ISO 10993-1
ISO 10993-1 یکی از مهم‌ترین استانداردهای مورد استفاده برای ارزیابی زیستی و زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی است. این استاندارد چارچوبی برای شناسایی، ارزیابی و مدیریت خطرات بیولوژیکی ناشی از تماس تجهیزات پزشکی با بدن انسان فراهم می‌کند.
برخلاف تصور رایج، ISO 10993-1 یک استاندارد برای انجام یک آزمایش خاص نیست؛ بلکه چارچوبی برای طراحی و مستندسازی فرآیند Biological Evaluation است. بنابراین، بر اساس نوع وسیله پزشکی، مواد تشکیل‌دهنده، محل تماس با بدن، مدت و ماهیت تماس و سایر اطلاعات موجود، باید مشخص شود که چه خطرات بیولوژیکی باید ارزیابی شوند و آیا انجام آزمون آزمایشگاهی یا حیوانی برای کنترل این خطرات ضروری است یا خیر.
ISO 10993-1 چیست؟
استاندارد ISO 10993-1:2025 با عنوان Biological evaluation of medical devices — Part 1: Requirements and general principles for the evaluation of biological safety within a risk management process، ویرایش ششم استاندارد ISO 10993-1 است که در نوامبر 2025 منتشر شده است. این نسخه، ویرایش 2018 را جایگزین کرده و نسخه 2018 در حال حاضر Withdrawn است.
ISO 10993-1 ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در چارچوب مدیریت ریسک مطابق ISO 14971 قرار می‌دهد. بنابراین ارزیابی زیست‌سازگاری نباید صرفاً به معنای انجام مجموعه‌ای ثابت از تست‌ها مانند سمیت سلولی، حساسیت‌زایی یا تحریک پوستی در نظر گرفته شود.
کاربرد ISO 10993-1 چیست؟
هدف اصلی ISO 10993-1 کمک به تولیدکننده و ارزیاب برای تعیین و کنترل خطرات بیولوژیکی تجهیزات پزشکی در شرایط استفاده موردنظر و همچنین سوءاستفاده قابل پیش‌بینی از وسیله است.
این استاندارد برای تجهیزات پزشکی دارای تماس مستقیم یا غیرمستقیم با بدن کاربرد دارد. این تماس می‌تواند در تجهیزات مختلفی مانند تجهیزات تماس‌دهنده با پوست، مخاط، خون، بافت، استخوان و همچنین تجهیزات کاشتنی یا دارای ارتباط خارجی با بدن وجود داشته باشد. دامنه کاربرد استاندارد همچنین شرایطی را دربرمی‌گیرد که وسیله برای حفاظت شخصی کاربران، مانند برخی دستکش‌ها و ماسک‌های پزشکی، با بدن کاربر تماس دارد.
آیا ISO 10993-1 یعنی انجام تمام تست‌های ISO 10993؟
خیر.
یکی از مهم‌ترین نکات در کاربرد ISO 10993-1 این است که برای هر وسیله پزشکی الزاماً انجام تمام آزمون‌های مجموعه ISO 10993 ضروری نیست.
انتخاب آزمون‌ها باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی انجام شود. در این فرآیند عواملی مانند موارد زیر اهمیت دارند:
- نوع و ماهیت وسیله پزشکی
- مواد و اجزای تشکیل‌دهنده
- ترکیبات شیمیایی و مواد اولیه
- فرآیند ساخت و استریل‌سازی
- مواد باقی‌مانده ناشی از فرآیند تولید
- محصولات تخریب یا تجزیه
- محل تماس وسیله با بدن
- نوع تماس با پوست، مخاط، خون، بافت یا سایر قسمت‌های بدن
- مدت و میزان تماس
- جمعیت هدف و شرایط استفاده
- اطلاعات موجود درباره مواد و اجزای وسیله
- نتایج مطالعات و آزمون‌های قبلی
- اطلاعات مربوط به تغییرات طراحی یا فرآیند تولید
بنابراین ممکن است برای یک وسیله پزشکی، برخی آزمون‌های زیست‌سازگاری ضروری باشند و برای وسیله‌ای دیگر، همان آزمون‌ها با توجه به شواهد موجود قابل توجیه نباشند.
رابطه ISO 10993-1 با ISO 14971
یکی از نکات مهم در ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی، ارتباط ISO 10993-1 با ISO 14971 است.
ISO 10993-1 ارزیابی ایمنی زیستی را در چارچوب فرآیند مدیریت ریسک قرار می‌دهد. به همین دلیل، ارزیابی زیستی باید بخشی از یک فرآیند سیستماتیک برای شناسایی خطرات، ارزیابی ریسک و تعیین اقدامات کنترلی باشد، نه یک فهرست مستقل از آزمایش‌های آزمایشگاهی.
در عمل، نتیجه ارزیابی زیستی باید نشان دهد که خطرات بیولوژیکی مرتبط با وسیله پزشکی چگونه شناسایی و ارزیابی شده‌اند و چه شواهدی برای کنترل این خطرات وجود دارد. ISO نیز در معرفی ویرایش 2025 بر هم‌راستایی این استاندارد با فرآیند مدیریت ریسک ISO 14971 تأکید کرده است.
چه آزمون‌هایی ممکن است در ارزیابی زیستی مطرح شوند؟
بر اساس نوع وسیله و خطرات شناسایی‌شده، ارزیابی زیستی ممکن است نیازمند استفاده از اطلاعات موجود، ارزیابی مواد و ترکیبات، مشخصه‌یابی شیمیایی و در صورت نیاز آزمون‌های اختصاصی باشد.
برخی از آزمون‌ها و حوزه‌های مهم در مجموعه ISO 10993 عبارت‌اند از:
- Cytotoxicity – ISO 10993-5: ارزیابی سمیت سلولی
- Sensitization – ISO 10993-10: ارزیابی حساسیت‌زایی
- Irritation – ISO 10993-23: ارزیابی تحریک
- Systemic toxicity – ISO 10993-11: ارزیابی سمیت سیستمیک
- Hemocompatibility – ISO 10993-4: ارزیابی سازگاری خونی
- Genotoxicity – ISO 10993-3: ارزیابی ژنوتوکسیسیته
- Implantation – ISO 10993-6: ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت
- Chemical characterization – ISO 10993-18: مشخصه‌یابی شیمیایی مواد و ترکیبات مرتبط با وسیله
- Toxicological risk assessment – ISO 10993-17: ارزیابی خطرات سم‌شناختی مواد و ترکیبات شناسایی‌شده
این آزمون‌ها جایگزین یکدیگر نیستند و انتخاب هرکدام باید با توجه به ماهیت خطر زیستی و شرایط استفاده از وسیله پزشکی انجام شود.
نقش مدت تماس در ارزیابی زیست‌سازگاری
مدت تماس وسیله پزشکی با بدن یکی از عوامل مهم در طراحی برنامه ارزیابی زیستی است. وسیله‌ای که برای تماس کوتاه‌مدت با پوست طراحی شده است، از نظر نوع خطرات زیستی الزاماً با یک وسیله کاشتنی با تماس طولانی‌مدت قابل مقایسه نیست.
به همین دلیل، در ارزیابی Biocompatibility باید مدت و نوع تماس، محل تماس و شرایط واقعی استفاده از وسیله در نظر گرفته شود.
ویرایش 2025 استاندارد ISO 10993-1 نیز در مقایسه با ساختار قبلی، توجه بیشتری به موضوعاتی از جمله مدت تماس، مشخصه‌یابی مواد و شناسایی خطرات بیولوژیکی دارد.
آیا انجام یک تست منفی به معنی اثبات کامل زیست‌سازگاری است؟
خیر.
برای مثال، نتیجه قابل قبول در آزمون سمیت سلولی مطابق ISO 10993-5 به تنهایی به معنی اثبات کامل زیست‌سازگاری یک وسیله پزشکی نیست.
سمیت سلولی تنها یکی از جنبه‌های احتمالی ارزیابی زیستی است و سایر خطرات بالقوه باید بر اساس مشخصات وسیله، نوع تماس، مواد تشکیل‌دهنده و فرآیند ارزیابی ریسک بررسی شوند.
بنابراین عبارت‌هایی مانند «وسیله پزشکی کاملاً Biocompatible است زیرا تست Cytotoxicity را با موفقیت گذرانده است» از نظر علمی و رگولاتوری می‌تواند بیش از حد ساده‌سازی‌شده باشد.
ISO 10993-1 برای چه کسانی اهمیت دارد؟
این استاندارد برای گروه‌های مختلفی اهمیت دارد، از جمله:
- تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی
- شرکت‌های طراحی و توسعه تجهیزات پزشکی
- شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌های حوزه تجهیزات پزشکی
- آزمایشگاه‌های آزمون زیست‌سازگاری
- کارشناسان کنترل کیفیت و تحقیق و توسعه
- متخصصان امور رگولاتوری تجهیزات پزشکی
- ارزیابان Biological Evaluation
- شرکت‌های متقاضی ثبت و اخذ مجوز تجهیزات پزشکی
استفاده صحیح از ISO 10993-1 می‌تواند به طراحی یک Biological Evaluation Plan منطقی، مبتنی بر ریسک و قابل دفاع کمک کند.
تفاوت ISO 10993-1:2018 و ISO 10993-1:2025
اگر در اسناد یا SOPهای قدیمی خود از ISO 10993-1:2018 استفاده می‌کنید، توجه به تغییر ویرایش استاندارد ضروری است.
در حال حاضر، ISO 10993-1:2025 ویرایش جاری استاندارد است و ISO وضعیت نسخه 2018 را Withdrawn اعلام کرده است.
ویرایش 2025 با ساختاری بازطراحی‌شده منتشر شده و ارتباط ارزیابی زیستی با فرآیند مدیریت ریسک، شناسایی خطرات بیولوژیکی، مشخصه‌یابی مواد و ملاحظات مربوط به مواجهه را پررنگ‌تر کرده است.
بنابراین در تهیه گزارش ارزیابی زیستی، پروتکل آزمون، SOP، Biological Evaluation Plan و مستندات فنی تجهیزات پزشکی باید مشخص باشد که کدام ویرایش استاندارد مبنای ارزیابی قرار گرفته است.
یک رویکرد کاربردی برای اجرای ISO 10993-1
در یک پروژه ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی، می‌توان فرآیند را به‌صورت کلی در چند مرحله دنبال کرد:
۱. شناخت وسیله پزشکی
ساختار، مواد، اجزا، فرآیند ساخت، استریل‌سازی و کاربرد موردنظر مشخص می‌شود.
۲. تعیین نوع تماس با بدن
محل تماس و شرایط تماس با بدن تعیین می‌شود.
۳. تعیین مدت و شرایط مواجهه
مدت و ماهیت تماس در ارزیابی در نظر گرفته می‌شود.
۴. شناسایی خطرات بیولوژیکی
خطرات بالقوه مرتبط با مواد، فرآیند ساخت، مواد باقی‌مانده، ترکیبات استخراج‌شونده و سایر عوامل شناسایی می‌شوند.
۵. بررسی اطلاعات موجود
اطلاعات علمی، داده‌های قبلی، مشخصات مواد و نتایج آزمون‌های موجود بررسی می‌شوند.
۶. تعیین نیاز به آزمون یا ارزیابی تکمیلی
بر اساس ریسک شناسایی‌شده مشخص می‌شود که چه آزمون‌ها یا ارزیابی‌های بیشتری لازم است.
۷. مستندسازی Biological Evaluation
منطق انتخاب آزمون‌ها، نتایج، محدودیت‌ها و نتیجه‌گیری نهایی باید به شکل قابل ردیابی مستند شود.
جمع‌بندی
ISO 10993-1 را نباید صرفاً یک جدول انتخاب تست‌های زیست‌سازگاری در نظر گرفت. این استاندارد، چارچوبی برای ارزیابی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی در فرآیند مدیریت ریسک ارائه می‌کند و انتخاب آزمون‌ها باید بر اساس ویژگی‌های واقعی وسیله، مواد، نوع تماس، مدت تماس و خطرات بیولوژیکی انجام شود.
در حال حاضر، مرجع اصلی این فرآیند ISO 10993-1:2025 است و نسخه 2018 دیگر ویرایش جاری محسوب نمی‌شود.
برای شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات پزشکی، انتخاب صحیح آزمون‌ها و تهیه مستندات ارزیابی زیستی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هدف تنها تولید یک گزارش آزمایشگاهی نیست، بلکه ایجاد یک ارزیابی علمی، مستند و قابل دفاع از ایمنی زیستی وسیله پزشکی است.
