دستکش وینیل (Vinyl Gloves)

دستکش وینیل (Vinyl Gloves) یکی از انواع دستکش های پزشکی یکبار مصرف است که از پلی وینیل کلراید (Polyvinyl Chloride یا PVC) ساخته می شود. این دستکش ها برای ایجاد یک لایه محافظ بین دست کاربر و محیط کار طراحی شده اند و در مراکز درمانی، آزمایشگاه ها، صنایع غذایی، مراکز بهداشتی و فعالیت هایی که احتمال تماس دست با آلودگی های معمول وجود دارد، مورد استفاده قرار می گیرند.

دستکش وینیل معمولا به صورت غیر استریل و بدون پودر تولید و عرضه می شود. این محصول به دلیل نداشتن لاتکس طبیعی، گزینه ای برای افرادی است که تمایل به استفاده از دستکش های فاقد لاتکس دارند.

با این حال، دستکش وینیل از نظر انعطاف پذیری، خاصیت کشسانی و مقاومت در برابر پارگی معمولا عملکرد ضعیف تری نسبت به دستکش های نیتریل و لاتکس دارد. به همین دلیل، انتخاب آن باید متناسب با نوع فعالیت و میزان حفاظت مورد نیاز انجام شود.

مواد اولیه و ساختار دستکش وینیل

ماده اصلی تشکیل دهنده این دستکش، پلی وینیل کلراید (PVC) است. PVC به تنهایی ماده ای نسبتا سخت و کم انعطاف است؛ بنابراین برای تولید دستکش، از ترکیبات افزودنی مختلف استفاده می شود تا خواص فیزیکی و مکانیکی آن برای کاربرد مورد نظر مناسب شود.

مهم ترین ترکیبات مورد استفاده در ساخت دستکش وینیل عبارت اند از:

  • پلی وینیل کلراید (PVC): پلیمر اصلی تشکیل دهنده دستکش است که ساختار پایه و مقاومت فیزیکی محصول را فراهم می کند.

  • نرم کننده ها (Plasticizers): برای افزایش انعطاف پذیری و کاهش سختی PVC استفاده می شوند. برخی از نرم کننده های مورد استفاده در محصولات PVC ممکن است از خانواده فتالات ها باشند.

  • پایدارکننده ها (Stabilizers): برای افزایش پایداری حرارتی و جلوگیری از تخریب پلیمر در فرآیند تولید کاربرد دارند.

  • روان کننده ها (Lubricants): به بهبود فرآیند تولید و خروج دستکش از قالب کمک می کنند.

  • رنگدانه ها و افزودنی های فرمولاسیون: برای ایجاد رنگ، بهبود ظاهر و تنظیم ویژگی های محصول مورد استفاده قرار می گیرند.

نکته مهم: وجود نرم کننده ها و سایر افزودنی های شیمیایی در فرمولاسیون دستکش وینیل اهمیت ویژه ای در ارزیابی ایمنی زیستی دارد. برخی از این ترکیبات ممکن است از ساختار پلیمری آزاد شده و در شرایط تماس به بدن منتقل شوند. بنابراین، نوع و میزان مواد قابل استخراج باید در ارزیابی شیمیایی و سم شناسی محصول مورد توجه قرار گیرد.

ویژگی های کیفی و عملکردی دستکش وینیل

انعطاف پذیری: دستکش باید انعطاف پذیری مناسبی برای انجام فعالیت های معمول داشته باشد، هرچند خاصیت کشسانی آن معمولا از لاتکس و نیتریل کمتر است.

مقاومت مکانیکی: مقاومت در برابر کشش و پارگی از ویژگی های مهم محصول است. این ویژگی باید در محدوده تعیین شده در استاندارد اختصاصی دستکش وینیل قرار داشته باشد.

عدم وجود سوراخ: وجود سوراخ یا نقص در ساختار دستکش می تواند موجب عبور مایعات و افزایش احتمال آلودگی متقاطع شود.

سازگاری پوستی: مواد تشکیل دهنده دستکش نباید در شرایط استفاده مورد نظر، خطر غیر قابل قبول تحریک یا حساسیت پوستی ایجاد کنند.

یکنواختی ضخامت: ضخامت دستکش باید در محدوده مشخصات فنی محصول باشد تا عملکرد محافظتی و قابلیت استفاده آن حفظ شود.

فاقد لاتکس طبیعی: دستکش وینیل از PVC تولید می شود و حاوی پروتئین های لاتکس طبیعی نیست؛ با این حال، این ویژگی به معنای تضمین عدم ایجاد حساسیت یا تحریک ناشی از سایر ترکیبات شیمیایی نیست.

یکبار مصرف بودن: این دستکش ها برای یکبار مصرف طراحی شده اند و استفاده مجدد از آنها می تواند موجب کاهش قابلیت حفاظت و افزایش خطر انتقال آلودگی شود.

استانداردهای مورد استفاده برای دستکش وینیل

برای ارزیابی کیفیت، عملکرد، ایمنی زیستی و ویژگی های شیمیایی دستکش وینیل، استانداردهای اختصاصی محصول و استانداردهای عمومی دستکش های پزشکی مورد استفاده قرار می گیرند.

استاندارد ISO 11193-2

ISO 11193-2:2006 – Single-use medical examination gloves – Part 2: Specification for gloves made from poly(vinyl chloride)

این استاندارد به طور اختصاصی برای دستکش های معاینه پزشکی ساخته شده از پلی وینیل کلراید تدوین شده است و یکی از مهم ترین مراجع فنی برای ارزیابی دستکش وینیل محسوب می شود.

دامنه این استاندارد شامل دستکش های PVC استریل بسته بندی شده یا غیر استریل فله ای است که برای معاینات پزشکی، اقدامات تشخیصی و درمانی و کار با مواد پزشکی آلوده استفاده می شوند.

مهم ترین ویژگی های مورد توجه در این استاندارد عبارت اند از:

  • ابعاد و اندازه دستکش

  • خواص فیزیکی و مکانیکی

  • مقاومت کششی و ازدیاد طول

  • یکپارچگی و عدم وجود سوراخ

  • الزامات عملکردی و ایمنی محصول

وضعیت ویرایش استاندارد: نسخه ISO 11193-2:2006 در حال حاضر نسخه منتشر شده و معتبر این استاندارد است که در سال 2016 نیز مورد بازبینی و تایید قرار گرفته است. در تاریخ 21 نوامبر 2026، نسخه جدید ISO/FDIS 11193-2 در مرحله تصویب نهایی قرار دارد و هنوز نباید آن را استاندارد منتشر شده و جایگزین نسخه 2006 معرفی کرد.

ISO+1

استاندارد ASTM D5250

ASTM D5250-19(2023) – Standard Specification for Poly(vinyl chloride) Gloves for Medical Application

این استاندارد یکی دیگر از مراجع مهم برای ارزیابی دستکش های پزشکی ساخته شده از PVC است.

در این استاندارد، الزامات مربوط به دستکش های وینیل مورد استفاده در معاینات پزشکی، اقدامات تشخیصی و درمانی و کار با مواد پزشکی آلوده مورد توجه قرار می گیرد.

ویژگی های مهم مورد بررسی شامل موارد زیر است:

  • مقاومت کششی

  • ازدیاد طول تا نقطه پارگی

  • میزان پودر باقی مانده در دستکش های پودری

  • عدم وجود سوراخ

  • خواص فیزیکی قبل و بعد از پیرسازی

  • الزامات مربوط به دستکش های استریل و غیر استریل

نسخه فعال این استاندارد در اطلاعات ASTM، نسخه ASTM D5250-19 با بازتایید سال 2023 است.

Standard Details+1

استانداردهای EN 455

سری استانداردهای EN 455 برای دستکش های پزشکی یکبار مصرف کاربرد دارند و در ارزیابی دستکش وینیل نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

EN 455-1:2020+A2:2024 – Requirements and testing for freedom from holes

این بخش به بررسی یکپارچگی دستکش و شناسایی سوراخ های احتمالی می پردازد. آزمون نشت آب (Water Leak Test) از روش های اصلی ارزیابی این ویژگی است.

EN 455-2:2024 – Requirements and testing for physical properties

این بخش الزامات مربوط به ویژگی های فیزیکی و مکانیکی دستکش را مشخص می کند. مقاومت کششی و ازدیاد طول تا نقطه پارگی از جمله ویژگی های مهم مورد ارزیابی هستند.

EN 455-3:2023 – Requirements and testing for biological evaluation

این بخش به ارزیابی ویژگی های زیستی دستکش های پزشکی می پردازد. موادی مانند پودر، پروتئین های لاتکس طبیعی و مواد شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید در ارزیابی های مرتبط اهمیت دارند.

EN 455-4:2009 – Requirements and testing for shelf life determination

این بخش الزامات تعیین عمر مفید دستکش را مشخص می کند. پایداری ویژگی های فیزیکی و عملکردی محصول در طول مدت نگهداری و پس از پیرسازی بررسی می شود.

EN 455-5:2025 – Extractable chemical residues

این بخش به باقی مانده های شیمیایی قابل استخراج از دستکش های پزشکی یکبار مصرف می پردازد و برای ارزیابی ترکیبات شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید اهمیت دارد.

ویرایش های جدید EN 455-1 و EN 455-2 و EN 455-3 و EN 455-5 باید در ارزیابی محصولات جدید مورد توجه قرار گیرند.

din+1

استانداردهای زیست سازگاری ISO 10993

از آنجا که دستکش وینیل با پوست دست کاربر در تماس مستقیم قرار می گیرد و ممکن است در شرایط استفاده با بیمار نیز تماس داشته باشد، ارزیابی زیستی آن اهمیت دارد.

مهم ترین استانداردهای مرتبط عبارت اند از:

ISO 10993-1 – Biological evaluation of medical devices

این استاندارد چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در فرآیند مدیریت ریسک مشخص می کند. نوع تماس، مدت تماس، ترکیبات شیمیایی و شرایط استفاده از محصول در انتخاب آزمون ها اهمیت دارند.

ISO 10993-5 – Tests for in vitro cytotoxicity

برای بررسی سمیت سلولی مواد قابل استخراج از دستکش وینیل استفاده می شود. آزمون MTT یکی از روش های متداول برای ارزیابی اثر عصاره دستکش بر زنده مانی سلول های کشت شده است.

ISO 10993-10 – Tests for skin sensitization

برای ارزیابی احتمال ایجاد حساسیت پوستی ناشی از ترکیبات شیمیایی موجود در دستکش کاربرد دارد.

ISO 10993-23 – Tests for irritation

برای بررسی احتمال ایجاد تحریک پوستی در اثر تماس با مواد موجود در دستکش استفاده می شود.

ISO 10993-18 – Chemical characterization of medical device materials within a risk management process

برای شناسایی ترکیبات شیمیایی موجود در مواد اولیه و مواد قابل استخراج از دستکش کاربرد دارد. این استاندارد به ویژه برای بررسی نرم کننده ها، پایدارکننده ها و سایر افزودنی های موجود در PVC اهمیت دارد.

ISO 10993-17 – Toxicological risk assessment of medical device constituents

برای ارزیابی خطر سم شناسی ترکیبات شیمیایی شناسایی شده و تعیین قابل قبول بودن میزان مواجهه با آنها استفاده می شود.

نکته مهم: نسخه جدید ISO 10993-1:2025 در نوامبر 2025 منتشر شده و جایگزین نسخه 2018 شده است. انتخاب آزمون های زیست سازگاری باید بر اساس ارزیابی ریسک، نوع تماس محصول و شرایط استفاده انجام شود و انجام تمام آزمون های فوق برای همه دستکش های وینیل الزامی نیست. همچنین در مورد دستکش هایی که صرفا برای حفاظت دست کاربر طراحی شده اند، باید نقش کاربر و تماس احتمالی محصول با بدن بیمار نیز در ارزیابی زیستی در نظر گرفته شود.

ISO+1

آزمون های زیست سازگاری قابل انجام برای دستکش وینیل

با توجه به ترکیبات شیمیایی و مواد افزودنی مورد استفاده در تولید دستکش وینیل، آزمون های زیر می توانند در برنامه ارزیابی زیستی محصول قرار بگیرند:

  • آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity): بررسی اثر عصاره دستکش بر زنده مانی سلول های کشت شده با استفاده از روش هایی مانند MTT یا NRU.

  • آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation): بررسی احتمال ایجاد تحریک پوستی ناشی از مواد قابل استخراج از دستکش.

  • آزمون حساسیت زایی (Sensitization): بررسی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی ناشی از ترکیبات شیمیایی محصول.

  • شناسایی ترکیبات شیمیایی (Chemical Characterization): بررسی مواد قابل استخراج از دستکش و شناسایی افزودنی ها و باقی مانده های شیمیایی.

  • ارزیابی خطر سم شناسی (Toxicological Risk Assessment): بررسی خطرات احتمالی ناشی از مواجهه با مواد شیمیایی شناسایی شده.

یکی از موضوعات مهم در ارزیابی دستکش وینیل، بررسی نرم کننده های مورد استفاده در ساختار PVC است. برخی از این مواد، از جمله فتالات ها، ممکن است در شرایط تماس از ساختار پلیمر آزاد شوند. بنابراین بررسی ترکیبات قابل استخراج و ارزیابی سم شناسی آنها می تواند نقش مهمی در تعیین ایمنی محصول داشته باشد.

خدمات آزمایشگاهی سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون زیست سازگاری و ارزیابی سمیت تجهیزات پزشکی، امکان بررسی ایمنی زیستی دستکش های وینیل و سایر ملزومات پزشکی را فراهم می کند.

خدمات مرتبط با این محصول شامل موارد زیر است:

  • آزمون سمیت سلولی مطابق ISO 10993-5

  • ارزیابی حساسیت زایی مطابق ISO 10993-10

  • آزمون تحریک مطابق ISO 10993-23

  • بررسی ترکیبات شیمیایی قابل استخراج مطابق رویکرد ISO 10993-18

  • ارزیابی خطر سم شناسی مواد تشکیل دهنده محصول مطابق ISO 10993-17

نتیجه برای تولیدکنندگان دستکش وینیل

برای ارزیابی و عرضه دستکش وینیل، صرف بررسی ظاهر محصول یا انجام آزمون مقاومت مکانیکی کافی نیست. تولیدکننده باید علاوه بر کنترل کیفیت فیزیکی و عملکردی، ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در فرمولاسیون PVC و احتمال آزاد شدن مواد افزودنی را نیز بررسی کند.

نکته مهم: استاندارد ISO 11193-2 مرجع اختصاصی دستکش های معاینه پزشکی ساخته شده از PVC است. استاندارد ASTM D5250 و سری EN 455 نیز از مراجع مهم ارزیابی عملکرد و ایمنی این محصولات هستند. انتخاب آزمون های زیست سازگاری باید بر اساس آخرین ویرایش منتشر شده استانداردهای مرتبط، ارزیابی ریسک محصول و الزامات مرجع رگولاتوری بازار هدف انجام شود.

برای انتخاب آزمون های مناسب و دریافت مشاوره تخصصی در زمینه ارزیابی زیست سازگاری و سمیت دستکش وینیل، با کارشناسان آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.

منابع استانداردی: