آزمون سمیت ژنی (Genotoxicity Test)

آزمون سمیت ژنی مجموعه‌ای از آزمایش‌های آزمایشگاهی است که برای بررسی توانایی یک ماده، ترکیب شیمیایی یا محصول در ایجاد آسیب به ماده ژنتیکی سلول‌ها (DNA و کروموزوم‌ها) انجام می‌شود.

هدف اصلی این آزمون، شناسایی موادی است که ممکن است باعث تغییرات ژنتیکی، جهش ژنی یا اختلالات کروموزومی شوند. این آسیب‌ها در صورت باقی ماندن یا ترمیم نشدن می‌توانند پیامدهایی مانند اختلال عملکرد سلولی، مرگ سلول یا افزایش خطر بروز سرطان داشته باشند.

در حوزه تجهیزات پزشکی، آزمون سمیت ژنی برای ارزیابی ایمنی زیستی موادی اهمیت دارد که با بدن تماس دارند؛ به‌ویژه محصولاتی که ترکیبات شیمیایی آن‌ها ممکن است از طریق تماس مستقیم یا عصاره‌گیری وارد محیط سلولی شوند.

انواع آزمون‌های سمیت ژنی

آزمون ایمز (Ames Test)

این آزمون برای بررسی جهش‌زایی ژنی در باکتری‌ها استفاده می‌شود. معمولاً از سویه‌های خاصی از باکتری سالمونلا تیفی‌موریوم و در برخی روش‌ها E. coli استفاده می‌شود. هدف، بررسی توانایی ماده در ایجاد جهش‌هایی است که امکان بازگشت باکتری به قابلیت رشد در محیط فاقد یک ماده غذایی ضروری را فراهم می‌کنند.

آزمون ایمز یکی از روش‌های غربالگری مهم برای شناسایی مواد جهش‌زا است. این آزمون معمولاً با و بدون سیستم فعال‌سازی متابولیکی S9 انجام می‌شود تا اثر متابولیت‌های حاصل از متابولیسم مواد نیز بررسی شود.

آزمون کامت (Comet Assay)

این آزمون برای بررسی شکست‌های DNA در سطح سلولی به کار می‌رود. سلول‌ها در ژل آگارز قرار می‌گیرند و پس از لیز، الکتروفورز انجام می‌شود. DNA آسیب‌دیده به شکل دنباله‌ای شبیه دنباله ستاره دنباله‌دار دیده می‌شود.

طول و شدت این دنباله می‌تواند اطلاعاتی درباره میزان آسیب DNA فراهم کند. این آزمون برای بررسی شکست‌های تک‌رشته‌ای و در شرایط مناسب شکست‌های دورشته‌ای DNA کاربرد دارد.

آزمون میکرونوکلئوس (Micronucleus Assay)

این آزمون برای شناسایی آسیب‌های کروموزومی استفاده می‌شود. میکرونوکلئوس‌ها قطعات کروموزومی یا کروموزوم‌های کامل جداافتاده‌ای هستند که در جریان تقسیم سلولی وارد هسته اصلی نمی‌شوند و به صورت ساختارهای کوچک در سیتوپلاسم مشاهده می‌شوند.

افزایش تعداد سلول‌های دارای میکرونوکلئوس می‌تواند نشانه‌ای از آسیب کروموزومی یا اختلال در تقسیم سلولی باشد.

آزمون ناهنجاری‌های کروموزومی (Chromosomal Aberration Test)

در این روش، کروموزوم‌های سلول‌ها از نظر تغییرات ساختاری مانند شکست، حذف، جابه‌جایی و سایر ناهنجاری‌ها بررسی می‌شوند. این آزمون می‌تواند آسیب‌های ساختاری کروموزوم را شناسایی کند.

استانداردهای معتبر آزمون سمیت ژنی

مهم‌ترین استاندارد اختصاصی برای ارزیابی سمیت ژنی تجهیزات پزشکی، ISO 10993-3 است.

نکته مهم درباره نسخه استاندارد: در سال ۲۰۲۶ نسخه جدید ISO 10993-3:2026 منتشر شده و جایگزین نسخه ۲۰۱۴ و راهنمای ISO/TR 10993-33:2015 شده است. نسخه جدید به‌جای الزام به انجام یک مجموعه آزمایش ثابت در همه موارد، بر ارزیابی مبتنی بر ریسک تأکید دارد.

استانداردهای مهم مرتبط عبارت‌اند از:
  • ISO 10993-3:2026: استاندارد اصلی ارزیابی سمیت ژنی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی و تکاملی تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-1:2025: اصول کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک.

  • ISO 10993-12:2021: روش‌های آماده‌سازی نمونه، تهیه عصاره و مواد مرجع برای آزمون‌های زیستی.

  • ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم‌شناختی ترکیبات آزادشده از تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-18: شناسایی و مشخصه‌یابی شیمیایی مواد و ترکیبات تجهیزات پزشکی.

  • ISO 14971:2019: مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی.

دستورالعمل‌های OECD برای انجام آزمون‌ها

استانداردهای OECD روش اجرایی آزمون‌های مختلف سمیت ژنی را مشخص می‌کنند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

  • OECD TG 471 – Bacterial Reverse Mutation Test: روش انجام آزمون جهش برگشتی باکتریایی یا ایمز.

  • OECD TG 473 – In Vitro Mammalian Chromosomal Aberration Test: بررسی ناهنجاری‌های ساختاری کروموزومی در سلول‌های پستانداران.

  • OECD TG 487 – In Vitro Mammalian Cell Micronucleus Test: بررسی تشکیل میکرونوکلئوس در سلول‌های پستانداران.

  • OECD TG 490 – In Vitro Mammalian Cell Gene Mutation Tests Using the Thymidine Kinase Gene: بررسی جهش ژنی با استفاده از ژن تیمیدین کیناز در سلول‌های پستانداران.

در شرایط خاص و در صورت نیاز به بررسی تکمیلی در بدن موجود زنده، دستورالعمل‌هایی مانند OECD 474، OECD 475 و OECD 489 نیز کاربرد دارند.

روند انجام آزمون سمیت ژنی تجهیزات پزشکی

برای ارزیابی یک وسیله یا ماده پزشکی، ابتدا نوع تماس محصول با بدن، مدت تماس، ترکیبات شیمیایی و احتمال آزادسازی مواد بررسی می‌شود.

سپس با توجه به اطلاعات موجود، مشخص می‌شود که آیا انجام آزمون سمیت ژنی ضروری است یا می‌توان با استفاده از مشخصه‌یابی شیمیایی و ارزیابی ریسک سم‌شناختی به نتیجه قابل قبول رسید.

اگر انجام آزمون ضروری باشد، مطابق رویکرد ISO 10993-3:2026، مجموعه آزمون‌های درون‌کشتگاهی معمولاً شامل موارد زیر است:

  • آزمون جهش برگشتی باکتریایی (Ames Test) بر اساس OECD 471.

  • یکی از آزمون‌های سلول پستانداران شامل آزمون ناهنجاری کروموزومی (OECD 473)، آزمون میکرونوکلئوس (OECD 487) یا آزمون جهش ژنی تیمیدین کیناز (OECD 490).

در این آزمون‌ها، بررسی اثر متابولیسم مواد نیز اهمیت دارد؛ به همین دلیل در روش‌های مربوط، آزمایش با و بدون سیستم فعال‌سازی متابولیکی S9 در نظر گرفته می‌شود.

نکات مهم در تفسیر نتایج

نتیجه مثبت در آزمون سمیت ژنی به معنای اثبات قطعی سرطان‌زا بودن محصول نیست؛ بلکه نشان‌دهنده وجود احتمال آسیب ژنتیکی است که باید با بررسی‌های تکمیلی، اطلاعات شیمیایی و ارزیابی ریسک تفسیر شود.

همچنین هیچ آزمون منفردی قادر به شناسایی تمام انواع آسیب‌های ژنتیکی نیست. به همین دلیل استفاده از چند روش مکمل اهمیت دارد.

تفاوت آزمون سمیت سلولی و سمیت ژنی: آزمون MTT میزان زنده‌مانی و فعالیت متابولیکی سلول‌ها را بررسی می‌کند، اما آزمون‌های سمیت ژنی آسیب به DNA، جهش ژنی و ناهنجاری‌های کروموزومی را ارزیابی می‌کنند. بنابراین نتیجه مطلوب MTT به‌تنهایی نشان‌دهنده غیرجهش‌زا بودن یک ماده نیست.

جمع‌بندی: برای ارزیابی سمیت ژنی تجهیزات پزشکی، مرجع اصلی در حال حاضر ISO 10993-3:2026 است و روش‌های اجرایی آزمون‌ها با دستورالعمل‌های OECD مانند 471، 473، 487 و 490 ارتباط دارند. انتخاب آزمون نهایی باید براساس نوع محصول، شرایط تماس با بدن و ارزیابی ریسک انجام شود.

 

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com