آزمون سمیت حاد – خوراکی (گاواژ)
الزام دریافت تأییدیه برای تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی
خلاصه آزمون
زمینه و هدف: آزمون سمیت حاد خوراکی (Acute Oral Toxicity) یکی از ارکان اصلی ارزیابی ایمنی پیشبالینی مواد شیمیایی، دارویی، گیاهی، غذایی، آرایشی و تجهیزات پزشکی دارای احتمال مواجهه خوراکی است. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) سه دستورالعمل معتبر شامل OECD 420 (Fixed Dose Procedure)، OECD 423 (Acute Toxic Class Method) و OECD 425 (Up-and-Down Procedure) را برای ارزیابی سمیت حاد خوراکی ارائه کرده است. این روشها با هدف تعیین خطرات ناشی از مصرف تکدوز یک ماده، برآورد سمیت سیستمیک، شناسایی علائم بالینی حاد و طبقهبندی مواد بر اساس سیستم جهانی هماهنگ طبقهبندی و برچسبگذاری مواد شیمیایی (GHS) طراحی شدهاند. همچنین این دستورالعملها با رعایت اصول اخلاقی، کاهش تعداد حیوانات مورد استفاده و بهینهسازی اطلاعات حاصل از مطالعه را دنبال میکنند.
روش انجام: در هر سه دستورالعمل، ماده آزمون بهصورت خوراکی و معمولاً از طریق گاواژ به حیوانات آزمایشگاهی، عمدتاً موش صحرایی بالغ سالم، تجویز میشود. در روش OECD 420، دوزهای ثابت از پیش تعیینشده (معمولاً 5، 50، 300 و 2000 میلیگرم بر کیلوگرم وزن بدن) استفاده شده و معیار اصلی ارزیابی، مشاهده علائم آشکار سمیت به جای مرگومیر است. در روش OECD 423، حیوانات در گروههای کوچک سهتایی مورد آزمون قرار گرفته و بر اساس تعداد تلفات یا علائم شدید، دوز بعدی انتخاب میشود تا محدوده سمیت ماده مشخص گردد. در روش OECD 425، از رویکرد متوالی «بالا و پایین» استفاده میشود؛ به این صورت که هر حیوان پس از حیوان قبلی آزمون شده و دوز بعدی بر اساس زنده ماندن یا مرگ حیوان قبلی تعیین میگردد. در تمامی روشها حیوانات حداقل به مدت 14 روز از نظر مرگ، تغییرات رفتاری، وضعیت عمومی، وزن بدن، مصرف آب و غذا، علائم عصبی، تنفسی و سایر نشانههای سمیت تحت پایش قرار میگیرند. در پایان مطالعه نیز کالبدگشایی و ارزیابی ماکروسکوپی اندامها انجام میشود.
یافتهها و طبقهبندی: نتایج تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی شامل ثبت مرگومیر، شدت و مدت علائم بالینی و تغییرات فیزیولوژیک مشاهدهشده در حیوانات است. بر اساس دادههای حاصل، مواد در طبقات مختلف سمیت حاد خوراکی قرار میگیرند و محدوده تقریبی LD50 یا برآورد آماری آن تعیین میشود. مواد بسیار سمی که در دوزهای پایین موجب مرگ یا علائم شدید میشوند در طبقات GHS 1 و GHS 2 قرار میگیرند، در حالی که مواد با سمیت متوسط در گروههای GHS 3 و GHS 4 طبقهبندی میشوند. موادی که در دوزهای بالا نیز اثرات کشنده محدودی دارند در گروه GHS 5 یا خارج از محدوده طبقهبندی قرار میگیرند. علائمی نظیر کاهش فعالیت، لرزش، تشنج، بیحالی، اختلال تنفسی، کاهش وزن و آسیبهای اندامی نیز در تفسیر نتایج اهمیت ویژهای دارند.
نتیجهگیری: دستورالعملهای OECD 420، OECD 423 و OECD 425 چارچوبهای استاندارد و بینالمللی برای ارزیابی سمیت حاد خوراکی ارائه میکنند و امکان شناسایی سریع خطرات بالقوه مواد را فراهم میسازند. این روشها ضمن کاهش مصرف حیوانات آزمایشگاهی، اطلاعات قابل اعتمادی درباره شدت سمیت، محدوده دوزهای خطرناک و طبقهبندی ایمنی مواد فراهم میکنند. نتایج حاصل نقش مهمی در توسعه محصولات جدید، تعیین الزامات ایمنی، برچسبگذاری خطر و برنامهریزی مطالعات سمشناسی تکمیلی ایفا میکنند.
واژگان کلیدی: سمیت حاد خوراکی، OECD 420، OECD 423، OECD 425، LD50، Acute Oral Toxicity، طبقهبندی GHS، سمشناسی پیشبالینی، ارزیابی ایمنی، گاواژ خوراکی.
آزمون های مشابه
تصویر خلاصه آزمون
⚠️ الزامات قانونی
انجام آزمون سمیت حاد خوراکی برای اخذ پروانه ساخت تجهیزات پزشکی ، کد IRC ، تاییدیه سازمان غذا و داروی ایران ، مجوز ورود به بازار (بازاریابی) و ثبت محصول در نهادهای بینالمللی ضروری است. انتخاب روش مناسب (420 ، 423 یا 425) بسته به نوع ماده ، اطلاعات قبلی از سمیت و هدف نهایی از آزمون توسط کارشناس آزمایشگاه تعیین میگردد.
تست های سمیت حاد – خوراکی
این آزمون بر اساس دستورالعملهای OECD 420، OECD 423 و 425 OECD به 3 شکل زیر قابل انجام میباشد:
روش دوز ثابت - Fixed Dose
این روش بر اساس OECD 420 انجام می شود. در این روش از دوزهای از پیش تعیین شده و ثابت شامل 5، 50، 300 و 2000 میلیگرم بر کیلوگرم استفاده میشود. آزمون با دوز 300 شروع شده و بر اساس مشاهده علائم آشکار سمیت (مانند تشنج، کاهش وزن شدید، بیحالی) نه لزوماً مرگ، دوز بعدی افزایش یا کاهش مییابد. این روش انسانیترین روش محسوب میشود زیرا نقطه پایانی آن مرگ حیوان نیست. خروجی نهایی تعیین محدوده سمیت و کلاس خطر بدون ارائه عدد دقیق LD50 میباشد.
روش کلاسبندی حاد - Acute Toxic Class
این روش بر اساس OECD 423 انجام می شود. در این روش از دوزهای مرحلهای با فاصله لگاریتمی (5، 50، 300، 2000 میلیگرم بر کیلوگرم) استفاده میشود. در هر سطح دوز، 3 حیوان به طور همزمان آزمون میشوند و مرگ و میر حیوانات تا روز 14 به عنوان نقطه پایانی در نظر گرفته میشود. بسته به تعداد مرگ و میر در هر مرحله، دوز بعدی تعیین میگردد. این روش توسط سازمان غذا و داروی ایران برای تجهیزات پزشکی ترجیح داده میشود و خروجی آن تعیین کلاس سمیت حاد (1 تا 5) میباشد.
روش صعودی و کاهشی - Up and Down
این روش بر اساس OECD 425 انجام می شود. در این روش یک فرآیند پویا و ترتیبی انجام میشود که در آن هر بار یک حیوان دوز دریافت میکند و دوز بعدی بر اساس بقا یا مرگ حیوان قبلی در 48 ساعت اول تعیین میگردد. دوزها با ضریب 0/5 (کاهش) یا 3/2 (افزایش) تغییر میکنند. این فرآیند تا رسیدن به شرط توقف (حداکثر 15 حیوان) ادامه مییابد. دقیقترین روش برای تخمین LD50 واقعی به همراه فاصله اطمینان میباشد و برای مواد دارویی جدید و مواد با سمیت بالا توصیه میشود.
کدام روش را انتخاب کنیم؟
روش 420: اگر اطلاعات قبلی از سمیت ماده ندارید و میخواهید با کمترین آسیب به حیوانات شروع کنید.
روش 423: اگر برای اخذ مجوز از سازمان غذا و داروی ایران اقدام میکنید و ماده شما تجهیزات پزشکی یا مواد صنعتی است.
روش 425: اگر ماده شما داروی جدید است و نیاز به دوز دقیق مجاز برای مصرف انسانی دارید.
روش 425: اگر ماده شما به شدت سمی است (احتمال LD50 کمتر از 50).
جدول مقایسه سریع سه روش
| ویژگی | روش 420 | روش 423 | روش 425 |
|---|---|---|---|
| اصل کار | دوز ثابت | کلاسبندی مرحلهای | صعودی و کاهشی |
| نقطه پایانی | علائم آشکار سمیت | مرگ و میر | مرگ و میر |
| تعداد حیوانات | کم (حدود 10) | متوسط (12 تا 15) | کم تا متوسط (6 تا 15) |
| خروجی | محدوده سمیت | کلاس سمیت | LD50 دقیق |
| رنج حیوانات | کمترین | متوسط | کم (به دلیل ترتیبی) |
| پیچیدگی محاسبات | ساده | متوسط | بالا (نیاز به نرمافزار) |
| تایید سازمان غذا و داروی ایران | بله (برای غربالگری) | بله (ترجیح داده میشود) | بله (برای مواد دارویی جدید) |
⚠️ تکمیل و ارسال کلیه مدارک و فرمهای مورد نیاز پیش از ارسال نمونه به آزمایشگاه الزامی است. لطفاً مدارک را بهصورت کامل و صحیح ارسال نمایید. در صورت وجود نقص یا مغایرت در اطلاعات، فرآیند پذیرش نمونه، بررسی فنی و شروع آزمون با تأخیر مواجه خواهد شد.
⚠️ پیش از ارسال نمونه، لطفاً الزامات و شرایط حمل، نگهداری و بستهبندی نمونه را به دقت مطالعه نموده و جهت اطمینان از پذیرش صحیح نمونه، با واحد پذیرش آزمایشگاه هماهنگی لازم را انجام دهید.
⚠️ جهت دریافت هزینه دقیق و بهروز آزمونها، لطفاً فرم درخواست آزمون را از طریق پیامرسان بله یا ایمیل برای آزمایشگاه ارسال نمایید. درخواست شما توسط کارشناسان فنی بررسی شده و هزینه نهایی بر اساس نوع آزمون، تعداد نمونهها و الزامات مطالعه اعلام خواهد شد.
⚠️ گزارش نهایی آزمون پس از تکمیل تمامی مراحل آزمایش، بررسی نتایج و تأیید واحد کنترل کیفیت، در کوتاهترین زمان ممکن صادر شده و حداکثر ظرف 10 روز کاری در قالب گزارش رسمی انگلیسی به متقاضی تحویل خواهد شد.
