ISO 10993-3 | آزمون‌های ژنوتوکسیسیته، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی تجهیزات پزشکی

استاندارد ISO 10993-3 یکی از بخش‌های مهم مجموعه استانداردهای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است که به بررسی خطرات ژنتیکی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی ناشی از تماس تجهیزات پزشکی با بدن انسان می‌پردازد. این استاندارد چارچوبی برای انتخاب و ارزیابی آزمون‌های تخصصی فراهم می‌کند تا مشخص شود آیا مواد سازنده تجهیزات پزشکی یا مواد آزادشده از آن‌ها می‌توانند موجب آسیب به DNA، ایجاد تغییرات ژنتیکی، بروز سرطان یا اختلال در عملکرد تولیدمثلی و رشد جنین شوند.

ارزیابی زیستی مطابق با ISO 10993-3 به تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی کمک می‌کند تا خطرات بالقوه مرتبط با مواد اولیه، ترکیبات شیمیایی، محصولات تخریب و مواد قابل استخراج یا آزادشده از محصول نهایی را شناسایی کرده و شواهد علمی مناسبی برای اثبات ایمنی زیستی محصول ارائه دهند.

اهداف و دامنه کاربرد استاندارد ISO 10993-3

هدف اصلی استاندارد ISO 10993-3، ارزیابی خطرات زیستی مرتبط با ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity)، سرطان‌زایی (Carcinogenicity)، سمیت تولیدمثلی (Reproductive Toxicity) و سمیت تکاملی (Developmental Toxicity) در تجهیزات پزشکی است.

این استاندارد برای تجهیزاتی کاربرد دارد که بر اساس ارزیابی اولیه زیستی و مدیریت ریسک، احتمال بروز یک یا چند مورد از این اثرات در آن‌ها مطرح شده باشد. بنابراین، انجام تمام آزمون‌های ذکرشده برای همه تجهیزات پزشکی الزامی نیست و نوع ارزیابی باید متناسب با ماهیت محصول، مدت و مسیر تماس، میزان مواجهه و شواهد علمی موجود تعیین شود.

استاندارد ISO 10993-3 در کنار استانداردهای ISO 10993-1، ISO 10993-17 و ISO 10993-18 و همچنین استاندارد مدیریت ریسک ISO 14971 به کار می‌رود.

مهم‌ترین آزمون‌ها و ارزیابی‌های ISO 10993-3

۱. ارزیابی ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity)

ژنوتوکسیسیته به توانایی یک ماده در ایجاد آسیب به DNA یا سایر تغییرات ژنتیکی گفته می‌شود. این آسیب‌ها ممکن است به شکل جهش ژنی، تغییرات ساختاری یا عددی کروموزوم‌ها و سایر اختلالات ژنتیکی بروز کنند.

بسته به ویژگی‌های ماده و نوع مواجهه، ارزیابی ژنوتوکسیسیته می‌تواند شامل روش‌های زیر باشد:

• آزمون جهش معکوس باکتریایی (Ames Test؛ OECD 471)

• آزمون ناهنجاری کروموزومی در سلول‌های پستانداران (OECD 473)

• آزمون میکرونوکلئوس در سلول‌های پستانداران (OECD 487)

• آزمون‌های جهش ژنی در سلول‌های پستانداران، متناسب با روش انتخابی

انتخاب آزمون‌ها باید بر اساس راهبرد ارزیابی و شواهد موجود انجام شود و صرفاً به اجرای یک آزمون منفرد محدود نشود.

۲. ارزیابی سرطان‌زایی (Carcinogenicity)

ارزیابی سرطان‌زایی با هدف بررسی احتمال ایجاد یا افزایش خطر بروز سرطان در اثر مواجهه با مواد تشکیل‌دهنده یا ترکیبات آزادشده از تجهیزات پزشکی انجام می‌شود.

در این ارزیابی، اطلاعاتی مانند موارد زیر اهمیت دارند:

• ترکیب شیمیایی و ویژگی‌های مواد سازنده

• نتایج آزمون‌های ژنوتوکسیسیته

• میزان، مسیر و مدت مواجهه

• داده‌های سم‌شناسی موجود و شواهد علمی درباره مواد مشابه

• نتایج مشخصه‌یابی شیمیایی و ارزیابی خطر سم‌شناختی

انجام مطالعات طولانی‌مدت سرطان‌زایی در حیوانات، راهکار پیش‌فرض برای تمام تجهیزات پزشکی نیست. ضرورت انجام مطالعات تکمیلی بر اساس ارزیابی جامع خطر و شواهد موجود تعیین می‌شود.

۳. ارزیابی سمیت تولیدمثلی (Reproductive Toxicity)

سمیت تولیدمثلی به اثرات نامطلوب مواد بر عملکرد دستگاه تولیدمثل، باروری و فرآیندهای مرتبط در جنس نر یا ماده گفته می‌شود.

در ارزیابی این خطر، مواردی مانند اثر بر عملکرد تولیدمثلی، باروری، مراحل مختلف رشد و بلوغ جنسی و شواهد مربوط به مواجهه با مواد شیمیایی بررسی می‌شوند.

ضرورت انجام مطالعات اختصاصی سمیت تولیدمثلی به کاربرد موردنظر وسیله پزشکی، گروه جمعیتی در معرض تماس، مسیر مواجهه و نتایج مطالعات قبلی بستگی دارد.

۴. ارزیابی سمیت تکاملی (Developmental Toxicity)

سمیت تکاملی به اثرات نامطلوب مواد بر رشد و تکامل موجود زنده در دوران پیش از تولد یا مراحل بعدی رشد تا بلوغ جنسی گفته می‌شود.

در این حوزه، احتمال بروز اثراتی مانند اختلال در رشد جنین، ناهنجاری‌های تکاملی، تغییرات رشد و سایر پیامدهای نامطلوب مرتبط با مواجهه بررسی می‌شود.

این ارزیابی به‌ویژه برای تجهیزاتی اهمیت دارد که برای استفاده در دوران بارداری در نظر گرفته شده‌اند یا ممکن است ترکیبات آن‌ها به شکل معناداری به جنین در حال رشد برسند.

ارتباط ISO 10993-3 با سایر استانداردهای ارزیابی زیستی

ویرایش جدید استاندارد ISO 10993-3

• تأکید بر ارزیابی خطرات زیستی به‌جای الزام به انجام آزمون‌های یکسان برای همه تجهیزات پزشکی

• ادغام مشخصه‌یابی شیمیایی و ارزیابی خطر سم‌شناختی در راهبرد ارزیابی

• بازنگری در راهبرد پیگیری نتایج مثبت آزمون‌های ژنوتوکسیسیته

• تفکیک روشن‌تر ارزیابی سمیت تولیدمثلی از سمیت تکاملی

• انتقال راهنمای روش‌های آزمون ژنوتوکسیسیته به ضمیمه مربوط در ویرایش جدید

خدمات آزمایشگاهی مرتبط با ISO 10993-3 در سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون‌های زیستی و سم‌شناسی، از تولیدکنندگان و توسعه‌دهندگان تجهیزات پزشکی در مسیر ارزیابی ایمنی زیستی محصولات پشتیبانی می‌کند. انتخاب آزمون‌های موردنیاز با توجه به نوع وسیله پزشکی، ماهیت مواد سازنده، کاربرد بالینی و الزامات ارزیابی ریسک انجام می‌شود.

خدمات مرتبط شامل موارد زیر است:

• آزمون ژنوتوکسیسیته و بررسی آسیب‌های ژنتیکی

• آزمون جهش معکوس باکتریایی (Ames Test)

• آزمون میکرونوکلئوس (Micronucleus Assay)

• آزمون ناهنجاری کروموزومی

• آزمون‌های سمیت سلولی (Cytotoxicity)

• ارزیابی خطر سم‌شناختی و بررسی نتایج آزمون‌ها در چارچوب ارزیابی زیستی

سوالات متداول درباره ISO 10993-3

آیا انجام آزمون ژنوتوکسیسیته برای تمام تجهیزات پزشکی الزامی است؟

خیر. ضرورت آزمون بر اساس ارزیابی زیستی و مدیریت ریسک تعیین می‌شود. در صورت وجود شواهد علمی کافی، ممکن است بتوان خطرات مرتبط را بدون انجام آزمون جدید ارزیابی کرد؛ البته این تصمیم باید مستند و از نظر علمی قابل دفاع باشد.

تفاوت ISO 10993-3 با ISO 10993-5 چیست؟

استاندارد ISO 10993-3 به ارزیابی ژنوتوکسیسیته، سرطان‌زایی، سمیت تولیدمثلی و سمیت تکاملی می‌پردازد، درحالی‌که ISO 10993-5 بر ارزیابی سمیت سلولی in vitro تمرکز دارد. سمیت سلولی و ژنوتوکسیسیته نقاط پایانی زیستی متفاوتی هستند و نتیجه یک آزمون به‌تنهایی جایگزین دیگری نمی‌شود.

آیا نتیجه منفی آزمون Ames برای اثبات عدم ژنوتوکسیسیته کافی است؟

خیر. آزمون Ames جهش‌های ژنی در باکتری‌ها را ارزیابی می‌کند و به‌تنهایی تمام انواع آسیب‌های ژنتیکی در سلول‌های پستانداران را پوشش نمی‌دهد. راهبرد ارزیابی باید بر اساس ویژگی‌های ماده، اطلاعات موجود و روش‌های مناسب تکمیلی تعیین شود.

آیا ISO 10993-3 انجام مطالعات حیوانی را الزامی می‌کند؟

خیر. انجام مطالعات حیوانی به‌صورت خودکار برای تمام محصولات الزامی نیست. انتخاب روش باید با توجه به شواهد موجود، ضرورت علمی، ملاحظات اخلاقی و الزامات مرتبط صورت گیرد.

ISO 10993-3:2026 چه تفاوتی با ویرایش 2014 دارد؟

ویرایش 2026 رویکرد ارزیابی مبتنی بر ریسک را تقویت کرده، مشخصه‌یابی شیمیایی و ارزیابی خطر سم‌شناختی را در راهبردهای خود گنجانده و راهنمای روش‌های آزمون ژنوتوکسیسیته را از ISO/TR 10993-33 به ساختار استاندارد منتقل کرده است.

نتیجه‌گیری

استاندارد ISO 10993-3 چارچوبی برای ارزیابی خطرات جدی زیستی مرتبط با مواد تجهیزات پزشکی فراهم می‌کند. استفاده صحیح از این استاندارد مستلزم انتخاب آزمون‌های متناسب با خطر شناسایی‌شده، بررسی اطلاعات شیمیایی و سم‌شناختی و تفسیر نتایج در چارچوب مدیریت ریسک است. رویکرد مبتنی بر شواهد کمک می‌کند تا ضمن شناسایی خطرات بالقوه، از انجام آزمون‌های غیرضروری نیز جلوگیری شود.

برای دریافت مشاوره در زمینه انتخاب آزمون‌های ژنوتوکسیسیته و ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی، می‌توانید با آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.