آزمون‌های زیست‌سازگاری (Biocompatibility Tests)

آزمون‌های زیست‌سازگاری مجموعه‌ای از آزمایش‌های آزمایشگاهی و گاهی حیوانی هستند که برای بررسی میزان سازگاری یک ماده یا وسیله پزشکی با بدن انسان انجام می‌شوند.

هدف اصلی این آزمون‌ها مشخص کردن این موضوع است که آیا ماده موردنظر هنگام تماس با بدن می‌تواند باعث آسیب سلولی، سمیت، التهاب، حساسیت، تخریب بافت یا واکنش‌های نامطلوب سیستمیک شود یا خیر.

این آزمون‌ها برای ارزیابی محصولاتی مانند چسب‌های بافتی جراحی، چسب‌های دندانپزشکی، پانسمان‌های فومی، پانسمان‌های هیدروکلوئیدی، کاتترها، ایمپلنت‌ها و سایر تجهیزات پزشکی اهمیت دارند.

استاندارد اصلی آزمون‌های زیست‌سازگاری

مهم‌ترین استاندارد بین‌المللی در این زمینه، خانواده استانداردهای ISO 10993 با عنوان Biological Evaluation of Medical Devices است.

این استاندارد چارچوبی برای ارزیابی خطرات زیستی تجهیزات پزشکی ارائه می‌دهد. انتخاب آزمون‌ها براساس نوع ماده، مدت تماس با بدن، محل تماس و ماهیت تماس با بافت انجام می‌شود.

نکته مهم این است که انجام تمام آزمون‌های ISO 10993 برای همه محصولات الزامی نیست؛ بلکه باید براساس ارزیابی ریسک زیستی، آزمون‌های متناسب انتخاب شوند.

مهم‌ترین آزمون‌های زیست‌سازگاری و روش انجام آن‌ها

۱. آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)

این آزمون برای بررسی اثر سمی مواد تشکیل‌دهنده محصول بر سلول‌های زنده انجام می‌شود.

در این آزمایش مشخص می‌شود که آیا مواد آزادشده از محصول می‌توانند باعث مرگ سلولی، کاهش تکثیر یا اختلال در عملکرد سلول‌ها شوند یا خیر.

روش انجام:

ابتدا نمونه محصول در شرایط کنترل‌شده با محیط کشت استخراج می‌شود. سپس عصاره حاصل در معرض سلول‌های کشت‌شده قرار می‌گیرد. پس از مدت مشخص، زنده‌مانی سلول‌ها بررسی و با گروه کنترل مقایسه می‌شود.

از رده‌های سلولی مانند L929 (فیبروبلاست موشی) استفاده می‌شود.

روش‌های متداول ارزیابی عبارت‌اند از:

  • MTT Assay

  • XTT Assay

  • Neutral Red Uptake Assay

  • روش بررسی مورفولوژی سلولی

استاندارد مربوطه: ISO 10993-5

در این استاندارد روش‌های ارزیابی سمیت سلولی در شرایط آزمایشگاهی (In Vitro) توضیح داده شده است.

۲. آزمون حساسیت‌زایی (Sensitization Test)

این آزمون برای بررسی احتمال ایجاد واکنش حساسیتی یا آلرژیک در سیستم ایمنی بدن انجام می‌شود.

برخی مواد شیمیایی موجود در چسب‌ها، پلیمرها، رنگ‌ها، مواد نگهدارنده و ترکیبات لاتکس ممکن است پس از تماس با پوست باعث حساسیت شوند.

روش انجام:

ماده مورد آزمایش یا عصاره آن با روش معتبر در معرض سیستم زیستی قرار می‌گیرد و واکنش حساسیتی بررسی می‌شود.

روش‌های شناخته‌شده عبارت‌اند از:

  • Guinea Pig Maximization Test (GPMT)

  • Buehler Test

  • Local Lymph Node Assay (LLNA)

در این آزمون‌ها میزان پاسخ حساسیتی و فعالیت ایمنی مرتبط با ماده بررسی می‌شود.

استاندارد مربوطه: ISO 10993-10

این نسخه از استاندارد به ارزیابی حساسیت‌زایی اختصاص دارد. آزمون تحریک پوستی در استاندارد جداگانه ISO 10993-23 بررسی می‌شود.

۳. آزمون تحریک پوستی و بافتی (Irritation Test)

هدف این آزمون بررسی احتمال ایجاد التهاب، قرمزی، تورم یا آسیب موضعی در اثر تماس محصول با پوست یا بافت بدن است.

این آزمون برای محصولاتی که مستقیماً با پوست یا زخم تماس دارند اهمیت زیادی دارد.

روش انجام:

نمونه یا عصاره محصول با محل تماس زیستی موردنظر مواجه می‌شود. سپس واکنش موضعی از نظر قرمزی، تورم و سایر نشانه‌های تحریک ارزیابی می‌شود.

در برخی روش‌ها از مدل‌های حیوانی و در روش‌های جایگزین از مدل‌های بازسازی‌شده اپیدرم انسانی استفاده می‌شود.

استاندارد مربوطه: ISO 10993-23

این استاندارد روش‌های ارزیابی تحریک را مشخص می‌کند.

۴. آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity Test)

این آزمون برای بررسی اثرات سمی مواد آزادشده از محصول بر اندام‌ها و سیستم‌های مختلف بدن انجام می‌شود.

گاهی ممکن است ماده‌ای در محل تماس واکنش شدیدی ایجاد نکند، اما پس از جذب و ورود به گردش خون بر اندام‌هایی مانند کبد، کلیه یا سیستم عصبی اثر نامطلوب بگذارد.

انواع این آزمون عبارت‌اند از:

  • سمیت حاد (Acute Systemic Toxicity): بررسی اثرات ناشی از مواجهه کوتاه‌مدت یا یک‌باره.

  • سمیت تحت‌حاد (Subacute Toxicity): بررسی اثرات مواجهه مکرر در یک دوره کوتاه.

  • سمیت تحت‌مزمن (Subchronic Toxicity): بررسی اثرات مواجهه مکرر در دوره طولانی‌تر.

  • سمیت مزمن (Chronic Toxicity): بررسی اثرات مواجهه طولانی‌مدت.

استاندارد مربوطه: ISO 10993-11

این استاندارد چارچوب ارزیابی سمیت سیستمیک را مشخص می‌کند.

۵. آزمون سمیت ژنتیکی (Genotoxicity Test)

در این آزمون بررسی می‌شود که آیا ترکیبات آزادشده از محصول می‌توانند به DNA یا ساختار کروموزوم سلول آسیب وارد کنند یا خیر.

آسیب ژنتیکی ممکن است باعث جهش، اختلالات کروموزومی یا تغییرات پایدار در اطلاعات ژنتیکی سلول شود.

آزمون‌های مهم عبارت‌اند از:

Ames Test: برای بررسی احتمال ایجاد جهش ژنی با استفاده از سویه‌های مشخص باکتریایی انجام می‌شود.

Micronucleus Assay: برای شناسایی آسیب‌های کروموزومی و تشکیل ریزهسته در سلول‌ها استفاده می‌شود.

Comet Assay: برای بررسی شکست رشته‌های DNA در سطح سلولی کاربرد دارد.

استاندارد مربوطه: ISO 10993-3

این استاندارد ارزیابی سمیت ژنتیکی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی را پوشش می‌دهد.

۶. آزمون هم‌سازگاری خونی (Hemocompatibility Test)

این آزمون برای محصولاتی انجام می‌شود که با خون تماس مستقیم یا غیرمستقیم دارند.

هدف آن بررسی اثر مواد سازنده محصول بر اجزای خون است.

موارد بررسی‌شده شامل موارد زیر هستند:

  • همولیز (Hemolysis): بررسی تخریب گلبول‌های قرمز.

  • انعقاد خون (Coagulation): بررسی تأثیر ماده بر فرآیند انعقاد.

  • فعال‌سازی پلاکت‌ها (Platelet Activation): بررسی اثر ماده بر عملکرد پلاکت‌ها.

  • فعال‌سازی سیستم کمپلمان (Complement Activation): بررسی واکنش سیستم ایمنی مرتبط با خون.

استاندارد مربوطه: ISO 10993-4

این استاندارد روش انتخاب آزمون‌های مرتبط با برهم‌کنش مواد پزشکی و خون را مشخص می‌کند.

۷. آزمون واکنش موضعی پس از کاشت (Implantation Test)

این آزمون برای بررسی واکنش بافت زنده به ماده‌ای انجام می‌شود که در داخل بدن کاشته یا در بافت قرار داده می‌شود.

در این روش نمونه در محل مشخصی از بافت قرار می‌گیرد و پس از مدت معین، واکنش بافت بررسی می‌شود.

شاخص‌های مورد ارزیابی عبارت‌اند از:

  • التهاب موضعی

  • نکروز بافتی

  • تشکیل بافت فیبروزی

  • نفوذ سلول‌های التهابی

  • تغییرات بافتی اطراف نمونه

استاندارد مربوطه: ISO 10993-6

این استاندارد به ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت مواد و تجهیزات پزشکی اختصاص دارد.

۸. آزمون تب‌زایی (Pyrogenicity Test)

هدف این آزمون بررسی احتمال ایجاد تب در اثر ورود مواد تب‌زا به بدن است.

مواد تب‌زا می‌توانند منشأ باکتریایی داشته باشند یا از ترکیبات خود محصول ناشی شوند.

دو موضوع باید از یکدیگر تفکیک شوند:

  • تب‌زایی ناشی از مواد محصول (Material-Mediated Pyrogenicity)

  • تب‌زایی ناشی از اندوتوکسین‌های باکتریایی (Bacterial Endotoxins)

برای ارزیابی تب‌زایی مرتبط با مواد، ISO 10993-11 مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای آزمون اندوتوکسین باکتریایی می‌توان از استاندارد ISO 11737-3 و روش‌های معتبر فارماکوپه‌ای استفاده کرد.

۹. آزمون تخریب‌پذیری و محصولات حاصل از تخریب (Degradation Test)

این آزمون برای موادی اهمیت دارد که در بدن تجزیه می‌شوند یا در طول زمان ترکیبات شیمیایی آزاد می‌کنند.

هدف آن شناسایی محصولات حاصل از تخریب و بررسی احتمال ایجاد سمیت توسط آن‌هاست.

این آزمون در محصولاتی مانند چسب‌های زیستی قابل‌جذب، پلیمرهای زیست‌تخریب‌پذیر و برخی پانسمان‌های پیشرفته اهمیت دارد.

استانداردهای مرتبط عبارت‌اند از:

  • ISO 10993-9: چارچوب کلی شناسایی و تعیین مقدار محصولات تخریب.

  • ISO 10993-13: بررسی محصولات تخریب پلیمرها.

  • ISO 10993-14: بررسی محصولات تخریب مواد سرامیکی.

  • ISO 10993-15: بررسی محصولات تخریب فلزات و آلیاژها.

۱۰. آزمون مشخصه‌یابی شیمیایی (Chemical Characterization)

این آزمون برای شناسایی ترکیبات شیمیایی موجود در محصول و موادی که ممکن است در شرایط استفاده از آن آزاد شوند، انجام می‌شود.

هدف آن شناسایی مواد بالقوه خطرناک مانند مونومرهای باقی‌مانده، حلال‌ها، افزودنی‌ها، مواد نگهدارنده و محصولات جانبی تولید است.

روش‌های متداول عبارت‌اند از:

  • GC-MS

  • LC-MS

  • ICP-MS

  • FTIR

استاندارد مربوطه: ISO 10993-18

همچنین برای تعیین حدود مجاز مواد قابل استخراج و آزادشونده، ISO 10993-17 کاربرد دارد.

سایر استانداردهای تکمیلی خانواده ISO 10993

علاوه بر استانداردهای آزمون‌های اختصاصی، چند استاندارد دیگر نیز در ارزیابی زیست‌سازگاری اهمیت دارند:

  • ISO 10993-1: اصول کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک. این استاندارد مبنای انتخاب آزمون‌های موردنیاز است.

  • ISO 10993-2: الزامات مربوط به رفاه حیوانات در آزمون‌های زیستی.

  • ISO 10993-7: تعیین و ارزیابی باقی‌مانده‌های اتیلن اکساید (Ethylene Oxide Residuals) در تجهیزات پزشکی استریل‌شده با این گاز.

  • ISO 10993-12: روش آماده‌سازی نمونه‌ها و مواد مرجع برای آزمون‌های زیستی.

  • ISO 10993-16: طراحی مطالعات سم‌شناسی و فارماکوکینتیک مربوط به محصولات تخریب و مواد آزادشونده.

  • ISO 10993-17: تعیین حدود مجاز مواد قابل استخراج و آزادشونده از تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-18: مشخصه‌یابی شیمیایی مواد و تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-19: مشخصه‌یابی فیزیکی، شیمیایی، مورفولوژیکی و توپوگرافی مواد.

نکته مهم: ISO 10993-7 استاندارد آزمون سمیت عمومی نیست؛ بلکه به‌طور اختصاصی باقی‌مانده‌های اتیلن اکساید و محصولات حاصل از آن را بررسی می‌کند.

کدام آزمون‌ها برای محصولات مختلف اهمیت بیشتری دارند؟

با توجه به محصولاتی که در زمینه چسب‌ها و پانسمان‌های پزشکی بررسی می‌کنیم، انتخاب آزمون‌ها باید متناسب با نوع تماس محصول با بدن باشد.

چسب بافتی جراحی (Surgical Tissue Adhesive)

از آنجا که این محصول مستقیماً با بافت زنده تماس دارد، ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت‌زایی، تحریک بافتی و سمیت سیستمیک اهمیت دارد. در چسب‌های قابل‌جذب، بررسی محصولات تخریب نیز ضروری است. برای چسب‌های سیانواکریلاتی باید محصولات حاصل از تخریب و مواد آزادشونده نیز مورد توجه قرار گیرند.

چسب دندانپزشکی (Dental Bonding Adhesive)

به دلیل تماس با دندان، عاج و احتمال تماس با بافت‌های عمقی‌تر مانند پالپ، سمیت سلولی و بررسی مواد آزادشونده اهمیت زیادی دارند. بررسی حساسیت‌زایی و تحریک بافتی نیز براساس محل تماس و شرایط استفاده انجام می‌شود.

چسب پانسمان فومی (Foam Dressing Adhesive)

در این محصول باید بین قسمت چسبنده‌ای که به پوست اطراف زخم متصل می‌شود و قسمت فومی که با بستر زخم تماس دارد، تفاوت قائل شد.

آزمون‌های مهم عبارت‌اند از:

  • سمیت سلولی برای بررسی اثر عصاره محصول بر سلول‌ها.

  • حساسیت‌زایی برای بررسی احتمال ایجاد آلرژی پوستی.

  • تحریک پوستی برای بررسی احتمال التهاب و قرمزی.

  • بررسی مواد قابل استخراج و آزادشونده از چسب و فوم.

  • ارزیابی سمیت سیستمیک در صورت وجود توجیه براساس ارزیابی ریسک.

چسب پانسمان هیدروکلوئیدی (Hydrocolloid Adhesive Dressing)

علاوه بر سمیت سلولی، حساسیت‌زایی و تحریک پوستی، بررسی ترکیبات چسب، مواد هیدروکلوئیدی و مواد آزادشونده در تماس با ترشحات زخم اهمیت دارد.

نکته مهم درباره انتخاب آزمون‌ها

انتخاب آزمون‌های زیست‌سازگاری به سه عامل اصلی وابسته است:

ماهیت تماس با بدن: تماس با پوست سالم، پوست آسیب‌دیده، مخاط، خون یا بافت داخلی.

مدت تماس: تماس محدود (حداکثر ۲۴ ساعت)، تماس طولانی‌مدت (بیش از ۲۴ ساعت تا ۳۰ روز) و تماس دائمی یا بلندمدت (بیش از ۳۰ روز).

ترکیبات و ویژگی‌های محصول: نوع پلیمر، مواد افزودنی، چسب‌ها، مواد نگهدارنده، محصولات تخریب و روش استریل‌سازی.

بنابراین، نمی‌توان یک مجموعه آزمون ثابت را برای تمام محصولات پزشکی در نظر گرفت. ارزیابی باید روی محصول نهایی و در صورت لزوم پس از استریل‌سازی انجام شود. همچنین نتایج آزمون‌های قبلی، مشخصات شیمیایی مواد و داده‌های علمی موجود می‌توانند نیاز به انجام برخی آزمون‌های جدید را کاهش دهند.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com