آیا تغییر فرایند استریلیزاسیون می تواند بر نتایج زیست سازگاری تأثیر بگذارد؟
بله. تغییر روش یا شرایط استریلیزاسیون می تواند بر خواص شیمیایی، فیزیکی و سطحی تجهیزات پزشکی اثر بگذارد و در نتیجه، نتایج ارزیابی زیست سازگاری محصول را تغییر دهد. به همین دلیل، پس از تغییر فرایند استریلیزاسیون باید اثر این تغییر بر ایمنی زیستی محصول ارزیابی شود.
نکته مهم این است که استریل شدن محصول به معنی زیست سازگار بودن آن نیست. فرایند استریلیزاسیون ممکن است میکروارگانیسم ها را غیرفعال کند، اما هم زمان باعث ایجاد یا باقی ماندن مواد شیمیایی، تغییر ساختار پلیمر یا تغییر ویژگی های سطحی محصول شود.
چرا تغییر استریلیزاسیون می تواند بر زیست سازگاری اثر بگذارد؟
اثر تغییر فرایند به روش استریلیزاسیون، جنس ماده، طراحی محصول، پارامترهای فرایند و مدت تماس محصول با بدن بستگی دارد. برخی از مهم ترین پیامدهای احتمالی عبارت اند از:
باقی ماندن مواد شیمیایی و محصولات جانبی
در استریلیزاسیون با اتیلن اکساید (EO)، ممکن است مقادیری از اتیلن اکساید و اتیلن کلروهیدرین (ECH) در محصول باقی بماند. تغییر زمان، دما، رطوبت، غلظت گاز یا شرایط هوادهی می تواند بر مقدار باقی مانده این مواد اثر بگذارد. این ترکیبات در صورت عبور از حدود قابل قبول می توانند خطر سمیت ایجاد کنند.
تغییر ساختار و خواص مواد پلیمری
روش هایی مانند استریلیزاسیون با اشعه گاما یا پرتو الکترونی می توانند در برخی پلیمرها باعث شکست زنجیره های پلیمری، اتصال عرضی، اکسیداسیون یا تغییر وزن مولکولی شوند. این تغییرات ممکن است خواص مکانیکی، پایداری و ترکیبات قابل استخراج از محصول را تحت تأثیر قرار دهند.
تغییر ویژگی های سطح محصول
استریلیزاسیون با بخار، حرارت یا روش های دیگر ممکن است در مواد حساس باعث تغییر زبری سطح، آب گریزی، ساختار پوشش یا ویژگی های شیمیایی سطح شود. این موضوع برای محصولاتی که با خون، بافت یا سطح آسیب دیده تماس دارند اهمیت بیشتری دارد.
ایجاد یا افزایش مواد قابل استخراج و نشت پذیر
تغییر فرایند استریلیزاسیون ممکن است باعث آزاد شدن مواد جدید یا افزایش مقدار ترکیبات قابل استخراج و نشت پذیر (Extractables and Leachables) شود. این مواد می توانند بر سمیت سلولی، تحریک، حساسیت زایی یا سایر نقاط پایانی زیستی اثر بگذارند.
تغییر فرایند استریلیزاسیون و ضرورت انجام مجدد آزمون ها
تغییر روش استریلیزاسیون، به تنهایی به معنی الزام به تکرار تمام آزمون های زیست سازگاری نیست. ابتدا باید ارزیابی ریسک و مقایسه علمی محصول قبل و بعد از تغییر انجام شود.
برای مثال، اگر محصولی که قبلا با اتیلن اکساید استریل می شده، با اشعه گاما استریل شود، باید احتمال ایجاد تغییرات شیمیایی در مواد، تخریب پلیمرها و تولید ترکیبات جدید بررسی شود. در مقابل، اگر تغییر در محدوده پارامترهای یک فرایند اعتبارسنجی شده باشد و شواهد کافی نشان دهد که ویژگی های شیمیایی و فیزیکی محصول نهایی تغییر نکرده اند، ممکن است تکرار برخی آزمون های زیستی توجیه نداشته باشد.
در ارزیابی تغییر باید محصول در شرایط نهایی عرضه به بازار بررسی شود؛ یعنی محصول پس از ساخت، شستشو یا پاک سازی، بسته بندی و استریلیزاسیون. بررسی ماده اولیه به تنهایی برای اثبات زیست سازگاری محصول نهایی کافی نیست.
استانداردهای مرتبط با ارزیابی تغییر فرایند استریلیزاسیون
برای بررسی اثر تغییر استریلیزاسیون بر زیست سازگاری، چند استاندارد از مجموعه ISO 10993 و استانداردهای اختصاصی اعتبارسنجی استریلیزاسیون اهمیت دارند:
۱. ISO 10993-1:2025؛ ارزیابی زیستی در چارچوب مدیریت ریسک
این استاندارد، مرجع اصلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است. ویرایش ششم آن در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شده و جایگزین ویرایش قبلی شده است. بر اساس رویکرد این استاندارد، ارزیابی زیستی باید در چارچوب مدیریت ریسک انجام شود و شرایط محصول نهایی و فرایندهای تولید، از جمله استریلیزاسیون، در ارزیابی لحاظ شوند. بنابراین تغییر فرایند استریلیزاسیون باید از نظر ایجاد خطرات زیستی جدید یا تغییر خطرات قبلی بررسی شود.
۲. ISO 10993-18:2020؛ شناسایی و ارزیابی شیمیایی مواد
این استاندارد برای شناسایی و در صورت نیاز اندازه گیری ترکیبات شیمیایی موجود در محصول پزشکی کاربرد دارد. از جمله مواردی که در دامنه آن قرار می گیرند، مواد باقی مانده از فرایند تولید و استریلیزاسیون، مواد قابل استخراج (Extractables)، مواد نشت پذیر (Leachables) و محصولات تخریب هستند.
برای مثال، اگر تغییر روش استریلیزاسیون باعث ایجاد ترکیبات جدید یا افزایش مقدار مواد قابل استخراج شود، می توان از ارزیابی شیمیایی برای شناسایی و بررسی این تغییرات استفاده کرد. ویرایش ۲۰۲۰ این استاندارد در سال ۲۰۲۵ مجددا تایید شده و اصلاحیه ۲۰۲۲ نیز برای آن منتشر شده است.
۳. ISO 10993-17:2023؛ ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات
پس از شناسایی مواد شیمیایی، در صورت نیاز باید خطرات سم شناسی آن ها بر اساس میزان مواجهه بیمار ارزیابی شود. این استاندارد چارچوب ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات موجود در تجهیزات پزشکی را ارائه می کند. اصلاحیه اول آن نیز در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شده است؛ بنابراین هنگام استفاده باید نسخه اصلی به همراه اصلاحیه در نظر گرفته شود.
۴. ISO 10993-7:2026؛ باقی مانده های استریلیزاسیون با اتیلن اکساید
این استاندارد به طور اختصاصی به حدود مجاز باقی مانده های اتیلن اکساید (EO) و اتیلن کلروهیدرین (ECH)، روش های اندازه گیری و تعیین انطباق محصول می پردازد.
ویرایش سوم این استاندارد در آوریل ۲۰۲۶ منتشر شده و جایگزین ISO 10993-7:2008 شده است. بنابراین در ارزیابی محصولات استریل شده با اتیلن اکساید باید نسخه جدید و اصلاحات آن مبنای بررسی قرار گیرد.
۵. استانداردهای اختصاصی اعتبارسنجی فرایند استریلیزاسیون
علاوه بر استانداردهای زیست سازگاری، روش استریلیزاسیون نیز باید مطابق استاندارد اختصاصی خود اعتبارسنجی و کنترل شود:
- ISO 11135:2014 برای توسعه، اعتبارسنجی و کنترل روتین استریلیزاسیون با اتیلن اکساید. این نسخه در سال ۲۰۲۴ بازبینی و تایید شده و همچنان نسخه جاری اعلام شده است.
- ISO 11137-1:2025 برای الزامات توسعه، اعتبارسنجی و کنترل روتین استریلیزاسیون با پرتوهای یونیزان مانند گاما، الکترون و اشعه ایکس.
- ISO 17665:2024 برای توسعه، اعتبارسنجی و کنترل روتین استریلیزاسیون با حرارت مرطوب یا بخار. این نسخه جایگزین ساختار قبلی ISO 17665-1:2006 و اسناد فنی مرتبط شده است.
-
ISO 14937 برای چارچوب عمومی توسعه، اعتبارسنجی و کنترل یک عامل استریلیزاسیون، در مواردی که روش مورد استفاده تحت استاندارد اختصاصی دیگری قرار نمی گیرد.
توجه کنید که استانداردهای فوق عمدتا اعتبارسنجی و کنترل فرایند استریلیزاسیون را پوشش می دهند و به تنهایی اثبات کننده زیست سازگاری محصول نیستند.
آیا بعد از تغییر استریلیزاسیون باید آزمون های زیست سازگاری تکرار شوند؟
پاسخ به نتیجه ارزیابی ریسک بستگی دارد. در صورت وجود احتمال تغییر در ویژگی های شیمیایی یا فیزیکی محصول، ممکن است انجام یک یا چند مورد از آزمون های زیر ضرورت پیدا کند:
-
آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity) بر اساس ISO 10993-5
-
آزمون حساسیت زایی (Sensitization) بر اساس ISO 10993-10
-
آزمون تحریک (Irritation) بر اساس ISO 10993-23
-
آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity) بر اساس ISO 10993-11
-
آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity) بر اساس ISO 10993-3
-
آزمون های همو سازگاری (Hemocompatibility) بر اساس ISO 10993-4، در صورت تماس با خون
انتخاب این آزمون ها باید بر اساس نوع تماس محصول با بدن، مدت تماس، مواد تشکیل دهنده، ماهیت تغییر فرایند و خطرات شناسایی شده انجام شود. برای مثال، تغییر فرایند استریلیزاسیون یک کاتتر داخل عروقی ممکن است علاوه بر بررسی مواد باقی مانده، ارزیابی اثرات احتمالی بر خون و سطح تماس محصول را نیز ضروری کند.
راهنمای FDA درباره تغییر فرایند استریلیزاسیون
در راهنمای FDA با عنوان Use of International Standard ISO 10993-1، بخش III و پیوست F، تغییرات فرایند تولید و استریلیزاسیون به عنوان عواملی مطرح شده اند که باید در ارزیابی زیست سازگاری محصول نهایی مورد توجه قرار گیرند.
FDA در پیوست F توضیح می دهد که اگر تولیدکننده معتقد است تغییر فرایند یا استریلیزاسیون بر زیست سازگاری محصول اثر نمی گذارد، باید شواهد علمی کافی ارائه کند تا مشخص شود خواص شیمیایی و فیزیکی محصول نهایی تغییر نکرده است. بنابراین صرف اعلام اینکه روش جدید استریلیزاسیون معتبر است، برای اثبات عدم تغییر زیست سازگاری کافی نیست.
همچنین در راهنمای FDA با عنوان Deciding When to Submit a 510(k) for a Change to an Existing Device، بخش B3.2، اثر تغییر روش استریلیزاسیون بر عملکرد و زیست سازگاری محصول مورد توجه قرار گرفته است. این راهنما بیان می کند که تغییر روش استریلیزاسیون، به ویژه در محصولات پلیمری، پوشش دار و قابل جذب، می تواند ویژگی های مواد و ریسک های زیستی را تغییر دهد.
نتیجه برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی
اگر روش استریلیزاسیون محصول خود را تغییر داده اید، پیش از عرضه محصول باید اثر این تغییر بر خواص شیمیایی، فیزیکی و زیستی محصول نهایی بررسی و مستند شود. در برخی موارد، انجام آزمون های شیمیایی و ارزیابی ریسک سم شناسی کافی است؛ اما اگر احتمال ایجاد خطر زیستی جدید وجود داشته باشد، انجام آزمون های تکمیلی زیست سازگاری نیز ضروری خواهد بود.
در آزمایشگاه سنجش ساناژن، می توانید برای انتخاب آزمون های مناسب پس از تغییر روش استریلیزاسیون، بررسی مواد باقی مانده و ارزیابی زیست سازگاری محصول پزشکی، از مشاوره تخصصی استفاده کنید.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
"تغییر فرایند استریلیزاسیون تجهیزات پزشکی",
"تاثیر استریلیزاسیون بر زیست سازگاری",
"تغییر روش استریل کردن تجهیزات پزشکی",
"استریلیزاسیون اتیلن اکساید",
"استریلیزاسیون با اشعه گاما",
"استریلیزاسیون با بخار",
"باقی مانده اتیلن اکساید در تجهیزات پزشکی",
"اعتبارسنجی فرایند استریلیزاسیون پزشکی",
"تاثیر اشعه گاما بر مواد پلیمری پزشکی",
"آزمون های زیست سازگاری پس از تغییر استریلیزاسیون"
دیدگاه خود را بنویسید