چگونه اعتبار و مجوز یک آزمایشگاه همکار غذا و دارو را بررسی کنیم؟
انتخاب یک آزمایشگاه معتبر، یکی از مراحل مهم برای تولیدکنندگان محصولات پزشکی، دارویی، غذایی و آرایشی و بهداشتی است. نتایج آزمایشگاهی می توانند در پرونده فنی محصول، ارزیابی ایمنی، اخذ مجوزهای قانونی، کنترل کیفیت و تصمیم گیری های رگولاتوری مورد استفاده قرار گیرند. به همین دلیل، پیش از ارسال نمونه و عقد قرارداد با یک آزمایشگاه، باید از اعتبار مجوز، دامنه فعالیت و صلاحیت فنی آن اطمینان حاصل کرد.
صرف درج عنوان آزمایشگاه همکار غذا و دارو در وب سایت، سربرگ یا گزارش آزمایشگاهی برای اثبات اعتبار آن کافی نیست. اعتبار آزمایشگاه باید از طریق مراجع صادر کننده مجوز و مدارک رسمی قابل استعلام بررسی شود.
بررسی مجوز رسمی آزمایشگاه از سازمان غذا و دارو
اولین اقدام، بررسی مجوز فعالیت آزمایشگاه از مرجع صادر کننده آن است. آزمایشگاه های همکار غذا و دارو باید متناسب با نوع فعالیت خود، مجوز یا تأییدیه معتبر از مرجع ذی صلاح داشته باشند.
برای بررسی این موضوع، می توان اقدامات زیر را انجام داد:
-
درخواست تصویر مجوز رسمی فعالیت آزمایشگاه از مدیریت مجموعه
-
بررسی نام حقوقی و مشخصات آزمایشگاه در مجوز
-
بررسی شماره مجوز و تاریخ صدور و اعتبار آن
-
بررسی مرجع صادر کننده مجوز
-
بررسی دامنه فعالیت و آزمون های مجاز آزمایشگاه
-
استعلام مستقیم از معاونت یا اداره کل صادر کننده مجوز در صورت نیاز
نکته مهم این است که مجوز یک آزمایشگاه ممکن است فقط شامل گروه مشخصی از آزمون ها یا محصولات باشد. بنابراین، داشتن مجوز آزمایشگاه همکار غذا و دارو به معنی مجاز بودن آن برای انجام تمام آزمون های شیمیایی، میکروبیولوژی، سم شناسی و زیست سازگاری نیست.
بررسی دامنه فعالیت آزمایشگاه (Scope of Activity)
یکی از مهم ترین مراحل ارزیابی اعتبار آزمایشگاه، بررسی دامنه فعالیت آن است.
دامنه فعالیت مشخص می کند که آزمایشگاه برای انجام چه آزمون هایی، روی چه نوع نمونه ها و بر اساس چه روش هایی صلاحیت یا مجوز دارد.
برای مثال، اگر یک شرکت تولید کننده تجهیزات پزشکی قصد انجام آزمون سمیت سلولی را داشته باشد، باید بررسی کند که آیا آزمون Cytotoxicity در دامنه فعالیت آزمایشگاه قرار دارد یا خیر.
در حوزه تجهیزات پزشکی، برخی از آزمون های مهم عبارت اند از:
-
سمیت سلولی (Cytotoxicity)
-
حساسیت زایی (Sensitization)
-
تحریک (Irritation)
-
همولیز (Hemolysis)
-
سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity)
-
ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity)
-
ارزیابی شیمیایی مواد استخراجی (Chemical Characterization)
نکته: دامنه مجوز فعالیت آزمایشگاه و دامنه تأیید صلاحیت ISO/IEC 17025 ممکن است یکسان نباشند. باید هر کدام به صورت مستقل بررسی شوند.
بررسی تأیید صلاحیت آزمایشگاه بر اساس ISO/IEC 17025
یکی دیگر از روش های مهم بررسی اعتبار آزمایشگاه، کنترل وضعیت تأیید صلاحیت آن بر اساس استاندارد ISO/IEC 17025 است.
این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را تعیین می کند و بر مواردی مانند صلاحیت کارکنان، تجهیزات، اعتبار روش های آزمون، کنترل کیفیت و قابلیت اطمینان نتایج تمرکز دارد.
برای بررسی اعتبار این تأیید صلاحیت باید موارد زیر کنترل شوند:
-
شماره اعتبارنامه آزمایشگاه
-
نام نهاد صادر کننده اعتبارنامه
-
تاریخ اعتبار و وضعیت جاری تأیید صلاحیت
-
دامنه آزمون های مورد تأیید
-
استانداردها و روش های آزمون درج شده در دامنه
-
انطباق مشخصات آزمایشگاه با اطلاعات اعتبارنامه
در ایران، مرجع ملی تأیید صلاحیت ایران (NACI) در حوزه تأیید صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون بر اساس ISO/IEC 17025 فعالیت می کند.
بنابراین، در صورت ادعای داشتن اعتبارنامه ISO/IEC 17025، می توان مشخصات آزمایشگاه و دامنه تأیید صلاحیت آن را از طریق اطلاعات منتشر شده توسط مرکز ملی تأیید صلاحیت ایران بررسی کرد.
توجه داشته باشید که ISO/IEC 17025:2017، ویرایش سوم این استاندارد، در حال حاضر همچنان ویرایش معتبر منتشر شده است و در سال 2023 مجددا تأیید شده است.
بررسی استانداردهای مورد استفاده در آزمایشگاه
یکی دیگر از معیارهای مهم برای ارزیابی صلاحیت آزمایشگاه، بررسی استانداردها و دستورالعمل هایی است که آزمون ها بر اساس آنها انجام می شوند.
در حوزه تجهیزات پزشکی، مجموعه استانداردهای ISO 10993 از مهم ترین مراجع برای ارزیابی زیستی محصولات پزشکی محسوب می شود.
برخی از استانداردهای مهم این مجموعه عبارت اند از:
-
ISO 10993-1: ارزیابی زیستی و مدیریت ریسک
-
ISO 10993-3: ارزیابی ژنوتوکسیسیته، سرطان زایی و سمیت تولیدمثلی
-
ISO 10993-4: ارزیابی برهم کنش تجهیزات پزشکی با خون
-
ISO 10993-5: آزمون سمیت سلولی در شرایط آزمایشگاهی
-
ISO 10993-6: ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت
-
ISO 10993-10: آزمون حساسیت زایی
-
ISO 10993-11: ارزیابی سمیت سیستمیک
-
ISO 10993-12: آماده سازی نمونه و مواد مرجع
-
ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی
-
ISO 10993-18: مشخصه یابی شیمیایی مواد تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی
-
ISO 10993-23: آزمون تحریک
علاوه بر استانداردهای ISO، دستورالعمل های OECD نیز در انجام مطالعات سم شناسی و ژنوتوکسیسیته کاربرد دارند.
برای مثال، OECD TG 471 برای آزمون جهش زایی باکتریایی، OECD TG 473 برای آزمون ناهنجاری های کروموزومی و OECD TG 487 برای آزمون میکرونوکلئوس در شرایط آزمایشگاهی استفاده می شوند.
نکته مهم این است که صرف درج شماره یک استاندارد در گزارش آزمایشگاهی، اثبات کننده اجرای صحیح آن نیست. آزمایشگاه باید بتواند روش اجرایی، سوابق کنترل کیفیت، صلاحیت کارکنان و مستندات اجرای آزمون را ارائه کند.
بررسی گزارش آزمایشگاهی و اطلاعات فنی آن
پس از اطمینان از مجوز و دامنه فعالیت آزمایشگاه، باید گزارش نهایی آزمون نیز از نظر فنی بررسی شود.
یک گزارش آزمایشگاهی معتبر باید اطلاعات کافی برای شناسایی نمونه، روش آزمون، شرایط انجام آزمایش و نتایج به دست آمده داشته باشد.
مهم ترین موارد قابل بررسی عبارت اند از:
-
نام و مشخصات آزمایشگاه
-
شماره و تاریخ گزارش آزمون
-
مشخصات کامل نمونه دریافتی
-
روش و استاندارد مورد استفاده
-
تاریخ دریافت و انجام آزمون
-
نتایج آزمایش و واحدهای مربوطه
-
معیارهای ارزیابی و تفسیر نتایج در صورت کاربرد
-
نام و تأیید افراد مسئول گزارش
-
هرگونه انحراف از روش استاندارد یا محدودیت مرتبط با آزمون
همچنین باید مشخص شود که آیا آزمون در محل خود آزمایشگاه انجام شده است یا بخشی از فعالیت به آزمایشگاه دیگری برون سپاری شده است.
در صورت برون سپاری، صلاحیت آزمایشگاه انجام دهنده آزمون و پذیرش آن توسط مرجع نظارتی نیز اهمیت دارد.
بررسی شرکت در آزمون مهارت (Proficiency Testing)
آزمون مهارت یکی از ابزارهای مهم برای ارزیابی عملکرد فنی آزمایشگاه است.
در این روش، نمونه های مشابه برای چند آزمایشگاه ارسال می شوند و نتایج آنها با یکدیگر یا با مقادیر مرجع مقایسه می شود.
هدف از این کار، ارزیابی توانایی آزمایشگاه در تولید نتایج قابل اعتماد و شناسایی مشکلات احتمالی در روش های آزمون است.
بر اساس الزامات استاندارد ISO/IEC 17025، آزمایشگاه باید اعتبار نتایج خود را به صورت مستمر پایش کند. شرکت در آزمون مهارت یا مقایسه بین آزمایشگاهی، در صورت وجود برنامه مناسب، یکی از روش های مهم این پایش محسوب می شود.
البته شرکت در آزمون مهارت به تنهایی اثبات کننده اعتبار مجوز آزمایشگاه نیست و باید در کنار سایر مدارک ارزیابی شود.
استانداردها و مراجع مرتبط با بررسی اعتبار آزمایشگاه
برای ارزیابی اعتبار و صلاحیت آزمایشگاه ها، مراجع و استانداردهای مختلفی مورد استفاده قرار می گیرند:
ISO/IEC 17025:2017
مرجع اصلی ارزیابی صلاحیت فنی آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون است.
ISO/IEC 17011:2017
الزامات مربوط به ساختار و عملکرد نهادهای تأیید صلاحیت را مشخص می کند.
ISO 10993
مجموعه استانداردهای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است و روش ها و الزامات تخصصی مرتبط با آزمون های زیست سازگاری را مشخص می کند.
OECD Test Guidelines
دستورالعمل های بین المللی برای طراحی و اجرای بسیاری از آزمون های سم شناسی و ژنوتوکسیسیته هستند.
ISO 14971
استاندارد مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی است و در شناسایی و ارزیابی خطرات مرتبط با محصولات پزشکی کاربرد دارد.
همچنین در ایران، آیین نامه تأسیس و تأیید صلاحیت آزمایشگاه های مجاز و همکار کنترل غذا، دارو و تجهیزات پزشکی، از مراجع مرتبط با صدور مجوز و نظارت بر فعالیت این آزمایشگاه ها است. این آیین نامه نیز مورد بازنگری قرار گرفته و الزامات آن باید از مرجع رسمی صادر کننده پیگیری شود.
خدمات آزمایشگاهی سنجش ساناژن
آزمایشگاه سنجش ساناژن در حوزه آزمون های زیست سازگاری، سمیت و ژنوتوکسیسیته تجهیزات و ملزومات پزشکی فعالیت می کند.
این مجموعه با ارائه خدمات آزمایشگاهی تخصصی، به تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی در ارزیابی ایمنی زیستی محصولات و آماده سازی مستندات فنی مورد نیاز کمک می کند.
برخی از حوزه های خدماتی عبارت اند از:
-
آزمون سمیت سلولی بر اساس ISO 10993-5
-
آزمون تحریک بر اساس ISO 10993-23
-
آزمون حساسیت زایی بر اساس ISO 10993-10
-
آزمون همولیز بر اساس استانداردهای مرتبط
-
آزمون های ژنوتوکسیسیته بر اساس استانداردهای ISO و دستورالعمل های OECD
-
مطالعات سمیت و ارزیابی ایمنی زیستی
-
آزمون های اندوتوکسین، استریلیتی و بار میکروبی
تولیدکنندگان می توانند پیش از ارسال نمونه، برای تعیین آزمون های ضروری، انتخاب استاندارد مناسب و بررسی الزامات ارزیابی زیستی محصول با کارشناسان سنجش ساناژن مشورت کنند.
نتیجه گیری
برای بررسی اعتبار یک آزمایشگاه همکار غذا و دارو، نباید تنها به نام تجاری، تبلیغات یا وجود یک گواهینامه اکتفا کرد. بررسی مجوز رسمی، دامنه فعالیت، وضعیت تأیید صلاحیت، استانداردهای اجرایی، سوابق کنترل کیفیت و اعتبار گزارش آزمون، مجموعه اقداماتی هستند که می توانند تصویر دقیق تری از صلاحیت آزمایشگاه ارائه دهند.
برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی، مهم ترین معیار این است که آزمایشگاه علاوه بر داشتن مجوز معتبر، برای انجام آزمون مورد نیاز محصول نیز در دامنه فعالیت خود صلاحیت داشته باشد و گزارش آن با الزامات مرجع نظارتی مربوطه مطابقت داشته باشد.
منابع و مراجع
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید