه مطالعه مورد توجه قرار گیرد.
به همین دلیل، هنگام تهیه برنامه ارزیابی زیستی یک وسیله پزشکی، ISO 10993-2 می‌تواند در کنار سایر بخش‌های سری ISO 10993 مورد توجه قرار گیرد.
اصل Replacement، Reduction و Refinement در ISO 10993-2
یکی از مفاهیم مهم در ISO 10993-2 توجه به اصول شناخته‌شده 3Rs است:
1. Replacement – جایگزینی
در صورت امکان، باید بررسی شود که آیا می‌توان اطلاعات مورد نیاز را با استفاده از روش‌های معتبر علمی بدون استفاده از حیوانات به دست آورد یا خیر.
روش‌های in vitro و سایر روش‌های علمی جایگزین، در صورتی که برای پاسخ به سؤال مورد نظر مناسب و معتبر باشند، می‌توانند در کاهش نیاز به مطالعات حیوانی نقش داشته باشند.
2. Reduction – کاهش
در صورتی که انجام آزمون حیوانی ضروری باشد، طراحی مطالعه باید به‌گونه‌ای انجام شود که تعداد حیوانات مورد استفاده بیش از مقدار لازم نباشد و در عین حال اطلاعات علمی کافی برای رسیدن به هدف مطالعه به دست آید.
3. Refinement – بهبود
روش مطالعه باید تا حد امکان به شکلی طراحی شود که درد، رنج، استرس و ناراحتی حیوانات کاهش پیدا کند و مراقبت و شرایط نگهداری مناسب فراهم شود.
این سه اصل، بخش مهمی از رویکرد استاندارد ISO 10993-2 برای کاهش اثرات نامطلوب مطالعات حیوانی هستند. ISO نیز در معرفی این استاندارد به کاهش تعداد حیوانات، اصلاح روش‌های آزمون برای کاهش یا حذف درد و ناراحتی و جایگزینی آزمون‌های حیوانی با روش‌های علمی معتبر اشاره می‌کند.
اهمیت نقاط پایانی در مطالعات حیوانی
یکی از موضوعات مهم در ISO 10993-2، توجه به Humane Endpoints یا نقاط پایانی انسانی است.
در طراحی مطالعه حیوانی باید از قبل مشخص شود که در صورت مشاهده علائم مشخص و قابل توجه، چه معیارهایی برای پایان دادن به ادامه مطالعه روی حیوان وجود دارد.
هدف از تعیین این نقاط پایانی، جلوگیری از ادامه غیرضروری مطالعه در شرایطی است که ادامه آزمون می‌تواند موجب درد، رنج یا آسیب قابل توجه به حیوان شود.
بنابراین تعیین Humane Endpoint باید بخشی از برنامه‌ریزی مطالعه حیوانی باشد و صرفاً پس از مشاهده وضعیت نامطلوب حیوان درباره آن تصمیم‌گیری نشود.
مراقبت و نگهداری حیوانات
Animal care and accommodation نیز از موضوعات مورد توجه در ISO 10993-2 است.
شرایط نگهداری حیوانات می‌تواند بر سلامت حیوان و در نتیجه بر کیفیت داده‌های حاصل از مطالعه تأثیرگذار باشد. بنابراین عواملی مانند منبع حیوان، وضعیت سلامت، شرایط نگهداری، مراقبت، تغذیه و پایش وضعیت حیوانات باید متناسب با نوع مطالعه و الزامات مربوطه مورد توجه قرار گیرند.
هدف تنها رعایت یک الزام اخلاقی نیست؛ بلکه سلامت و شرایط مناسب حیوانات می‌تواند برای اعتبار علمی نتایج مطالعه نیز اهمیت داشته باشد.
آیا ISO 10993-2 یک آزمون حیوانی است؟
خیر.
ISO 10993-2 یک روش آزمون حیوانی مانند Acute Systemic Toxicity یا Implantation Test نیست.
این استاندارد الزامات و ملاحظاتی را برای رفاه حیوانات در مطالعات حیوانی مرتبط با ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی ارائه می‌کند.
بنابراین اگر قرار باشد برای یک وسیله پزشکی آزمونی مانند سمیت سیستمیک حاد، سمیت تحت حاد یا یک مطالعه ایمپلنتیشن انجام شود، روش و طراحی آزمون باید بر اساس استاندارد یا دستورالعمل مربوط به همان آزمون تعیین شود؛ در حالی که الزامات مرتبط با رفاه حیوانات باید با ISO 10993-2 نیز مورد توجه قرار گیرد.
ISO 10993-2 در چه مطالعاتی اهمیت دارد؟
این استاندارد می‌تواند در مطالعات مختلف Biocompatibility و Biological Evaluation که نیازمند استفاده از حیوانات هستند، اهمیت داشته باشد؛ برای مثال مطالعاتی که برای ارزیابی برخی جنبه‌های ایمنی زیستی مواد و تجهیزات پزشکی به داده‌های in vivo نیاز دارند.
نکته مهم این است که ISO 10993-2 تعیین نمی‌کند که برای هر وسیله پزشکی الزاماً باید آزمون حیوانی انجام شود. ضرورت انجام مطالعه حیوانی باید بر اساس ارزیابی زیستی، شناسایی خطرات، اطلاعات موجود، ویژگی‌های ماده یا محصول و سؤال علمی و رگولاتوری مورد نظر توجیه شود.
مستندسازی در مطالعات حیوانی
یکی دیگر از جنبه‌های مهم ISO 10993-2، مستندسازی مطالعه است.
برای یک مطالعه حیوانی قابل دفاع، لازم است اطلاعات مربوط به طراحی و اجرای مطالعه، حیوانات مورد استفاده، شرایط مطالعه، مراقبت و پایش حیوانات، نقاط پایانی و سایر اطلاعات مرتبط به شکل مناسب ثبت و نگهداری شود.
مستندسازی مناسب کمک می‌کند بتوان نشان داد که مطالعه نه‌تنها از نظر علمی، بلکه از نظر Animal Welfare نیز به شکل مناسبی برنامه‌ریزی و اجرا شده است.
تفاوت ISO 10993-1 و ISO 10993-2 چیست؟
به‌صورت ساده می‌توان تفاوت این دو استاندارد را این‌گونه بیان کرد:
| استاندارد | تمرکز اصلی |
|---|---|
| ISO 10993-1 | چارچوب ارزیابی زیستی و شناسایی و ارزیابی خطرات بیولوژیکی تجهیزات پزشکی |
| ISO 10993-2 | الزامات و ملاحظات مربوط به رفاه حیوانات در مطالعات حیوانی مرتبط با ارزیابی زیستی |
بنابراین این دو استاندارد رقیب یکدیگر نیستند و می‌توانند در یک فرآیند ارزیابی زیستی در کنار یکدیگر مورد استفاده قرار گیرند.
چرا ISO 10993-2 برای آزمایشگاه‌ها اهمیت دارد؟
برای آزمایشگاه‌هایی که مطالعات in vivo مرتبط با تجهیزات پزشکی و زیست‌سازگاری انجام می‌دهند، توجه به ISO 10993-2 اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اجرای یک مطالعه حیوانی صرفاً به انتخاب گونه حیوان و روش تجویز یا کاشت نمونه محدود نمی‌شود.
از مرحله توجیه ضرورت آزمون حیوانی تا انتخاب طراحی مطالعه، تعداد حیوانات، شرایط نگهداری، پایش حیوانات، تعیین نقاط پایانی و مستندسازی، باید یک رویکرد علمی و مسئولانه وجود داشته باشد.
در نتیجه، ISO 10993-2 می‌تواند یکی از اسناد مهم در طراحی و ارزیابی مطالعات حیوانی مرتبط با Biocompatibility Testing of Medical Devices باشد.
جمع‌بندی
ISO 10993-2:2022 استانداردی در مجموعه ISO 10993 است که بر Animal Welfare Requirements در مطالعات حیوانی مربوط به ارزیابی زیستی مواد و تجهیزات پزشکی تمرکز دارد.
مهم‌ترین محورهای آن شامل توجیه استفاده از حیوانات، جایگزینی روش‌های حیوانی در صورت امکان، کاهش تعداد حیوانات، بهبود روش‌های مطالعه برای کاهش درد و رنج، صلاحیت افراد، برنامه‌ریزی و اجرای مطالعه، مراقبت و نگهداری حیوانات، تعیین نقاط پایانی، مستندسازی و اعتبار داده‌های حاصل از مطالعه است.
بنابراین، در یک مطالعه حیوانی مرتبط با زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی، ISO 10993-2 را باید در کنار استاندارد مربوط به نوع آزمون و هدف مطالعه در نظر گرفت؛ این استاندارد به‌تنهایی یک پروتکل آزمون حیوانی یا یک تست زیست‌سازگاری محسوب نمی‌شود.
