استاندارد ISO 10993-17 چیست؟
راهنمای جامع ارزیابی ریسک سم‌شناختی مواد تشکیل‌دهنده تجهیزات پزشکی
مقدمه
ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی یکی از مهم‌ترین الزامات توسعه، تولید و عرضه محصولات پزشکی است. موادی که در ساخت یک وسیله پزشکی استفاده می‌شوند، ممکن است در طول تماس با بدن، هنگام استریلیزاسیون، در اثر تخریب یا طی شرایط استفاده بالینی، ترکیبات شیمیایی آزاد کنند. این ترکیبات، بسته به ماهیت شیمیایی، مقدار آزادشده، مسیر تماس و مدت مواجهه، ممکن است خطری برای بیمار ایجاد کنند.
استاندارد ISO 10993 پارت 17 با عنوان Biological evaluation of medical devices — Part 17: Toxicological risk assessment of medical device constituents به ارزیابی ریسک سم‌شناختی مواد تشکیل‌دهنده تجهیزات پزشکی می‌پردازد. هدف آن تعیین این موضوع است که آیا مواجهه بیمار با یک ماده شیمیایی، با توجه به اطلاعات موجود و شرایط استفاده از وسیله پزشکی، از نظر سم‌شناختی قابل‌قبول است یا خیر.
این ارزیابی بخشی از فرایند ارزیابی زیستی محصول نهایی است و در ارتباط با استانداردهایی مانند ISO 10993-1 و ISO 10993-18 انجام می‌شود.
برای مثال، در یک کاتتر پزشکی ممکن است مقادیر مشخصی از افزودنی‌های پلیمری، مواد باقی‌مانده از فرایند تولید یا ترکیبات حاصل از تخریب ماده اولیه شناسایی شوند. صرف شناسایی این ترکیبات به معنی خطرناک بودن محصول نیست؛ همان‌طور که نبود علائم سمیت در یک آزمون محدود نیز به‌تنهایی ایمنی تمام ترکیبات آزادشده را اثبات نمی‌کند. لازم است مقدار مواجهه بیمار با داده‌های سم‌شناختی مناسب مقایسه و نتیجه به‌صورت مستند ارزیابی شود.
آخرین ویرایش استاندارد ISO 10993-17
در زمان تهیه این مقاله، نسخه منتشرشده استاندارد عبارت است از:
ISO 10993-17:2023، ویرایش دوم، همراه با اصلاحیه Amd 1:2025.
این نسخه در سپتامبر ۲۰۲۳ منتشر شده و جایگزین نسخه قبلی ISO 10993-17:2002 شده است. اصلاحیه اول در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است. بنابراین، هنگام تهیه گزارش‌های فنی و مستندات رگولاتوری، باید نسخه اصلی و اصلاحیه مربوطه بررسی شوند.
منبع رسمی: صفحه استاندارد در سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO).
نکته رگولاتوری: وضعیت پذیرش استاندارد در هر بازار ممکن است با وضعیت انتشار آن توسط ISO تفاوت داشته باشد. برای مثال، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نسخه ۲۰۲۳ را به‌عنوان استاندارد اجماعی شناخته‌شده، با شناسایی جزئی (Partial Recognition)، ثبت کرده است. FDA برای استفاده از نسخه ۲۰۰۲ در اظهارنامه‌های انطباق مربوط به پرونده‌های پیش از عرضه، تاریخ ۲۰ دسامبر ۲۰۲۶ را به‌عنوان پایان دوره گذار اعلام کرده است.
بنابراین، در پرونده‌هایی که برای بازار آمریکا تهیه می‌شوند، علاوه بر نسخه جاری ISO، محدودیت‌ها و توضیحات اختصاصی FDA نیز باید بررسی شوند.
هدف اصلی ISO 10993-17 چیست؟
هدف اصلی این استاندارد، ارزیابی ریسک سم‌شناختی مواد تشکیل‌دهنده تجهیزات پزشکی و تعیین قابل‌قبول بودن مواجهه بیمار با این مواد است.
این فرایند معمولاً به پرسش‌های زیر پاسخ می‌دهد:
- چه ترکیبات شیمیایی در مواد یا وسیله پزشکی وجود دارند یا ممکن است از آن آزاد شوند؟
- مقدار هر ترکیب که می‌تواند به بیمار برسد چقدر است؟
- بیمار از چه مسیری و برای چه مدت در معرض ترکیب قرار می‌گیرد؟
- چه اطلاعات سم‌شناختی درباره اثرات احتمالی ترکیب وجود دارد؟
- آیا داده‌های موجود برای تعیین یک حد مواجهه قابل‌قبول کافی هستند؟
- آیا مواجهه برآوردشده کمتر از حد قابل‌قبول است؟
- آیا عدم قطعیت‌ها، ناخالصی‌ها یا خطرات خاصی وجود دارند که به بررسی بیشتر نیاز داشته باشند؟
پاسخ به این پرسش‌ها باید در چارچوب یک ارزیابی مستند و متناسب با نوع وسیله، شرایط استفاده و کیفیت داده‌های موجود ارائه شود.
تفاوت ISO 10993-17 با ISO 10993-18
یکی از مهم‌ترین نکات در ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی، تفکیک مشخصه‌یابی شیمیایی از ارزیابی ریسک سم‌شناختی است.
ISO 10993-18 چارچوب مشخصه‌یابی شیمیایی مواد و تجهیزات پزشکی را در فرایند مدیریت ریسک مشخص می‌کند. این فرایند می‌تواند شامل بررسی ترکیب مواد اولیه، مواد واردشده در فرایند تولید، مواد قابل استخراج، مواد آزادشده در شرایط استفاده بالینی و محصولات تخریب باشد.
در مقابل، استاندارد ISO 10993 پارت 17 از اطلاعات ترکیب شیمیایی و داده‌های تحلیلی برای ارزیابی ریسک سم‌شناختی استفاده می‌کند.
به زبان ساده:
- ISO 10993-18 کمک می‌کند مشخص شود چه موادی وجود دارند یا آزاد می‌شوند و مقدار آن‌ها چقدر است.
- ISO 10993-17 کمک می‌کند مشخص شود مواجهه با این مواد از نظر سم‌شناختی قابل‌قبول است یا خیر.
این دو استاندارد مکمل یکدیگرند و نباید به‌جای یکدیگر استفاده شوند.
مثال کاربردی
فرض کنید در عصاره یک وسیله پزشکی، یک ترکیب آلی شناسایی شده است.
در مرحله مشخصه‌یابی شیمیایی، هویت ترکیب و مقدار آن با استفاده از روش تحلیلی مناسب تعیین می‌شود. سپس در ارزیابی ریسک سم‌شناختی، مقدار شناسایی‌شده به مواجهه بیمار مرتبط می‌شود و با اطلاعات سم‌شناختی معتبر مقایسه می‌گردد.
اگر مقدار ترکیب کمتر از حد گزارش‌دهی سم‌شناختی مرتبط باشد، ممکن است بر اساس شرایط و الزامات قابل‌اعمال، بررسی تکمیلی لازم نباشد. اما این نتیجه را نمی‌توان به همه مواد تعمیم داد؛ موادی که در گروه‌های دارای نگرانی ویژه قرار می‌گیرند یا از استثناهای استاندارد هستند، ممکن است به ارزیابی جداگانه نیاز داشته باشند.
ISO 10993-17 در کدام تجهیزات پزشکی کاربرد دارد؟
این استاندارد در ارزیابی سم‌شناختی موادی کاربرد دارد که از طریق تماس مستقیم یا غیرمستقیم وسیله پزشکی با بدن، امکان مواجهه بیمار با آن‌ها وجود دارد.
نمونه‌های کاربرد عبارت‌اند از:
- کاتترها، لوله‌های پزشکی و اتصالات
- سرنگ‌ها و اجزای پلیمری تجهیزات تزریقی
- ایمپلنت‌ها و تجهیزات کاشتنی
- تجهیزات پزشکی مورد استفاده در تماس با خون
- لوله‌ها و کیسه‌های مورد استفاده در سامانه‌های پزشکی
- تجهیزات دندان‌پزشکی و مواد مورد استفاده در درمان‌های دندانی
- پانسمان‌ها و مواد مورد استفاده در تماس با زخم
- تجهیزات پزشکی ساخته‌شده از پلیمرها، فلزات، الاستومرها و مواد مرکب
- تجهیزاتی که مواد باقی‌مانده از تولید یا استریلیزاسیون ممکن است از آن‌ها آزاد شوند.
کاربرد واقعی استاندارد به ماهیت وسیله، نوع تماس با بدن، ترکیبات مورد بررسی و ضرورت انجام ارزیابی سم‌شناختی بستگی دارد؛ بنابراین، نمی‌توان گفت تمام تجهیزات پزشکی بدون استثنا به یک ارزیابی یکسان بر اساس ISO 10993-17 نیاز دارند.
چه موادی در ارزیابی ریسک سم‌شناختی بررسی می‌شوند؟
منابع احتمالی ترکیبات شیمیایی در یک وسیله پزشکی متنوع‌اند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:
مواد اولیه و افزودنی‌ها
این گروه شامل مونومرهای باقی‌مانده، افزودنی‌های پلیمری، پایدارکننده‌ها، نرم‌کننده‌ها، رنگ‌دانه‌ها و سایر ترکیبات مورد استفاده در ساخت وسیله است.
وجود یک ماده در فرمولاسیون به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که بیمار با همان مقدار در تماس قرار می‌گیرد. باید امکان آزادشدن، انتقال و مواجهه واقعی یا قابل پیش‌بینی بیمار بررسی شود.
مواد باقی‌مانده از فرایند تولید
مواد پاک‌کننده، عوامل رهاساز قالب، حلال‌های فرایندی، ناخالصی‌های مواد اولیه و سایر مواد واردشده طی تولید ممکن است در محصول نهایی باقی بمانند.
در چنین مواردی، اطلاعات فرایند تولید و نتایج تحلیلی می‌توانند برای شناسایی ترکیبات بالقوه مرتبط با ایمنی محصول ضروری باشند.
باقی‌مانده‌های استریلیزاسیون
بسته به روش استریلیزاسیون، ممکن است مواد شیمیایی باقی‌مانده یا محصولات واکنش ایجاد شوند. برای مثال، در تجهیزات استریل‌شده با اتیلن‌اکساید، ارزیابی باقی‌مانده‌های مرتبط باید با الزامات اختصاصی استاندارد ISO 10993-7 نیز هماهنگ باشد.
ISO 10993-17 جایگزین الزامات اختصاصی مربوط به باقی‌مانده‌های استریلیزاسیون نیست؛ بلکه می‌تواند در ارزیابی سم‌شناختی مواد مرتبط، در صورت اقتضا، نقش تکمیلی داشته باشد.
مواد قابل استخراج و مواد آزادشده
مواد قابل استخراج (Extractables) ترکیباتی هستند که در شرایط مشخص آزمایشگاهی از ماده یا وسیله استخراج می‌شوند. این شرایط ممکن است برای شناسایی ترکیبات بالقوه قابل آزادشدن طراحی شده باشند.
مواد آزادشده در شرایط استفاده (Leachables) ترکیباتی هستند که در شرایط مرتبط با استفاده بالینی از وسیله آزاد می‌شوند.
مواد قابل استخراج لزوماً با مواد آزادشده در بدن یکسان نیستند. نتایج استخراج آزمایشگاهی باید با توجه به شرایط استخراج، روش تحلیلی، مقدار محصول و شرایط بالینی تفسیر شوند.
محصولات تخریب
برخی مواد در اثر تماس با محیط زیستی، هیدرولیز، اکسیداسیون یا سایر فرایندهای تخریب ممکن است به ترکیبات جدید تبدیل شوند.
در چنین مواردی، بررسی محصولات تخریب و ارتباط آن‌ها با مواجهه بیمار اهمیت دارد. استانداردهای مرتبط با تخریب، از جمله ISO 10993-9 و بخش‌های اختصاصی مربوط به مواد پلیمری، سرامیکی و فلزی، ممکن است بر اساس نوع محصول لازم باشند.
مراحل عملی ارزیابی بر اساس ISO 10993-17
ارزیابی ریسک سم‌شناختی باید به‌صورت مرحله‌ای و مستند انجام شود. مراحل زیر یک چارچوب اجرایی برای درک و برنامه‌ریزی این فرایند ارائه می‌کنند؛ جزئیات الزامی هر مرحله باید با متن کامل نسخه جاری استاندارد و اصلاحیه آن تطبیق داده شوند.
مرحله اول: تعریف وسیله و شرایط مواجهه
در ابتدا باید نوع وسیله، کاربرد موردنظر، جمعیت هدف، محل تماس با بدن، نوع تماس و مدت استفاده مشخص شوند.
اطلاعات مهم شامل موارد زیر است:
- نوع تماس: سطحی، ارتباط با خون یا تماس با بافت‌ها و مسیرهای داخلی بدن
- مدت تماس و تکرار استفاده
- تعداد وسایل مورد استفاده برای یک بیمار
- مقدار ماده یا سطح وسیله در تماس با بدن
- شرایط استفاده که می‌توانند بر آزادشدن مواد اثر بگذارند
- وضعیت محصول نهایی، از جمله فرایند تولید و استریلیزاسیون
هدف این مرحله، تعیین سناریوی مواجهه‌ای است که برای ارزیابی ایمنی محصول مناسب باشد.
مرحله دوم: جمع‌آوری اطلاعات ترکیب شیمیایی
در این مرحله، اطلاعات مواد اولیه، فرمولاسیون، ناخالصی‌ها، فرایند ساخت، استریلیزاسیون و داده‌های مشخصه‌یابی شیمیایی گردآوری می‌شوند.
منابع اطلاعات می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- اطلاعات ترکیب مواد اولیه
- اطلاعات تأمین‌کننده و مشخصات فنی مواد
- نتایج آزمون‌های شناسایی و اندازه‌گیری شیمیایی
- داده‌های استخراج و آزادسازی
- اطلاعات محصولات تخریب
- داده‌های علمی و سم‌شناختی معتبر درباره ترکیبات شناسایی‌شده.
کیفیت این اطلاعات اهمیت زیادی دارد. اگر هویت یک ترکیب به‌درستی تعیین نشده باشد یا مقدار آن با عدم قطعیت قابل‌توجه همراه باشد، ارزیابی سم‌شناختی نیز با محدودیت مواجه خواهد شد.
مرحله سوم: تعیین مقدار مواجهه بیمار
مقدار مواجهه یکی از مهم‌ترین ورودی‌های ارزیابی ریسک است. مقدار شناسایی‌شده در عصاره آزمایشگاهی را نباید بدون بررسی به‌عنوان دوز دریافتی بیمار گزارش کرد.
برای برآورد مواجهه باید مشخص شود:
- مقدار ترکیب در نمونه یا عصاره چقدر است؟
- این مقدار چگونه به محصول نهایی مرتبط می‌شود؟
- چه سهمی از ترکیب در شرایط بالینی آزاد می‌شود؟
- چه تعداد وسیله ممکن است برای یک بیمار استفاده شود؟
- مواجهه در هر نوبت و در طول دوره استفاده چگونه است؟
- آیا مواجهه تکرارشونده یا تجمعی باید در نظر گرفته شود؟
بسته به نوع وسیله، مواجهه ممکن است بر اساس جرم ماده در هر روز، جرم به ازای وزن بدن، مقدار آزادشده در هر وسیله یا واحد مناسب دیگری بیان شود.
برای جلوگیری از خطای محاسباتی، واحدها و مبنای محاسبه باید در تمام مراحل یکسان و قابل ردیابی باشند.
مرحله چهارم: شناسایی خطرات سم‌شناختی
پس از مشخص‌شدن هویت ترکیب و مواجهه، باید اطلاعات سم‌شناختی آن بررسی شود.
داده‌های مرتبط ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- سمیت حاد و سمیت ناشی از مواجهه تکراری
- سمیت موضعی و سیستمیک
- ژنوتوکسیسیته
- سرطان‌زایی
- سمیت تولیدمثلی و تکاملی
- سمیت اختصاصی اندام‌ها
- حساسیت‌زایی یا سایر آثار زیستی مرتبط.
این فهرست به معنای آن نیست که برای تمام ترکیبات باید تمام آزمون‌های فوق انجام شوند. انتخاب داده‌های موردنیاز به ماهیت ماده، شواهد موجود، نوع مواجهه، پیامدهای بالقوه و کفایت اطلاعات بستگی دارد.
اطلاعات انسانی، داده‌های حیوانی، مطالعات معتبر منتشرشده و اطلاعات حاصل از روش‌های جایگزین می‌توانند، با توجه به کیفیت و قابلیت کاربرد آن‌ها، در ارزیابی استفاده شوند.
مرحله پنجم: تعیین حد مواجهه قابل‌قبول
برای ارزیابی کمی ریسک، ممکن است لازم باشد یک حد مواجهه قابل‌قبول یا معیار سم‌شناختی مناسب تعیین شود.
این مقدار باید بر اساس اطلاعات سم‌شناختی معتبر، اثر مورد نگرانی، مسیر مواجهه، مدت مواجهه و عوامل عدم قطعیت مرتبط انتخاب شود.
در منابع سم‌شناختی ممکن است اصطلاحاتی مانند موارد زیر مشاهده شوند:
- نقطه شروع سم‌شناختی (Point of Departure)
- سطح بدون اثر نامطلوب مشاهده‌شده (NOAEL)
- دوز مرجع یا سایر معیارهای معتبر مواجهه
- حد مواجهه قابل‌قبول (Acceptable Exposure Limit)
- عوامل عدم قطعیت (Uncertainty Factors).
انتخاب یک معیار مناسب به معنای انتخاب خودکار یک عدد ثابت نیست. برای مثال، NOAEL یک مطالعه را نمی‌توان بدون بررسی کیفیت مطالعه، گونه آزمایشگاهی، مسیر تجویز، مدت مواجهه و پیامد مورد بررسی مستقیماً به حد مجاز مواجهه بیمار تبدیل کرد.
در مواردی که اطلاعات موجود ناکافی باشند، لازم است محدودیت‌ها به‌صراحت بیان شوند و درباره نیاز به داده‌های تکمیلی تصمیم‌گیری شود.
مرحله ششم: مقایسه مواجهه با معیار سم‌شناختی
پس از تعیین مواجهه بیمار و معیار قابل‌قبول، این دو مقدار با یکدیگر مقایسه می‌شوند.
اگر مواجهه برآوردشده به‌طور مناسب کمتر از معیار سم‌شناختی قابل‌اعمال باشد و عدم قطعیت‌ها و نگرانی‌های ویژه نیز مدیریت شده باشند، ممکن است نتیجه گرفته شود که ریسک سم‌شناختی ترکیب در سناریوی ارزیابی‌شده قابل‌قبول است.
اگر مواجهه از معیار مربوطه بیشتر باشد، به آن نزدیک باشد یا اطلاعات برای تصمیم‌گیری کافی نباشند، لازم است ارزیابی تکمیلی یا اقدامات کنترلی بررسی شوند.
مرحله هفتم: مستندسازی و نتیجه‌گیری
در پایان، باید اطلاعات مورد استفاده، فرضیات، محاسبات، محدودیت‌ها، معیارهای سم‌شناختی، عدم قطعیت‌ها و نتیجه‌گیری به‌صورت قابل ردیابی ثبت شوند.
گزارش باید نشان دهد که نتیجه‌گیری چگونه از داده‌های موجود به دست آمده است؛ نه اینکه صرفاً اعلام کند محصول «ایمن» یا «غیرسمی» است.
نحوه محاسبه مواجهه و ارزیابی ریسک
در ارزیابی کمی، باید میان مقدار ترکیب در عصاره، مقدار آزادشده از وسیله و دوزی که بیمار دریافت می‌کند، تفاوت قائل شد.
برای روشن‌شدن مفهوم، رابطه زیر را می‌توان به‌عنوان یک نمایش ساده از محاسبه دوز روزانه استفاده کرد:
دوز روزانه به ازای وزن بدن = مقدار مواجهه روزانه بیمار ÷ وزن بدن بیمار
برای مثال، اگر مقدار مواجهه روزانه بیمار بر حسب میلی‌گرم و وزن بدن بر حسب کیلوگرم بیان شود، واحد حاصل میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن در روز خواهد بود.
این رابطه فقط یک نمایش پایه‌ای از محاسبه دوز است و به‌تنهایی تمام الزامات ISO 10993-17 را پوشش نمی‌دهد. انتخاب سناریوی مواجهه، تبدیل داده‌های استخراج به مقدار مرتبط با بیمار، مدت مواجهه و انتخاب معیار سم‌شناختی باید جداگانه و مستند انجام شوند.
مثال آموزشی
فرض کنید در ارزیابی یک وسیله پزشکی، مقدار یک ترکیب شیمیایی مشخص شده و مقدار مواجهه روزانه بیمار نیز برآورد شده است.
برای تصمیم‌گیری باید:
۱. هویت و مقدار ترکیب تأیید شود.
۲. مقدار مواجهه مرتبط با شرایط استفاده بالینی تعیین شود.
۳. اطلاعات سم‌شناختی معتبر برای اثرات مرتبط بررسی شوند.
۴. معیار مواجهه قابل‌قبول با توجه به مسیر و مدت مواجهه تعیین شود.
۵. مواجهه بیمار با معیار انتخاب‌شده مقایسه شود.
۶. محدودیت داده‌ها، عدم قطعیت‌ها و نگرانی‌های ویژه بررسی شوند.
از آنجا که این مثال فاقد داده واقعی درباره ترکیب، مواجهه و نقطه شروع سم‌شناختی است، نمی‌توان نتیجه عددی یا حکم ایمنی برای آن صادر کرد.
نقش عوامل عدم قطعیت در ارزیابی ریسک
داده‌های سم‌شناختی همیشه مستقیماً معادل شرایط انسانی نیستند. ممکن است داده‌ها از مطالعات حیوانی به دست آمده باشند، مسیر تجویز با مسیر تماس بیمار متفاوت باشد یا اطلاعات مربوط به مواجهه طولانی‌مدت محدود باشند.
به همین دلیل، در تعیین معیارهای مواجهه قابل‌قبول، عوامل عدم قطعیت می‌توانند نقش مهمی داشته باشند.
این عوامل ممکن است برای پوشش تفاوت‌های بین گونه‌ها، تفاوت‌های بین افراد، محدودیت‌های پایگاه داده و سایر جنبه‌های مرتبط استفاده شوند.
بااین‌حال، نباید یک ضریب عدم قطعیت ثابت را بدون توجه به ماهیت داده‌ها و روش مورد استفاده به تمام مواد اعمال کرد. انتخاب و توجیه عوامل باید با روش ارزیابی و الزامات استاندارد مرتبط سازگار باشد.
چه زمانی ارزیابی بیشتری لازم است؟
در برخی شرایط، اطلاعات اولیه برای نتیجه‌گیری کافی نیستند. از جمله:
- ترکیب شیمیایی ناشناخته یا شناسایی ناقص یک ماده
- نبود اطلاعات سم‌شناختی معتبر
- عدم قطعیت زیاد در مقدار مواجهه بیمار
- احتمال آزادشدن مواد در شرایط استفاده که در استخراج آزمایشگاهی به‌درستی بازنمایی نشده‌اند
- وجود نگرانی درباره ژنوتوکسیسیته، سرطان‌زایی یا سایر آثار جدی
- وجود ترکیبات دارای نگرانی ویژه یا مواد مشمول استثناهای مربوط
- تغییرات مهم در مواد اولیه، فرایند تولید، استریلیزاسیون یا طراحی محصول.
در این شرایط، اقدامات بعدی ممکن است شامل تکمیل مشخصه‌یابی شیمیایی، بهبود روش اندازه‌گیری، جمع‌آوری اطلاعات سم‌شناختی، انجام آزمون‌های هدفمند یا اصلاح فرایند تولید باشند.
انتخاب اقدام مناسب باید بر اساس ماهیت عدم قطعیت و خطر بالقوه انجام شود؛ انجام آزمون بیشتر در همه موارد الزامی یا لزوماً مفید نیست.
ارتباط ISO 10993-17 با سایر بخش‌های خانواده ISO 10993
ISO 10993 مجموعه‌ای از استانداردهای مرتبط با ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است. انتخاب بخش‌های مرتبط به نوع محصول، ماهیت تماس با بدن، مدت تماس، مواد تشکیل‌دهنده و خطرات شناسایی‌شده بستگی دارد.
| استاندارد | کاربرد اصلی |
|---|---|
| ISO 10993-1 | چارچوب ارزیابی زیستی در فرایند مدیریت ریسک |
| ISO 10993-2 | الزامات رفاه حیوانات در ارزیابی زیستی |
| ISO 10993-3 | ارزیابی برخی خطرات ژنتیکی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی و تکاملی |
| ISO 10993-4 | انتخاب آزمون‌های مرتبط با برهم‌کنش تجهیزات پزشکی با خون |
| ISO 10993-5 | آزمون‌های سمیت سلولی در شرایط آزمایشگاهی |
| ISO 10993-7 | باقی‌مانده‌های استریلیزاسیون با اتیلن‌اکساید |
| ISO 10993-9 | چارچوب ارزیابی محصولات تخریب |
| ISO 10993-11 | ارزیابی سمیت سیستمیک |
| ISO 10993-12 | آماده‌سازی نمونه و مواد مرجع |
| ISO 10993-13 | شناسایی و اندازه‌گیری محصولات تخریب حاصل از تجهیزات پلیمری |
| ISO 10993-14 | شناسایی و اندازه‌گیری محصولات تخریب حاصل از سرامیک‌ها |
| ISO 10993-15 | شناسایی و اندازه‌گیری محصولات تخریب حاصل از فلزات و آلیاژها |
| ISO 10993-17 | ارزیابی ریسک سم‌شناختی مواد تشکیل‌دهنده تجهیزات پزشکی |
| ISO 10993-18 | مشخصه‌یابی شیمیایی مواد تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک |
| ISO 10993-23 | آزمون‌های تحریک‌پذیری |
این جدول برای آشنایی اولیه است. عنوان، ویرایش جاری و دامنه کاربرد هر بخش باید هنگام تهیه برنامه ارزیابی زیستی بررسی شوند.
نکته مهم آن است که آزمون‌های زیستی و ارزیابی سم‌شناختی نقش یکسانی ندارند. برای مثال، نتیجه مطلوب آزمون سمیت سلولی بر اساس ISO 10993-5 به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که تمام مواد آزادشده از وسیله از نظر سمیت سیستمیک، ژنوتوکسیسیته یا مواجهه طولانی‌مدت قابل‌قبول هستند.
تفاوت ارزیابی ریسک سم‌شناختی با آزمون‌های زیست‌سازگاری
ارزیابی ریسک سم‌شناختی بر اطلاعات ترکیب شیمیایی، مواجهه و داده‌های سم‌شناختی تکیه دارد. آزمون‌های زیستی، در مقابل، پاسخ‌های زیستی را در مدل‌های مناسب بررسی می‌کنند.
برای مثال:
- آزمون سمیت سلولی می‌تواند اطلاعاتی درباره اثر نمونه یا عصاره آن بر سلول‌های آزمایشگاهی فراهم کند.
- آزمون ژنوتوکسیسیته برای بررسی پتانسیل ایجاد آسیب ژنتیکی در شرایط آزمون مناسب به کار می‌رود.
- ارزیابی سم‌شناختی بر اساس ISO 10993-17 می‌تواند مشخص کند که مواجهه با ترکیبات شناسایی‌شده از نظر سم‌شناختی قابل‌قبول است یا به بررسی بیشتر نیاز دارد.
این رویکردها مکمل یکدیگرند. در یک ارزیابی زیستی مناسب، انتخاب آزمون‌ها باید بر اساس ریسک و شواهد موجود انجام شود، نه صرفاً بر اساس یک فهرست ثابت از آزمون‌ها.
خطاهای رایج در اجرای ISO 10993-17
خطای اول: برابر دانستن غلظت عصاره با دوز بیمار
غلظت یک ماده در عصاره آزمایشگاهی، بدون بررسی شرایط استخراج و مواجهه بالینی، معادل دوز دریافتی بیمار نیست.
خطای دوم: نتیجه‌گیری صرفاً بر اساس سمیت سلولی
نتیجه مطلوب یک آزمون سمیت سلولی، جایگزین ارزیابی اختصاصی مواد شیمیایی و خطرات سم‌شناختی مرتبط نمی‌شود.
خطای سوم: استفاده از اطلاعات یک ماده مشابه بدون توجیه
داده‌های یک ترکیب مشابه ممکن است مفید باشند، اما استفاده از آن‌ها نیازمند توجیه علمی درباره شباهت ساختاری، ویژگی‌های سم‌شناختی و قابلیت کاربرد داده‌ها است.
خطای چهارم: نادیده‌گرفتن مواجهه تکرارشونده
در تجهیزاتی که به‌طور مکرر استفاده می‌شوند یا برای مدت طولانی در بدن باقی می‌مانند، سناریوی مواجهه باید با نوع کاربرد محصول سازگار باشد.
خطای پنجم: نادیده‌گرفتن عدم قطعیت‌های تحلیلی
محدودیت شناسایی، بازیابی، کمی‌سازی و حساسیت روش تحلیلی می‌توانند بر نتیجه ارزیابی اثر بگذارند. این محدودیت‌ها باید در گزارش بررسی شوند.
خطای ششم: تلقی ارزیابی سم‌شناختی به‌عنوان تأیید خودکار محصول
قابل‌قبول بودن ریسک یک ترکیب به معنی اثبات ایمنی تمام جنبه‌های وسیله پزشکی نیست. سایر خطرات زیستی، فیزیکی، شیمیایی و بالینی نیز باید در چارچوب مناسب بررسی شوند.
مستندات موردنیاز برای گزارش ارزیابی ریسک
یک گزارش فنی قابل دفاع باید امکان بازبینی مستقل مسیر استدلال را فراهم کند. با توجه به نوع پروژه، مستندات زیر می‌توانند در گزارش لحاظ شوند:
- شرح وسیله پزشکی و کاربرد موردنظر
- مشخصات مواد اولیه و فرایند تولید
- اطلاعات استریلیزاسیون و شرایط آماده‌سازی نمونه
- گزارش مشخصه‌یابی شیمیایی و روش‌های تحلیلی
- فهرست ترکیبات شناسایی‌شده و مقادیر اندازه‌گیری‌شده
- روش برآورد مواجهه بیمار و فرضیات محاسباتی
- منابع داده‌های سم‌شناختی و ارزیابی کیفیت آن‌ها
- توجیه معیارهای مواجهه قابل‌قبول
- بررسی عدم قطعیت‌ها و نگرانی‌های ویژه
- مقایسه مواجهه با معیارهای انتخاب‌شده
- اقدامات کنترلی یا آزمون‌های تکمیلی، در صورت نیاز
- نتیجه‌گیری، محدودیت‌ها و ارجاع به نسخه‌های استاندارد مورد استفاده.
این فهرست یک راهنمای عملی برای تدوین گزارش است و جایگزین الزامات دقیق متن کامل استاندارد یا الزامات اختصاصی مرجع رگولاتوری نیست.
آیا اجرای ISO 10993-17 همیشه به انجام آزمون حیوانی نیاز دارد؟
خیر. ارزیابی سم‌شناختی الزاماً به معنی انجام یک آزمون حیوانی جدید برای هر ترکیب نیست.
داده‌های معتبر موجود، اطلاعات انسانی، مطالعات منتشرشده، داده‌های شیمیایی و روش‌های ارزیابی مناسب ممکن است برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های سم‌شناختی کافی باشند. اگر اطلاعات موجود برای تصمیم‌گیری کافی نباشند، باید نیاز به داده‌های تکمیلی بررسی شود.
انتخاب آزمون باید بر اساس ضرورت علمی، نوع خطر، کیفیت شواهد موجود و الزامات رگولاتوری صورت گیرد. بنابراین، نه می‌توان انجام آزمون حیوانی را در تمام پروژه‌ها الزامی دانست و نه می‌توان بدون بررسی کفایت داده‌ها، آن را غیرضروری اعلام کرد.
نقش آزمایشگاه در ارزیابی مطابق ISO 10993-17
آزمایشگاه‌های تخصصی می‌توانند در بخش‌های مختلف این فرایند مشارکت کنند؛ از جمله:
- آماده‌سازی نمونه‌ها بر اساس روش مناسب
- انجام آزمون‌های مشخصه‌یابی شیمیایی در حدود دامنه فعالیت و توانمندی فنی آزمایشگاه
- شناسایی و اندازه‌گیری ترکیبات با روش‌های تحلیلی معتبر
- انجام آزمون‌های زیستی مرتبط در صورت نیاز
- ارائه داده‌های آزمایشگاهی قابل ردیابی برای استفاده در ارزیابی ریسک
- همکاری با متخصصان سم‌شناسی برای تفسیر نتایج در چارچوب ارزیابی زیستی.
بااین‌حال، انجام آزمون آزمایشگاهی به‌تنهایی به معنی انجام کامل ارزیابی ریسک سم‌شناختی نیست. ارزیابی نهایی باید ارتباط بین نتایج تحلیلی، مقدار مواجهه، داده‌های سم‌شناختی و شرایط استفاده بالینی را به‌درستی برقرار کند.
جمع‌بندی
استاندارد ISO 10993 پارت 17 یکی از اجزای مهم ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است که به بررسی ریسک سم‌شناختی مواد تشکیل‌دهنده و ترکیبات مرتبط با مواجهه بیمار می‌پردازد.
اجرای صحیح این رویکرد نیازمند اطلاعات قابل اعتماد درباره ترکیب شیمیایی، برآورد واقع‌بینانه مواجهه، استفاده از داده‌های سم‌شناختی مناسب و مستندسازی علمی نتیجه‌گیری است.
ارتباط ISO 10993-17 با ISO 10993-18 اهمیت ویژه‌ای دارد: مشخصه‌یابی شیمیایی اطلاعات لازم را درباره ترکیبات فراهم می‌کند و ارزیابی سم‌شناختی کمک می‌کند اهمیت این اطلاعات از نظر ایمنی بیمار تعیین شود.
برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی، رویکرد مناسب آن است که ارزیابی سم‌شناختی را بخشی از برنامه جامع مدیریت ریسک و ارزیابی زیستی محصول در نظر بگیرند؛ نه یک محاسبه مستقل یا جایگزین تمام آزمون‌های زیستی.
سنجش ساناژن با تمرکز بر آزمون‌های زیست‌سازگاری و ارزیابی‌های تخصصی مرتبط با تجهیزات پزشکی، می‌تواند در فراهم‌کردن داده‌های آزمایشگاهی موردنیاز برای تدوین مستندات ارزیابی زیستی و ریسک سم‌شناختی، متناسب با دامنه خدمات و توانمندی‌های فنی خود، همکاری کند.
منابع رسمی برای مطالعه بیشتر
- ISO 10993-17:2023 — Biological evaluation of medical devices — Part 17: Toxicological risk assessment of medical device constituents.
- ISO 10993-18:2020 — Biological evaluation of medical devices — Part 18: Chemical characterization of medical device materials within a risk management process، همراه با اصلاحیه Amd 1:2022.
- ISO 10993-1 — Biological evaluation of medical devices — Evaluation and testing within a risk management process؛ نسخه جاری و اصلاحیه‌های مرتبط باید هنگام تدوین پرونده بررسی شوند.
- U.S. Food and Drug Administration (FDA) — Recognized Consensus Standards: Medical Devices، مدخل ISO 10993-17، شماره شناسایی 2-303.
