تفاوت آزمایشگاه مجاز غذا و دارو با آزمایشگاه دارای تأییدیه ISO/IEC 17025 چیست؟

آزمایشگاه مجاز غذا و دارو و آزمایشگاه دارای تأییدیه ISO/IEC 17025 هر دو می توانند خدمات آزمایشگاهی تخصصی ارائه دهند؛ اما این دو عنوان از نظر ماهیت اعتبار، مرجع صادر کننده مجوز، دامنه فعالیت و جایگاه قانونی نتایج آزمون با یکدیگر تفاوت دارند.

نکته مهم این است که مجوز آزمایشگاه از سازمان غذا و دارو و تأیید صلاحیت بر اساس ISO/IEC 17025 دو مفهوم متفاوت هستند و هیچ کدام به تنهایی معادل دیگری نیستند.

آزمایشگاه مجاز غذا و دارو چیست؟

آزمایشگاه مجاز غذا و دارو، آزمایشگاهی است که از سوی مرجع ذی صلاح در سازمان غذا و دارو یا معاونت های مرتبط، برای انجام فعالیت های آزمایشگاهی مشخص و در یک دامنه تعریف شده مورد تأیید یا مجوز قرار گرفته است.

این آزمایشگاه ها می توانند بر اساس نوع مجوز و دامنه فعالیت خود، آزمون های مرتبط با محصولات غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی و تجهیزات و ملزومات پزشکی را انجام دهند.

در حوزه تجهیزات پزشکی، آزمایشگاه های مورد تأیید اداره کل تجهیزات پزشکی می توانند در چارچوب دامنه فعالیت و الزامات اعلام شده، آزمون های مورد نیاز برای ارزیابی ایمنی و عملکرد محصولات پزشکی را انجام دهند.

برای مثال، در زمینه زیست سازگاری تجهیزات پزشکی، آزمون هایی مانند موارد زیر ممکن است در دامنه فعالیت آزمایشگاه قرار بگیرند:

  • آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)

  • آزمون تحریک (Irritation)

  • آزمون حساسیت زایی (Sensitization)

  • آزمون همولیز (Hemolysis)

  • آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity)

  • آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity)

  • آزمون سمیت ناشی از مواد استخراجی و تجزیه ای

البته داشتن مجوز کلی آزمایشگاه به معنی مجاز بودن برای انجام تمام این آزمون ها نیست و باید دامنه مجوز و صلاحیت آزمون مورد نظر بررسی شود.

آزمایشگاه دارای تأییدیه ISO/IEC 17025 چیست؟

استاندارد بین المللی ISO/IEC 17025 با عنوان «الزامات عمومی برای صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون»، الزامات فنی و مدیریتی لازم برای اثبات صلاحیت یک آزمایشگاه را مشخص می کند.

هدف اصلی این استاندارد اطمینان از این است که آزمایشگاه بتواند نتایجی معتبر، دقیق، قابل اعتماد و قابل ردیابی ارائه دهد.

این استاندارد صرفا بر وجود تجهیزات آزمایشگاهی یا داشتن یک سیستم مستندسازی تأکید ندارد؛ بلکه صلاحیت فنی کارکنان، اعتبار روش های آزمون، کالیبراسیون تجهیزات، قابلیت ردیابی اندازه گیری ها، کنترل کیفیت نتایج و مدیریت عدم قطعیت اندازه گیری را نیز مورد توجه قرار می دهد.

ویرایش معتبر منتشر شده این استاندارد، ISO/IEC 17025:2017 (ویرایش سوم) است.

این استاندارد شامل الزامات مهمی در زمینه های زیر است:

  • بی طرفی و محرمانگی فعالیت های آزمایشگاه

  • صلاحیت و آموزش کارکنان

  • شرایط محیطی و تجهیزات آزمایشگاهی

  • انتخاب، صحه گذاری و تصدیق روش های آزمون

  • کالیبراسیون و قابلیت ردیابی اندازه گیری

  • تضمین اعتبار نتایج آزمون

  • مشارکت در آزمون مهارت (Proficiency Testing)

  • گزارش دهی صحیح و معتبر نتایج

  • سیستم مدیریت کیفیت و رسیدگی به شکایات

تأیید صلاحیت ISO/IEC 17025 معمولا توسط نهاد اعتباربخشی ذی صلاح و در قالب یک دامنه مشخص صادر می شود. بنابراین، اعتبار این تأییدیه نیز به دامنه آزمون های درج شده در گواهی وابسته است.

تفاوت اصلی این دو نوع اعتبار چیست؟

مهم ترین تفاوت در این است که مجوز غذا و دارو، ناظر بر صلاحیت و اجازه فعالیت آزمایشگاه در چارچوب ضوابط و الزامات مرجع نظارتی است؛ در حالی که ISO/IEC 17025 بر صلاحیت فنی و کیفیت عملکرد آزمایشگاه تمرکز دارد.

به عبارت دیگر:

آزمایشگاه مجاز غذا و دارو: از نظر مرجع نظارتی، مجاز به انجام فعالیت های مشخص آزمایشگاهی است.

آزمایشگاه دارای تأیید صلاحیت ISO/IEC 17025: صلاحیت فنی آن برای انجام آزمون های مشخص، توسط یک نهاد اعتباربخشی ارزیابی و تأیید شده است.

یک نکته اصطلاحی نیز اهمیت دارد: در مورد ISO/IEC 17025، عبارت دقیق تر «تأیید صلاحیت» یا Accreditation است، نه صرفا گواهینامه استقرار یا انطباق با استاندارد. بنابراین، ادعای داشتن ISO 17025 باید با اعتبارنامه صادر شده توسط نهاد اعتباربخشی و دامنه معتبر آن قابل اثبات باشد.

آزمایشگاه های زیست سازگاری تجهیزات پزشکی بر اساس چه استانداردهایی فعالیت می کنند؟

برای آزمایشگاه هایی که در زمینه ارزیابی زیست سازگاری و سمیت تجهیزات پزشکی فعالیت دارند، استاندارد ISO/IEC 17025 چارچوب صلاحیت آزمایشگاه را مشخص می کند؛ اما روش انجام هر آزمون بر اساس استاندارد اختصاصی همان آزمون تعیین می شود.

مهم ترین استانداردها و دستورالعمل های مورد استفاده عبارت اند از:

مجموعه استانداردهای ISO 10993

این مجموعه از مهم ترین مراجع بین المللی برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است. انتخاب آزمون ها بر اساس نوع وسیله پزشکی، ماهیت تماس با بدن، مدت تماس و ارزیابی ریسک زیستی انجام می شود.

برخی از بخش های مهم این مجموعه عبارت اند از:

  • ISO 10993-1: ارزیابی زیستی و مدیریت ریسک

  • ISO 10993-3: آزمون های ژنوتوکسیسیته، سرطان زایی و سمیت تولیدمثلی

  • ISO 10993-4: ارزیابی برهم کنش با خون

  • ISO 10993-5: آزمون سمیت سلولی در شرایط آزمایشگاهی

  • ISO 10993-6: آزمون اثرات موضعی پس از کاشت

  • ISO 10993-10: آزمون حساسیت زایی

  • ISO 10993-11: آزمون سمیت سیستمیک

  • ISO 10993-12: آماده سازی نمونه و مواد مرجع

  • ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی

  • ISO 10993-18: شناسایی و مشخصه یابی شیمیایی مواد تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی

  • ISO 10993-23: آزمون تحریک

دستورالعمل های OECD

دستورالعمل های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD Test Guidelines) نیز در بسیاری از مطالعات سم شناسی و ارزیابی ایمنی مواد مورد استفاده قرار می گیرند.

از جمله:

  • OECD TG 471: آزمون جهش زایی باکتریایی (Ames Test)

  • OECD TG 473: آزمون ناهنجاری های کروموزومی در شرایط آزمایشگاهی

  • OECD TG 487: آزمون میکرونوکلئوس در شرایط آزمایشگاهی

  • OECD TG 420: سمیت حاد خوراکی، روش دوز ثابت

  • OECD TG 423: سمیت حاد خوراکی، روش کلاس سمیت حاد

  • OECD TG 425: سمیت حاد خوراکی، روش بالا و پایین

نکته مهم این است که دستورالعمل های OECD در صورت انتخاب برای یک مطالعه باید مطابق دامنه کاربرد و شرایط اختصاصی همان دستورالعمل اجرا شوند. همچنین استفاده از یک دستورالعمل OECD به معنی جایگزینی خودکار الزامات ISO 10993 برای تجهیزات پزشکی نیست.

 

سایر استانداردهای تخصصی

بسته به نوع آزمون، استانداردهای دیگری نیز مورد استفاده قرار می گیرند؛ از جمله:

  • ASTM F756 برای ارزیابی همولیتیک بودن مواد

  • USP General Chapter برای برخی آزمون های زیستی و زیست سازگاری

  • استانداردهای اختصاصی میکروبیولوژی، استریلیتی و اندوتوکسین باکتریایی

انتخاب استاندارد باید با توجه به نوع محصول، هدف آزمون، الزامات مرجع نظارتی و روش معتبر آزمایشگاهی انجام شود.

آیا نتایج آزمایشگاه مجاز غذا و دارو معتبرتر از آزمایشگاه دارای ISO 17025 است؟

نمی توان به صورت مطلق گفت نتایج یکی از این دو نوع آزمایشگاه معتبرتر است. اعتبار نتایج به نوع آزمون، صلاحیت فنی آزمایشگاه، دامنه مجوز یا تأیید صلاحیت و الزامات مرجع نظارتی بستگی دارد.

برای مثال، اگر یک تولیدکننده تجهیزات پزشکی برای پرونده فنی محصول خود به آزمون سمیت سلولی نیاز داشته باشد، باید بررسی کند:

  • آیا آزمایشگاه مجوز یا تأییدیه لازم از مرجع نظارتی مرتبط را دارد؟

  • آیا آزمون سمیت سلولی در دامنه فعالیت آزمایشگاه قرار دارد؟

  • آیا آزمون بر اساس ISO 10993-5 انجام شده است؟

  • آیا روش آزمون اعتبارسنجی یا صحه گذاری شده و کنترل کیفیت مناسبی دارد؟

  • آیا گزارش آزمون برای هدف رگولاتوری مورد نظر قابل پذیرش است؟

بنابراین، صرف داشتن اعتبارنامه ISO/IEC 17025 به معنی تأیید خودکار نتایج آزمایشگاه برای تمام پرونده های تجهیزات پزشکی نیست. از طرف دیگر، داشتن مجوز غذا و دارو نیز به تنهایی اثبات کننده تأیید صلاحیت ISO/IEC 17025 برای تمام آزمون ها نیست.

آیا یک آزمایشگاه می تواند هم مجوز غذا و دارو و هم تأیید صلاحیت ISO 17025 داشته باشد؟

بله. این دو موضوع با یکدیگر تعارضی ندارند و یک آزمایشگاه می تواند با رعایت الزامات مراجع مربوطه، هر دو وضعیت را داشته باشد.

ترکیب این دو اعتبار می تواند اعتماد تولیدکنندگان و مراجع نظارتی را افزایش دهد؛ زیرا از یک طرف، وضعیت قانونی فعالیت آزمایشگاه در حوزه مربوطه مشخص است و از طرف دیگر، صلاحیت فنی آن برای آزمون های مندرج در دامنه تأیید صلاحیت ارزیابی شده است.

البته هر دو اعتبار باید معتبر باشند و آزمون مورد درخواست نیز در دامنه مربوطه قرار داشته باشد.

خدمات آزمایشگاهی سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن در زمینه آزمون های زیست سازگاری، سمیت و ارزیابی ایمنی تجهیزات و ملزومات پزشکی فعالیت می کند.

خدمات آزمایشگاهی این مجموعه با توجه به نوع محصول و الزامات استانداردهای مرتبط، در حوزه های زیر ارائه می شود:

  • آزمون های زیست سازگاری: سمیت سلولی، تحریک، حساسیت زایی و همولیز

  • آزمون های ژنوتوکسیسیته: Ames، Comet، HPRT، ناهنجاری های کروموزومی و میکرونوکلئوس

  • آزمون های سمیت: مطالعات سمیت سیستمیک و ارزیابی سم شناسی

  • آزمون های میکروبیولوژی: استریلیتی، بار میکروبی، اندوتوکسین باکتریایی و مایکوپلاسما

انتخاب روش آزمون و استاندارد مربوطه بر اساس ویژگی های محصول، نوع تماس با بدن، مدت تماس و الزامات رگولاتوری انجام می شود.

تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی می توانند پیش از ارسال نمونه، برای تعیین آزمون های مورد نیاز و بررسی الزامات ارزیابی زیستی محصول با کارشناسان سنجش ساناژن مشورت کنند.

منابع و مراجع

نتیجه برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی: هنگام انتخاب آزمایشگاه، صرفا به عنوان آزمایشگاه مجاز غذا و دارو یا دارنده ISO 17025 اکتفا نکنید. مجوز معتبر، دامنه آزمون، استاندارد روش اجرایی و پذیرش گزارش توسط مرجع نظارتی مربوطه را به صورت جداگانه بررسی کنید.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com