زمینه و هدف: آزمون سمیت تحت‌مزمن استنشاقی (Subchronic Inhalation Toxicity Test) یکی از مهم‌ترین مطالعات سم‌شناسی برای ارزیابی اثرات ناشی از مواجهه مکرر و طولانی‌مدت با مواد قابل استنشاق است. این آزمون برای مواد شیمیایی، داروهای استنشاقی، نانوذرات، آئروسل‌ها، گازها، بخارات و همچنین تجهیزات پزشکی که امکان آزادسازی ذرات یا ترکیبات قابل استنشاق دارند، کاربرد گسترده‌ای دارد. دستورالعمل OECD 413 با عنوان «مطالعه سمیت استنشاقی با دوز تکراری 90 روزه» و استاندارد ISO 10993-11 با عنوان «آزمون‌های سمیت سیستمیک» چارچوب استانداردی را برای ارزیابی اثرات تنفسی و سیستمیک ناشی از مواجهه مزمن فراهم می‌کنند. هدف این مطالعه، شناسایی اندام‌های هدف سمیت، تعیین رابطه دوز-پاسخ، ارزیابی تغییرات عملکردی و پاتولوژیک ناشی از مواجهه مکرر و تعیین سطوح ایمن مواجهه نظیر NOAEL و LOAEL است. نتایج حاصل از این آزمون در ارزیابی ریسک انسانی، تعیین حدود مجاز تماس و توسعه محصولات ایمن‌تر نقش کلیدی ایفا می‌کند.

روش انجام: مطابق دستورالعمل OECD 413، حیوانات آزمایشگاهی سالم، معمولاً رت‌های نر و ماده بالغ، به گروه کنترل و حداقل سه گروه دریافت‌کننده غلظت‌های مختلف ماده آزمون تقسیم می‌شوند. مواجهه از طریق استنشاق در محفظه‌های اختصاصی انجام می‌شود و می‌تواند به‌صورت مواجهه تمام‌بدن (Whole-body Exposure) یا مواجهه از طریق بینی (Nose-only Exposure) طراحی گردد. حیوانات معمولاً به مدت 6 ساعت در روز، 5 روز در هفته و طی دوره‌ای 90 روزه در معرض ماده مورد آزمون قرار می‌گیرند. در طول مطالعه، غلظت ماده در هوای محفظه، اندازه ذرات و شرایط محیطی به‌طور مستمر کنترل می‌شود.

در طول دوره تست سمیت سیستمیک تحت مزمن استنشاقی، وضعیت عمومی حیوانات، رفتار، علائم بالینی، وزن بدن، مصرف غذا و آب و میزان بقا به‌صورت منظم ثبت می‌شود. همچنین معاینات اختصاصی دستگاه تنفسی شامل بررسی الگوی تنفس، علائم تحریک مخاط، عملکرد ریوی و ارزیابی بالینی انجام می‌شود. در فواصل زمانی مشخص نمونه‌های خون و ادرار برای انجام آزمایش‌های هماتولوژی و بیوشیمیایی جمع‌آوری می‌شوند. در پایان مطالعه، حیوانات کالبدگشایی شده و اندام‌های اصلی شامل ریه‌ها، بینی، نای، حنجره، کبد، کلیه‌ها، قلب، طحال و مغز مورد بررسی قرار می‌گیرند. وزن اندام‌ها ثبت شده و مطالعات هیستوپاتولوژیک جهت شناسایی آسیب‌های میکروسکوپی انجام می‌شود. در چارچوب ISO 10993-11، این آزمون برای بررسی سمیت سیستمیک ناشی از مواد قابل استخراج یا محصولات تجزیه‌شده تجهیزات پزشکی که احتمال استنشاق آن‌ها وجود دارد نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

یافته‌ها و طبقه‌بندی: نتایج آزمون سمیت تحت‌مزمن استنشاقی اطلاعات جامعی درباره اثرات موضعی و سیستمیک مواجهه طولانی‌مدت فراهم می‌کند. تغییرات وزن بدن، اختلال در عملکرد تنفسی، تغییرات هماتولوژیک و بیوشیمیایی، آسیب‌های بافتی دستگاه تنفسی و سایر اندام‌ها از مهم‌ترین شاخص‌های سمیت محسوب می‌شوند. بر اساس داده‌های به‌دست‌آمده، مقادیر NOAEL و LOAEL تعیین شده و اندام‌های هدف سمیت شناسایی می‌شوند. آسیب‌های وابسته به دوز در مخاط بینی، نای، ریه‌ها و همچنین اندام‌های دوردست مانند کبد و کلیه‌ها می‌توانند بیانگر اثرات سیستمیک ماده باشند. برخلاف آزمون‌های حاد، تمرکز اصلی این مطالعه بر ارزیابی اثرات تجمعی، تدریجی و پایدار ناشی از مواجهه مکرر است.

نتیجه‌گیری: آزمون سمیت تحت‌مزمن استنشاقی بر اساس OECD 413 و ISO 10993-11 یکی از معتبرترین ابزارهای ارزیابی ایمنی مواد قابل استنشاق محسوب می‌شود. این مطالعه امکان شناسایی خطرات ناشی از مواجهه طولانی‌مدت، تعیین اندام‌های هدف، برآورد سطوح ایمن مواجهه و ارزیابی اثرات تجمعی را فراهم می‌سازد. نتایج حاصل در تعیین حدود مجاز تماس شغلی و محیطی، ارزیابی ریسک، توسعه محصولات جدید و اخذ تأییدیه‌های رگولاتوری اهمیت ویژه‌ای دارند. اجرای صحیح این آزمون مطابق استانداردهای بین‌المللی موجب افزایش اعتبار داده‌ها و ارتقای سطح ایمنی مصرف‌کنندگان، بیماران و کارکنان در معرض مواد قابل استنشاق می‌شود.

واژگان کلیدی: سمیت تحت‌مزمن استنشاقی، OECD 413، ISO 10993-11، Subchronic Inhalation Toxicity، NOAEL، LOAEL، سمیت سیستمیک، مطالعه 90 روزه، دستگاه تنفسی، ارزیابی ریسک، هیستوپاتولوژی، زیست‌سازگاری.