دستکش جراحی (Surgical Gloves)

دستکش جراحی (Surgical Gloves) یکی از تجهیزات حفاظت فردی و ملزومات پزشکی است که برای ایجاد یک سد محافظ بین دست جراح و سایر اعضای تیم درمان با بدن بیمار در حین انجام اعمال جراحی استفاده می شود. این دستکش ها با هدف کاهش انتقال عوامل عفونی، جلوگیری از آلودگی متقاطع و محافظت از بیمار و کارکنان درمانی در برابر تماس با خون، ترشحات و سایر مایعات زیستی طراحی شده اند.

دستکش جراحی معمولا به صورت استریل، یکبار مصرف و در بسته بندی اختصاصی عرضه می شود. این محصولات از نظر شکل، اندازه و طراحی با دستکش های معاینه پزشکی تفاوت دارند و معمولا به صورت آناتومیک، متناسب با دست راست و چپ و در اندازه های مختلف تولید می شوند.

مواد اولیه و ساختار دستکش جراحی

مواد پلیمری مورد استفاده در تولید دستکش جراحی باید علاوه بر انعطاف پذیری و مقاومت مکانیکی مناسب، از نظر ایمنی زیستی نیز قابل قبول باشند. مهم ترین مواد مورد استفاده عبارت اند از:

  • لاتکس طبیعی (Natural Rubber Latex): از رایج ترین مواد تولید دستکش جراحی است که انعطاف پذیری، خاصیت کشسانی و حساسیت لمسی مناسبی دارد. با این حال، پروتئین های لاتکس طبیعی ممکن است در برخی افراد واکنش های آلرژیک ایجاد کنند.

  • نیتریل (Nitrile): یک الاستومر مصنوعی است که در تولید دستکش های فاقد لاتکس طبیعی کاربرد دارد و مقاومت مناسبی در برابر سوراخ شدن و برخی مواد شیمیایی ارائه می دهد.

  • پلی ایزوپرن (Polyisoprene): ماده ای مصنوعی با خواص الاستیکی نزدیک به لاتکس طبیعی است که در برخی دستکش های جراحی برای ایجاد انعطاف پذیری و راحتی بیشتر استفاده می شود.

  • پلی کلروپرن (Polychloroprene): یک الاستومر مصنوعی است که در تولید برخی دستکش های جراحی با انعطاف پذیری و مقاومت مکانیکی مناسب کاربرد دارد.

در فرآیند تولید، علاوه بر پلیمر اصلی، ممکن است از مواد افزودنی، پایدارکننده ها، شتاب دهنده های ولکانیزاسیون، رنگدانه ها، روان کننده ها و مواد کمک فرآیندی استفاده شود. باقی مانده این مواد می تواند در ارزیابی ایمنی زیستی محصول اهمیت داشته باشد.

ویژگی های کیفی و عملکردی دستکش جراحی

دستکش جراحی باید مجموعه ای از ویژگی های فیزیکی، مکانیکی و عملکردی را داشته باشد تا در شرایط حساس اتاق عمل عملکرد قابل اطمینانی ارائه دهد.

یکپارچگی و عدم وجود سوراخ: دستکش باید مانع عبور مایعات و عوامل آلودگی باشد. وجود سوراخ های ریز می تواند خطر انتقال آلودگی بین بیمار و کادر درمان را افزایش دهد.

مقاومت کششی و ازدیاد طول: دستکش باید هنگام پوشیدن، کشیده شدن و انجام حرکات مختلف دست، مقاومت کافی داشته باشد و دچار پارگی نشود.

مقاومت در برابر پارگی: ساختار دستکش باید در برابر نیروهای مکانیکی وارد شده در طول عمل جراحی مقاومت مناسبی داشته باشد.

ضخامت و یکنواختی: ضخامت دستکش باید در محدوده مشخص شده در استاندارد محصول قرار داشته باشد تا ضمن ایجاد حفاظت مناسب، حساسیت لمسی جراح حفظ شود.

راحتی و تناسب آناتومیک: طراحی دستکش باید امکان انجام حرکات ظریف و کنترل ابزارهای جراحی را فراهم کند.

استریلیتی: دستکش جراحی باید در زمان عرضه به عنوان محصول استریل، الزامات مربوط به استریلیزاسیون و حفظ استریلیتی را برآورده کند.

ایمنی زیستی: مواد اولیه، افزودنی ها و مواد قابل استخراج از دستکش نباید در شرایط استفاده مورد نظر، خطر زیستی غیرقابل قبول برای بیمار یا کاربر ایجاد کنند.

استانداردهای مورد استفاده برای دستکش جراحی

برای ارزیابی و کنترل کیفیت دستکش جراحی، مجموعه ای از استانداردهای اختصاصی محصول، استانداردهای زیست سازگاری، استانداردهای استریلیزاسیون و الزامات بسته بندی مورد استفاده قرار می گیرند.

استاندارد ISO 10282

ISO 10282:2023 – Single-use sterile rubber surgical gloves – Specification

این استاندارد، مرجع اصلی بین المللی برای تعیین الزامات دستکش های جراحی لاستیکی استریل یکبار مصرف محسوب می شود.

دامنه کاربرد آن شامل دستکش های جراحی لاستیکی با سطح صاف یا بافت دار است که برای استفاده در اعمال جراحی طراحی شده اند.

مهم ترین ویژگی های مورد ارزیابی در این استاندارد عبارت اند از:

  • ابعاد و اندازه دستکش

  • مقاومت مکانیکی و خواص کشسانی

  • مقاومت در برابر پارگی

  • یکپارچگی محصول و کنترل عیوب

  • ویژگی های فیزیکی و عملکردی دستکش

نکته استانداردی: نسخه ISO 10282:2023 جایگزین نسخه ISO 10282:2014 شده است. این استاندارد به طور اختصاصی برای دستکش های جراحی استریل لاستیکی تدوین شده و نباید آن را بدون توجه به دامنه کاربرد، برای تمام انواع دستکش های جراحی پلیمری به کار برد.

Specification+1

استانداردهای EN 455

سری استانداردهای EN 455 برای دستکش های پزشکی یکبار مصرف کاربرد دارند و در ارزیابی دستکش های جراحی نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

EN 455-1:2020+A2:2024 – Requirements and testing for freedom from holes

این بخش به بررسی یکپارچگی دستکش و شناسایی سوراخ های احتمالی می پردازد. آزمون نشت آب یکی از روش های اصلی ارزیابی وجود سوراخ و نقص در ساختار دستکش است.

EN 455-2:2024 – Requirements and testing for physical properties

این استاندارد ویژگی های فیزیکی و مکانیکی دستکش را بررسی می کند. مقاومت کششی، ازدیاد طول تا نقطه پارگی و حفظ خواص مکانیکی از موضوعات مهم این بخش هستند.

EN 455-3:2023 – Requirements and testing for biological evaluation

این بخش به ارزیابی ویژگی های زیستی دستکش های پزشکی یکبار مصرف می پردازد. موضوعاتی مانند پروتئین های قابل استخراج لاتکس طبیعی، مواد شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید و پودر دستکش در این ارزیابی اهمیت دارند.

EN 455-4:2009 – Requirements and testing for shelf life determination

این بخش الزامات تعیین عمر مفید محصول را پوشش می دهد. پایداری خواص فیزیکی و عملکردی دستکش در طول مدت نگهداری و پس از شرایط پیرسازی از موضوعات مهم آن است.

در سال 2025، استاندارد EN 455-5:2025 نیز با عنوان بررسی باقی مانده های شیمیایی قابل استخراج منتشر شده است. بنابراین در ارزیابی محصولات جدید باید وضعیت کاربرد و پذیرش این بخش نیز بررسی شود.

din+2

استانداردهای زیست سازگاری ISO 10993

دستکش جراحی در تماس مستقیم با بافت های بدن بیمار و همچنین پوست دست کارکنان درمانی قرار می گیرد. به همین دلیل، ارزیابی زیست سازگاری آن اهمیت زیادی دارد.

انتخاب آزمون ها باید بر اساس نوع ماده اولیه، ترکیبات شیمیایی، نوع تماس، مدت تماس، شرایط استفاده و ارزیابی ریسک زیستی انجام شود.

مهم ترین استانداردهای مرتبط عبارت اند از:

ISO 10993-1 – Biological evaluation of medical devices

این استاندارد چارچوب اصلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در فرآیند مدیریت ریسک مشخص می کند. بر اساس آن، باید خطرات ناشی از تماس محصول با بدن بیمار یا کاربر شناسایی و ارزیابی شوند.

ISO 10993-5 – Tests for in vitro cytotoxicity

برای بررسی سمیت سلولی مواد و عصاره های حاصل از دستکش استفاده می شود. آزمون هایی مانند MTT می توانند برای بررسی اثر عصاره دستکش بر زنده مانی سلول های کشت شده مورد استفاده قرار گیرند.

ISO 10993-10 – Tests for skin sensitization

برای ارزیابی پتانسیل ایجاد حساسیت پوستی ناشی از مواد موجود در دستکش کاربرد دارد.

ISO 10993-23 – Tests for irritation

برای بررسی احتمال ایجاد تحریک پوستی یا سایر پاسخ های تحریکی مرتبط با نوع تماس محصول استفاده می شود.

ISO 10993-18 – Chemical characterization of medical device materials within a risk management process

برای شناسایی و تعیین ویژگی های شیمیایی مواد تشکیل دهنده دستکش و ترکیبات قابل استخراج و رهایش یافته اهمیت دارد.

ISO 10993-17 – Toxicological risk assessment of medical device constituents

برای ارزیابی خطر سم شناسی مواد شیمیایی شناسایی شده و بررسی میزان مواجهه قابل قبول اهمیت دارد.

نکته مهم این است که انجام تمام آزمون های فوق برای هر دستکش جراحی الزامی نیست. انتخاب آزمون ها باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی و شواهد موجود درباره مواد اولیه و محصول نهایی انجام شود.

همچنین، نسخه جدید ISO 10993-1:2025 در نوامبر 2025 منتشر شده و جایگزین نسخه 2018 شده است. بنابراین در تدوین برنامه ارزیابی زیستی باید نسخه جدید و الزامات مرجع رگولاتوری بازار هدف بررسی شود.

ISO+1

استانداردهای استریلیزاسیون و بسته بندی

از آنجا که دستکش جراحی به صورت استریل عرضه می شود، کنترل فرآیند استریلیزاسیون و حفظ استریلیتی محصول تا زمان مصرف اهمیت زیادی دارد.

ISO 11135 – Sterilization of health-care products – Ethylene oxide

برای توسعه، اعتبارسنجی و کنترل روتین فرآیند استریلیزاسیون با اتیلن اکساید (EO) استفاده می شود. در این روش، علاوه بر اثربخشی استریلیزاسیون، باقی مانده های اتیلن اکساید و محصولات جانبی آن نیز باید با توجه به الزامات مربوطه ارزیابی شوند.

ISO 11137 – Radiation sterilization

برای اعتبارسنجی و کنترل فرآیند استریلیزاسیون با اشعه گاما، پرتو الکترونی یا اشعه ایکس کاربرد دارد. نسخه جدید بخش اول این استاندارد، ISO 11137-1:2025 است.

ISO 11737-1 – Determination of a population of microorganisms on products

برای تعیین جمعیت میکروبی موجود روی محصول پیش از استریلیزاسیون و بررسی بار میکروبی (Bioburden) استفاده می شود.

ISO 11737-2 – Tests of sterility performed in the definition, validation and maintenance of a sterilization process

برای انجام آزمون های استریلیتی در مراحل تعریف، اعتبارسنجی و نگهداری فرآیند استریلیزاسیون کاربرد دارد.

ISO 11607-1 و ISO 11607-2 – Packaging for terminally sterilized medical devices

این استانداردها الزامات مواد بسته بندی، سیستم سد استریل، طراحی و اعتبارسنجی فرآیند بسته بندی را مشخص می کنند. هدف اصلی، حفظ استریلیتی دستکش تا زمان باز شدن بسته بندی و استفاده از محصول است.

ISO+3

سایر استانداردهای مرتبط

ISO 14971 – Medical devices – Application of risk management to medical devices

برای شناسایی و مدیریت خطرات مرتبط با طراحی، تولید و استفاده از دستکش جراحی کاربرد دارد.

ISO 13485 – Medical devices – Quality management systems

برای استقرار و اجرای سیستم مدیریت کیفیت در فرآیند طراحی، تولید، کنترل کیفیت و عرضه تجهیزات پزشکی استفاده می شود.

EN ISO 15223-1 – Medical devices – Symbols to be used with information to be supplied by the manufacturer

برای تعیین نمادهای مورد استفاده روی بسته بندی و برچسب گذاری تجهیزات پزشکی، از جمله اطلاعات مربوط به استریلیتی، یکبار مصرف بودن و تاریخ انقضا کاربرد دارد.

آزمون های زیست سازگاری قابل انجام برای دستکش جراحی

با توجه به نوع مواد اولیه و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در تولید دستکش جراحی، آزمون های زیر ممکن است در برنامه ارزیابی زیستی محصول قرار بگیرند:

  • آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity): بررسی اثر عصاره دستکش بر زنده مانی و فعالیت سلول های کشت شده با استفاده از روش هایی مانند MTT.

  • آزمون حساسیت زایی (Sensitization): بررسی احتمال ایجاد پاسخ حساسیتی ناشی از مواد شیمیایی موجود در دستکش.

  • آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation): بررسی احتمال ایجاد تحریک در اثر تماس مواد قابل استخراج از دستکش با پوست.

  • شناسایی و ارزیابی مواد شیمیایی قابل استخراج (Chemical Characterization): شناسایی ترکیبات شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید و ارزیابی خطرات احتمالی آنها.

  • ارزیابی سم شناسی (Toxicological Risk Assessment): بررسی خطرات ناشی از مواجهه با ترکیبات شیمیایی شناسایی شده در محصول.

برای دستکش های لاتکس، بررسی پروتئین های قابل استخراج لاتکس و مواد شیمیایی باقی مانده از فرآیند ولکانیزاسیون نیز اهمیت ویژه ای دارد.

خدمات آزمایشگاهی سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون زیست سازگاری و ارزیابی سمیت تجهیزات پزشکی، امکان بررسی ایمنی زیستی دستکش های جراحی و سایر ملزومات پزشکی را فراهم می کند.

خدمات مرتبط با این محصول شامل موارد زیر است:

  • آزمون سمیت سلولی مطابق ISO 10993-5

  • ارزیابی حساسیت زایی مطابق ISO 10993-10

  • آزمون تحریک مطابق ISO 10993-23

  • بررسی و ارزیابی ترکیبات شیمیایی قابل استخراج

  • ارزیابی ریسک سم شناسی مواد تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی

نتیجه برای تولیدکنندگان دستکش جراحی

برای ارزیابی و عرضه دستکش جراحی، صرف انجام آزمون سمیت سلولی یا دریافت نتیجه قبولی در یک آزمون زیست سازگاری کافی نیست. تولیدکننده باید الزامات عملکردی محصول، یکپارچگی دستکش، خواص مکانیکی، ایمنی زیستی، استریلیزاسیون و بسته بندی استریل را به صورت یکپارچه بررسی کند.

نکته مهم: استاندارد ISO 10282:2023 مرجع اختصاصی دستکش جراحی لاستیکی استریل است و سری EN 455 نیز برای ارزیابی دستکش های پزشکی یکبار مصرف کاربرد دارد. انتخاب استاندارد و آزمون های مورد نیاز باید با توجه به جنس دستکش، مشخصات محصول و الزامات مرجع رگولاتوری انجام شود. همچنین آخرین ویرایش منتشر شده استانداردها لزوما در تمام بازارها به معنای نسخه پذیرفته شده رگولاتوری نیست.

برای انتخاب آزمون های مناسب و دریافت مشاوره تخصصی در زمینه ارزیابی زیست سازگاری دستکش جراحی، با کارشناسان آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.

منابع استانداردی: