دستکش نیتریل (Nitrile Gloves)

دستکش نیتریل (Nitrile Gloves) یکی از پرکاربردترین انواع دستکش های پزشکی یکبار مصرف است که از لاستیک نیتریل بوتادین (Nitrile Butadiene Rubber یا NBR) ساخته می شود. این دستکش ها به دلیل مقاومت مکانیکی مناسب، انعطاف پذیری، مقاومت در برابر سوراخ شدن و نداشتن پروتئین های لاتکس طبیعی، در مراکز درمانی، بیمارستان ها، آزمایشگاه ها، صنایع دارویی و فعالیت های تشخیصی و درمانی کاربرد گسترده ای دارند.

دستکش نیتریل معمولا به صورت غیر استریل و بدون پودر تولید می شود؛ با این حال، انواع استریل آن نیز برای کاربردهای خاص پزشکی وجود دارند.

یکی از مزیت های مهم این محصول، نداشتن لاتکس طبیعی است. بنابراین می تواند جایگزین مناسبی برای دستکش لاتکس در افرادی باشد که به پروتئین های لاتکس حساسیت دارند. البته نداشتن لاتکس به معنای عدم احتمال بروز حساسیت یا تحریک پوستی نیست؛ زیرا مواد شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید، از جمله شتاب دهنده های ولکانیزاسیون، ممکن است در برخی افراد واکنش های پوستی ایجاد کنند.

مواد اولیه و ساختار دستکش نیتریل

ماده اصلی تشکیل دهنده دستکش نیتریل، لاستیک نیتریل بوتادین (NBR) است. این پلیمر از کوپلیمریزاسیون دو مونومر آکریلونیتریل و بوتادین تولید می شود.

ترکیب این دو مونومر موجب ایجاد خواص مکانیکی و شیمیایی مناسبی در محصول نهایی می شود. میزان آکریلونیتریل در ساختار پلیمر بر مقاومت شیمیایی، انعطاف پذیری و برخی ویژگی های فیزیکی دستکش تاثیر می گذارد.

مهم ترین مواد مورد استفاده در فرمولاسیون دستکش نیتریل عبارت اند از:

  • نیتریل بوتادین رابر (NBR): پلیمر اصلی دستکش است که مقاومت مکانیکی، انعطاف پذیری و مقاومت نسبی در برابر روغن ها و بسیاری از مواد شیمیایی را فراهم می کند.

  • شتاب دهنده های ولکانیزاسیون (Vulcanization Accelerators): موادی مانند تیورام ها، کربامات ها و مرکاپتوبنزوتیازول ها که برای بهبود فرآیند پخت و ایجاد خواص الاستیکی مناسب استفاده می شوند.

  • عوامل پخت و شبکه ای کننده: برای ایجاد اتصالات عرضی بین زنجیره های پلیمری و افزایش استحکام و پایداری ساختار دستکش کاربرد دارند.

  • پایدارکننده ها و آنتی اکسیدان ها: برای جلوگیری از تخریب مواد پلیمری در مراحل تولید و نگهداری استفاده می شوند.

  • رنگدانه ها: برای تولید دستکش در رنگ های مختلف مانند آبی، مشکی، بنفش و سبز مورد استفاده قرار می گیرند.

  • مواد کمک فرآیندی: برای بهبود فرآیند تولید، قالب گیری و جداسازی دستکش از قالب کاربرد دارند.

نکته مهم: باقی مانده شتاب دهنده های ولکانیزاسیون و سایر افزودنی های شیمیایی می توانند در ارزیابی زیست سازگاری دستکش نیتریل اهمیت داشته باشند. برخی از این ترکیبات با درماتیت تماسی آلرژیک مرتبط هستند؛ بنابراین ارزیابی ایمنی محصول نباید صرفا به بررسی نداشتن لاتکس محدود شود.

ویژگی های کیفی و عملکردی دستکش نیتریل

مقاومت در برابر سوراخ شدن: دستکش نیتریل در مقایسه با بسیاری از دستکش های لاتکس و وینیل، مقاومت مناسبی در برابر سوراخ شدن دارد. این ویژگی در فعالیت های پزشکی و آزمایشگاهی اهمیت زیادی دارد.

مقاومت کششی و ازدیاد طول: دستکش باید هنگام پوشیدن و انجام فعالیت های مختلف، در برابر نیروهای کششی مقاومت کافی داشته باشد و دچار پارگی نشود.

مقاومت شیمیایی: نیتریل در برابر بسیاری از روغن ها، چربی ها و برخی مواد شیمیایی مقاومت مناسبی دارد؛ با این حال، مقاومت آن در برابر تمام مواد شیمیایی یکسان نیست و باید بر اساس نوع ماده، غلظت و مدت تماس بررسی شود.

انعطاف پذیری و حساسیت لمسی: دستکش باید امکان انجام فعالیت های ظریف پزشکی و آزمایشگاهی را فراهم کند.

عدم وجود سوراخ: یکپارچگی دستکش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سوراخ های ریز می توانند موجب عبور مایعات و افزایش خطر آلودگی متقاطع شوند.

فاقد پروتئین لاتکس طبیعی: دستکش نیتریل از لاستیک مصنوعی ساخته می شود و پروتئین های آلرژی زای لاتکس طبیعی را ندارد.

بدون پودر بودن: بسیاری از دستکش های نیتریل پزشکی بدون پودر تولید می شوند تا احتمال آلودگی و مشکلات ناشی از پودر کاهش یابد.

استانداردهای مورد استفاده برای دستکش نیتریل

برای ارزیابی کیفیت، عملکرد، ایمنی زیستی و ترکیبات شیمیایی دستکش نیتریل، چند استاندارد اختصاصی و عمومی مورد استفاده قرار می گیرند. مهم ترین مراجع عبارت اند از:

استاندارد ASTM D6319

ASTM D6319-19(2023) – Standard Specification for Nitrile Examination Gloves for Medical Application

این استاندارد یکی از مهم ترین و اختصاصی ترین مراجع برای ارزیابی دستکش های معاینه پزشکی ساخته شده از لاستیک نیتریل است.

دامنه کاربرد آن شامل دستکش های نیتریل یکبار مصرف مورد استفاده در معاینات پزشکی، اقدامات تشخیصی و درمانی است. این استاندارد دستکش های استریل و غیر استریل، دستکش های جفتی و دستکش های قابل عرضه به صورت فله ای را نیز پوشش می دهد.

مهم ترین ویژگی های مورد ارزیابی عبارت اند از:

  • ابعاد و اندازه دستکش

  • یکپارچگی و عدم وجود سوراخ

  • مقاومت کششی

  • ازدیاد طول تا نقطه پارگی

  • خواص فیزیکی قبل و بعد از پیرسازی

  • میزان پودر باقی مانده در انواع پودری

  • الزامات مربوط به استریلیتی در محصولات استریل

وضعیت ویرایش: نسخه ASTM D6319-19(2023) در حال حاضر نسخه فعال این استاندارد است. این نسخه در سال 2023 مجددا تایید شده است.

ASTM International Store+1

استاندارد ISO 11193-1

ISO 11193-1:2020 – Single-use medical examination gloves – Part 1: Specification for gloves made from rubber latex or rubber solution

این استاندارد الزامات عمومی دستکش های معاینه پزشکی ساخته شده از لاتکس لاستیکی یا محلول لاستیکی را مشخص می کند و برای ارزیابی عملکرد و ایمنی دستکش های لاستیکی پزشکی اهمیت دارد.

با توجه به تفاوت دامنه و نوع مواد تحت پوشش این استاندارد با ASTM D6319، برای اثبات انطباق اختصاصی دستکش نیتریل، ASTM D6319 مرجع مستقیم تری است و نباید ISO 11193-1 را بدون بررسی دامنه کاربرد و پذیرش رگولاتوری، جایگزین آن دانست.

وضعیت ویرایش: نسخه ISO 11193-1:2020 در حال حاضر نسخه منتشر شده است. نسخه جدید ISO/FDIS 11193-1 در مرحله تصویب نهایی قرار دارد و هنوز نباید به عنوان استاندارد بین المللی منتشر شده معرفی شود.

ISO+1

استانداردهای EN 455

سری استانداردهای EN 455 برای دستکش های پزشکی یکبار مصرف کاربرد دارند و در ارزیابی دستکش نیتریل نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

EN 455-1 – Requirements and testing for freedom from holes

این بخش به بررسی یکپارچگی دستکش و شناسایی سوراخ های احتمالی می پردازد. آزمون نشت آب (Water Leak Test) از روش های اصلی بررسی وجود سوراخ و نقص در ساختار دستکش است.

EN 455-2 – Requirements and testing for physical properties

این بخش ویژگی های فیزیکی و مکانیکی دستکش را بررسی می کند. مقاومت کششی و ازدیاد طول تا نقطه پارگی از جمله ویژگی های مهم مورد ارزیابی هستند.

EN 455-3 – Requirements and testing for biological evaluation

این بخش به ارزیابی ویژگی های زیستی دستکش های پزشکی می پردازد. مواد شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید، پودر و سایر ترکیبات مرتبط با ایمنی زیستی در این ارزیابی اهمیت دارند.

EN 455-4 – Requirements and testing for shelf life determination

این بخش الزامات تعیین عمر مفید دستکش را مشخص می کند. پایداری خواص فیزیکی و عملکردی محصول در طول مدت نگهداری و پس از پیرسازی بررسی می شود.

EN 455-5:2025 – Extractable chemical residues

این بخش جدید به بررسی باقی مانده های شیمیایی قابل استخراج از دستکش های پزشکی می پردازد. شناسایی و اندازه گیری برخی مواد شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید، به ویژه ترکیبات حساسیت زای نوع چهارم، از اهداف آن است.

نکته مهم این است که EN 455-5 به تنهایی ارزیابی زیستی یا اثبات ایمنی محصول را انجام نمی دهد؛ بلکه روش اندازه گیری باقی مانده های شیمیایی را مشخص می کند.

SIST EN 455-5:2025+2

استانداردهای زیست سازگاری ISO 10993

دستکش نیتریل به طور مستقیم با پوست دست کاربر تماس دارد و در کاربردهای پزشکی ممکن است در محافظت از بیمار و کارکنان درمانی نقش داشته باشد. بنابراین، ارزیابی زیستی آن باید متناسب با کاربرد مورد نظر و خطرات ناشی از مواد تشکیل دهنده محصول انجام شود.

مهم ترین استانداردهای مرتبط عبارت اند از:

ISO 10993-1 – Biological evaluation of medical devices

این استاندارد چارچوب اصلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در فرآیند مدیریت ریسک مشخص می کند. در نسخه جدید، تماس تجهیزات حفاظت فردی مانند دستکش پزشکی با بدن کاربران نیز صراحتا مورد توجه قرار گرفته است.

نسخه جدید ISO 10993-1:2025 در نوامبر 2025 منتشر شده و جایگزین نسخه 2018 شده است.

ISO+1

ISO 10993-5 – Tests for in vitro cytotoxicity

برای بررسی سمیت سلولی مواد و عصاره های حاصل از دستکش استفاده می شود. آزمون هایی مانند MTT و NRU برای ارزیابی اثر عصاره محصول بر زنده مانی سلول های کشت شده کاربرد دارند.

نسخه منتشر شده و جاری این استاندارد ISO 10993-5:2009 است که در سال 2022 مجددا تایید شده است.

ISO

ISO 10993-10 – Tests for skin sensitization

برای بررسی احتمال ایجاد حساسیت پوستی ناشی از ترکیبات شیمیایی موجود در دستکش کاربرد دارد. این آزمون برای دستکش های نیتریل اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا برخی شتاب دهنده های ولکانیزاسیون و باقی مانده های شیمیایی ممکن است با درماتیت تماسی آلرژیک مرتبط باشند.

ISO 10993-23 – Tests for irritation

برای ارزیابی احتمال ایجاد تحریک پوستی ناشی از تماس با دستکش یا مواد قابل استخراج از آن استفاده می شود.

نسخه ISO 10993-23:2021 به همراه اصلاحیه منتشر شده در سال 2025 باید مورد توجه قرار گیرد.

Part 10: Tests for skin sensitization+1

ISO 10993-18 – Chemical characterization of medical device materials within a risk management process

برای شناسایی ترکیبات شیمیایی موجود در مواد اولیه و مواد قابل استخراج از دستکش کاربرد دارد. بررسی باقی مانده شتاب دهنده های ولکانیزاسیون، آنتی اکسیدان ها و سایر افزودنی های شیمیایی از موضوعات مهم این ارزیابی است.

ISO 10993-17 – Toxicological risk assessment of medical device constituents

برای ارزیابی خطر سم شناسی ترکیبات شیمیایی شناسایی شده و بررسی قابل قبول بودن میزان مواجهه با آنها استفاده می شود.

نکته مهم: انجام تمام آزمون های فوق برای همه دستکش های نیتریل الزامی نیست. انتخاب آزمون ها باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی، ترکیبات شیمیایی، نوع تماس و مدت مواجهه انجام شود.

استانداردهای استریلیزاسیون و بسته بندی دستکش نیتریل

دستکش نیتریل می تواند به صورت استریل یا غیر استریل عرضه شود. برای محصولاتی که به صورت استریل عرضه می شوند، استانداردهای زیر اهمیت دارند:

ISO 11135: برای اعتبارسنجی و کنترل فرآیند استریلیزاسیون با اتیلن اکساید (EO).

ISO 11137: برای اعتبارسنجی فرآیند استریلیزاسیون با اشعه گاما، پرتو الکترونی یا اشعه ایکس.

ISO 11737-1: برای تعیین بار میکروبی محصول پیش از استریلیزاسیون.

ISO 11737-2: برای آزمون های استریلیتی در مراحل تعریف و اعتبارسنجی فرآیند استریلیزاسیون.

ISO 11607-1 و ISO 11607-2: برای ارزیابی سیستم بسته بندی و اعتبارسنجی فرآیند بسته بندی محصولات پزشکی استریل.

آزمون های زیست سازگاری قابل انجام برای دستکش نیتریل

با توجه به نوع مواد اولیه و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در تولید دستکش نیتریل، آزمون های زیر می توانند در برنامه ارزیابی زیستی محصول قرار بگیرند:

  • آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity): بررسی اثر عصاره دستکش بر زنده مانی سلول های کشت شده با روش هایی مانند MTT و NRU.

  • آزمون حساسیت زایی (Sensitization): بررسی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی ناشی از شتاب دهنده های ولکانیزاسیون و سایر مواد شیمیایی.

  • آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation): بررسی احتمال ایجاد تحریک پوستی ناشی از مواد قابل استخراج از دستکش.

  • شناسایی ترکیبات شیمیایی (Chemical Characterization): شناسایی و اندازه گیری مواد شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید.

  • ارزیابی خطر سم شناسی (Toxicological Risk Assessment): بررسی خطرات احتمالی ناشی از مواجهه با ترکیبات شیمیایی شناسایی شده.

یکی از موضوعات مهم در ارزیابی دستکش نیتریل، بررسی باقی مانده شتاب دهنده های شیمیایی مانند تیورام ها و کربامات ها است. این ترکیبات ممکن است حتی در دستکش های فاقد لاتکس طبیعی نیز موجب واکنش های حساسیتی شوند.

همچنین، آزمون های شناسایی مواد قابل استخراج و ارزیابی سم شناسی آنها می توانند در بررسی ایمنی ترکیبات شیمیایی باقی مانده از فرآیند تولید نقش مهمی داشته باشند.

خدمات آزمایشگاهی سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون زیست سازگاری و ارزیابی سمیت تجهیزات پزشکی، امکان بررسی ایمنی زیستی دستکش های نیتریل و سایر ملزومات پزشکی را فراهم می کند.

خدمات مرتبط با این محصول شامل موارد زیر است:

  • آزمون سمیت سلولی مطابق ISO 10993-5

  • ارزیابی حساسیت زایی مطابق ISO 10993-10

  • آزمون تحریک مطابق ISO 10993-23

  • بررسی ترکیبات شیمیایی قابل استخراج مطابق رویکرد ISO 10993-18

  • ارزیابی خطر سم شناسی مواد تشکیل دهنده محصول مطابق ISO 10993-17

نتیجه برای تولیدکنندگان دستکش نیتریل

برای ارزیابی و عرضه دستکش نیتریل، صرف بررسی مقاومت مکانیکی یا نداشتن لاتکس طبیعی کافی نیست. تولیدکننده باید علاوه بر کنترل کیفیت فیزیکی و عملکردی، ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در فرمولاسیون نیتریل و احتمال باقی ماندن یا آزاد شدن مواد شیمیایی را نیز بررسی کند.

نکته مهم: استاندارد ASTM D6319 مرجع اختصاصی و مهم برای دستکش های معاینه پزشکی نیتریل است. سری EN 455 نیز الزامات عمومی دستکش های پزشکی یکبار مصرف را پوشش می دهد. برای ارزیابی زیست سازگاری، آخرین ویرایش منتشر شده ISO 10993-1 و سایر استانداردهای مرتبط باید با توجه به کاربرد محصول و الزامات مرجع رگولاتوری مورد توجه قرار گیرند.

برای انتخاب آزمون های مناسب و دریافت مشاوره تخصصی در زمینه ارزیابی زیست سازگاری و سمیت دستکش نیتریل، با کارشناسان آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.

منابع استانداردی: