آزمایشگاه همکار غذا و دارو ضدعفونی کننده ها

آزمایش ضدعفونی کننده ها مجموعه ای از آزمون های میکروبی، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی است که با هدف ارزیابی کیفیت، ایمنی، پایداری و اثربخشی محصولات ضدعفونی کننده انجام می شود. این آزمون ها مشخص می کنند که یک محصول تا چه اندازه قادر است میکروارگانیسم های هدف را غیرفعال کند و آیا ویژگی های کیفی آن با مشخصات فنی، الزامات استاندارد و کاربرد اعلام شده مطابقت دارد یا خیر.

ضدعفونی کننده ها در بیمارستان ها، مراکز درمانی، صنایع غذایی، آزمایشگاه ها، مراکز عمومی، دامداری ها و محیط های صنعتی کاربرد دارند. با توجه به تفاوت در نوع مصرف، ترکیبات شیمیایی و میکروارگانیسم های هدف، روش ارزیابی هر محصول باید متناسب با کاربرد آن انتخاب شود.

اهمیت آزمایش ضدعفونی کننده ها

صرف درج عبارت هایی مانند «ضدباکتری»، «ضدعفونی کننده قوی» یا «دارای اثر ویروس کشی» روی برچسب محصول، اثربخشی آن را اثبات نمی کند. برای تایید چنین ادعاهایی باید آزمون های استاندارد و متناسب با کاربرد محصول انجام شوند.

آزمون های آزمایشگاهی می توانند موارد زیر را ارزیابی کنند:

  • میزان کاهش یا غیرفعال سازی میکروارگانیسم های هدف

  • اثربخشی محصول در غلظت و زمان تماس توصیه شده

  • عملکرد محصول در حضور مواد مداخله گر مانند مواد آلی

  • مقدار ماده موثره و انطباق آن با مشخصات اعلام شده

  • پایداری محصول در طول مدت نگهداری

  • ویژگی های فیزیکوشیمیایی و کیفیت فرمولاسیون

  • سازگاری محصول با شرایط و سطح کاربرد مورد نظر

گروه های مختلف ضدعفونی کننده ها

ضدعفونی کننده ها بر اساس محل مصرف، نوع میکروارگانیسم هدف و ترکیبات فعال به گروه های مختلفی تقسیم می شوند.

ضدعفونی کننده های دست و پوست

این گروه برای کاهش بار میکروبی دست یا ضدعفونی پوست سالم و گاهی آماده سازی پوست پیش از اقدامات پزشکی استفاده می شوند. محصولات این دسته ممکن است به صورت محلول، ژل، فوم یا اسپری تولید شوند.

ترکیبات رایج شامل اتانول، ایزوپروپانول، کلرهگزیدین و ترکیبات آمونیوم چهارتایی هستند. نوع آزمون باید با ادعای محصول، محل مصرف و الزامات مربوط به فرآورده های بهداشتی یا ضدعفونی کننده های پزشکی متناسب باشد.

ضدعفونی کننده های سطوح و تجهیزات

این محصولات برای ضدعفونی سطوح محیطی، تجهیزات و ابزارهای قابل استفاده مجدد به کار می روند. ترکیبات فعال متداول عبارت اند از:

  • ترکیبات آمونیوم چهارتایی (Quaternary Ammonium Compounds)

  • هیپوکلریت سدیم و سایر ترکیبات کلردار

  • پراکسید هیدروژن

  • اسید پراستیک

  • الکل ها

  • ترکیبات فنلی

  • ترکیبات بر پایه آلدهیدها، در کاربردهای مجاز و مشخص

ضدعفونی کننده های مورد استفاده در صنایع غذایی

این محصولات برای ضدعفونی تجهیزات، سطوح تماس با مواد غذایی، خطوط تولید، مخازن و محیط های فرآوری مواد غذایی استفاده می شوند. علاوه بر اثربخشی میکروبی، بررسی باقی مانده مواد شیمیایی، قابلیت آبکشی و سازگاری با سطح کاربرد نیز اهمیت دارد.

ضدعفونی کننده های ابزار پزشکی

این گروه برای ضدعفونی ابزارهای پزشکی و تجهیزات قابل استفاده مجدد طراحی می شوند. محصولات ممکن است برای ضدعفونی سطح بالا، متوسط یا پایین معرفی شوند. انتخاب آزمون باید بر اساس سطح ضدعفونی مورد ادعا، نوع ابزار و دستورالعمل کاربرد محصول انجام شود.

ضدعفونی کننده های هوا و محیط

برخی محصولات برای کاهش آلودگی میکروبی هوا یا محیط طراحی شده اند. ارزیابی این محصولات به روش های اختصاصی نیاز دارد و نتایج آزمون سوسپانسیون یا سطح به تنهایی اثربخشی محصول در هوا را اثبات نمی کند.

مهم ترین آزمون های ضدعفونی کننده ها

آزمون اثر باکتری کشی (Bactericidal Activity)

این آزمون برای بررسی توانایی محصول در کاهش یا از بین بردن باکتری های هدف انجام می شود. در این ارزیابی، محصول در غلظت و زمان تماس مشخص با سوسپانسیون باکتریایی تماس داده می شود و میزان کاهش تعداد میکروارگانیسم های زنده اندازه گیری می شود.

باکتری هایی مانند موارد زیر ممکن است بر اساس استاندارد و کاربرد محصول در آزمون انتخاب شوند:

  • Staphylococcus aureus

  • Pseudomonas aeruginosa

  • Escherichia coli

  • Enterococcus hirae

آزمون قارچ کشی و مخمر کشی (Fungicidal and Yeasticidal Activity)

این آزمون برای بررسی توانایی محصول در غیرفعال سازی قارچ ها و مخمرها انجام می شود. میکروارگانیسم هایی مانند Candida albicans و Aspergillus brasiliensis بسته به روش آزمون و ادعای محصول می توانند مورد بررسی قرار گیرند.

آزمون ویروس کشی (Virucidal Activity)

در این آزمون، توانایی محصول برای غیرفعال کردن ویروس های مشخص ارزیابی می شود. نوع ویروس یا ویروس های مورد استفاده به دامنه ادعای محصول و استاندارد انتخابی وابسته است.

نکته مهم این است که اثرگذاری علیه یک ویروس یا گروه مشخص، به معنی اثربخشی علیه تمام ویروس ها نیست. همچنین باید بین ادعای اثر محدود ویروس کشی و اثر ویروس کشی کامل تفاوت قائل شد.

آزمون مایکوباکتری کشی و سل کشی

این آزمون برای بررسی اثر محصول بر مایکوباکتری ها و در صورت ادعای مربوط، میکروارگانیسم های عامل بیماری سل انجام می شود. این ویژگی به ویژه برای برخی ضدعفونی کننده های ابزار پزشکی و محیط های درمانی اهمیت دارد.

آزمون اسپور کشی (Sporicidal Activity)

برخی میکروارگانیسم ها در شرایط نامساعد اسپور تشکیل می دهند و در برابر بسیاری از ضدعفونی کننده های معمولی مقاومت بیشتری دارند. آزمون اسپور کشی برای بررسی توانایی محصول در غیرفعال سازی اسپورهای باکتریایی، از جمله اسپورهای گونه های مشخص Bacillus یا Clostridium، انجام می شود.

آزمون اثربخشی روی سطوح

در این آزمون، عملکرد محصول روی سطح واقعی یا شبیه سازی شده بررسی می شود. برخلاف آزمون سوسپانسیون که تماس میکروارگانیسم با محلول را در شرایط آزمایشگاهی ارزیابی می کند، آزمون سطحی شرایط کاربردی تری دارد.

در این ارزیابی عواملی مانند جنس سطح، زمان تماس، غلظت مصرف، وجود مواد آلی و نحوه استفاده از محصول اهمیت دارند.

آزمون اثربخشی ضدعفونی کننده های دست

این آزمون ها برای بررسی عملکرد محصولات ضدعفونی کننده دست در شرایط بهداشتی یا جراحی طراحی شده اند. در این روش ها، کاهش بار میکروبی دست پس از استفاده از محصول و مطابق پروتکل استاندارد ارزیابی می شود.

آزمون پایداری و ویژگی های فیزیکوشیمیایی

علاوه بر اثربخشی میکروبی، کیفیت شیمیایی و فیزیکی محصول نیز باید بررسی شود. آزمون های رایج عبارت اند از:

  • اندازه گیری مقدار ماده موثره مانند الکل، کلرهگزیدین، پراکسید هیدروژن یا ترکیبات آمونیوم چهارتایی

  • اندازه گیری pH

  • تعیین چگالی و ویسکوزیته

  • بررسی ظاهر، رنگ و بو

  • بررسی پایداری در شرایط نگهداری مشخص

  • ارزیابی سازگاری بسته بندی با فرمولاسیون

  • بررسی تغییرات غلظت ماده موثره در طول زمان

  • بررسی باقی مانده مواد شیمیایی، در مواردی که برای کاربرد محصول اهمیت دارد

انتخاب این آزمون ها به فرمولاسیون و کاربرد محصول بستگی دارد و همه موارد برای تمام ضدعفونی کننده ها الزامی نیستند.

استانداردهای معتبر آزمایش ضدعفونی کننده ها

برای ارزیابی ضدعفونی کننده ها، استانداردهای اروپایی EN، استانداردهای بین المللی ISO، روش های معتبر آزمایشگاهی و الزامات مراجع نظارتی مورد استفاده قرار می گیرند. یکی از مهم ترین مراجع برای انتخاب روش آزمون، استاندارد EN 14885 است.

 

۱. استاندارد EN 14885:2022

Chemical Disinfectants and Antiseptics – Application of European Standards

این استاندارد چارچوب انتخاب و کاربرد استانداردهای آزمون ضدعفونی کننده ها و مواد آنتی سپتیک را مشخص می کند.

در این استاندارد، روش های ارزیابی اثربخشی محصولات برای حوزه های زیر معرفی شده اند:

  • پزشکی و مراکز درمانی

  • صنایع غذایی و آشامیدنی

  • دامپزشکی

  • محیط های صنعتی

  • مصارف خانگی و عمومی

EN 14885 یک روش آزمایش مستقل برای سنجش اثربخشی نیست؛ بلکه مشخص می کند برای اثبات هر نوع ادعای میکروبی و هر کاربرد محصول، کدام استاندارد آزمون باید انتخاب شود.

 

۲. استاندارد EN 1276:2019

Quantitative Suspension Test for Bactericidal Activity

این استاندارد برای ارزیابی اثر باکتری کشی ضدعفونی کننده ها و مواد آنتی سپتیک مورد استفاده در صنایع غذایی، صنعتی، خانگی و محیط های عمومی کاربرد دارد.

در این روش، محصول در غلظت مشخص با سوسپانسیون باکتریایی تماس داده می شود و میزان کاهش تعداد باکتری های زنده اندازه گیری می شود.

 

۳. استاندارد EN 1650:2019

Quantitative Suspension Test for Fungicidal or Yeasticidal Activity

این استاندارد برای بررسی اثر قارچ کشی و مخمر کشی محصولات مورد استفاده در صنایع غذایی، صنعتی، خانگی و محیط های عمومی به کار می رود.

 

۴. استاندارد EN 13697

Quantitative Non Porous Surface Test

این استاندارد برای ارزیابی اثر ضدباکتری و قارچ کشی ضدعفونی کننده ها روی سطوح غیر متخلخل و بدون اعمال نیروی مکانیکی استفاده می شود.

برای مثال، عملکرد محصول روی سطوحی مانند فلز، شیشه و برخی سطوح پلاستیکی قابل بررسی است. این روش به ویژه برای ضدعفونی کننده های سطوح در صنایع غذایی و محیط های عمومی اهمیت دارد.

 

۵. استاندارد EN 13727

Quantitative Suspension Test for Bactericidal Activity in the Medical Area

این استاندارد برای بررسی اثر باکتری کشی ضدعفونی کننده ها در حوزه پزشکی استفاده می شود و در ارزیابی محصولات مورد استفاده در مراکز درمانی، تجهیزات و سطوح مرتبط کاربرد دارد.

 

۶. استاندارد EN 13624

Quantitative Suspension Test for Fungicidal and Yeasticidal Activity in the Medical Area

این استاندارد برای بررسی اثربخشی قارچ کشی و مخمر کشی ضدعفونی کننده ها در حوزه پزشکی کاربرد دارد.

 

۷. استاندارد EN 14476

Quantitative Suspension Test for Virucidal Activity

این استاندارد برای بررسی اثر ویروس کشی ضدعفونی کننده ها و مواد آنتی سپتیک در حوزه پزشکی استفاده می شود.

نتایج این آزمون می توانند برای پشتیبانی از ادعاهای ویروس کشی محصول مورد استفاده قرار گیرند؛ البته نوع ادعای قابل ارائه به دامنه ویروس های بررسی شده و الزامات استاندارد بستگی دارد.

 

۸. استاندارد EN 14348

Quantitative Suspension Test for Mycobactericidal Activity

این استاندارد برای بررسی اثر مایکوباکتری کشی ضدعفونی کننده ها در حوزه پزشکی کاربرد دارد و در ارزیابی برخی محصولات ضدعفونی کننده ابزار و تجهیزات پزشکی اهمیت دارد.

 

۹. استاندارد EN 17126:2018

Quantitative Suspension Test for Sporicidal Activity

این استاندارد برای ارزیابی اثر اسپور کشی ضدعفونی کننده های مورد استفاده در حوزه پزشکی تدوین شده است. در این روش، توانایی محصول در غیرفعال سازی اسپورهای باکتریایی بررسی می شود.

 

۱۰. استاندارد EN 1500

Hygienic Handrub

این استاندارد برای ارزیابی اثربخشی ضدعفونی کننده های دست در شرایط بهداشتی استفاده می شود. هدف آن بررسی کاهش آلودگی میکروبی دست پس از استفاده از محصول و مقایسه عملکرد آن با روش مرجع است.

 

۱۱. استاندارد EN 12791

Surgical Hand Disinfection

این استاندارد برای ارزیابی اثربخشی محصولات مورد استفاده در ضدعفونی جراحی دست طراحی شده است و عملکرد محصول را در شرایط تعریف شده برای آماده سازی دست پیش از اقدامات جراحی بررسی می کند.

 

۱۲. استانداردهای EN 14561، EN 14562 و EN 14563

این استانداردها برای ارزیابی اثربخشی ضدعفونی کننده های ابزار پزشکی در آزمون های حامل یا سطحی کاربرد دارند:

  • EN 14561: ارزیابی اثر باکتری کشی ضدعفونی کننده های ابزار پزشکی

  • EN 14562: ارزیابی اثر قارچ کشی و مخمر کشی ضدعفونی کننده های ابزار پزشکی

  • EN 14563: ارزیابی اثر مایکوباکتری کشی ضدعفونی کننده های ابزار پزشکی

     

۱۳. استاندارد EN 16615

این استاندارد برای بررسی اثر باکتری کشی و مخمر کشی دستمال های ضدعفونی کننده در حوزه پزشکی استفاده می شود.

در این روش، علاوه بر بررسی کاهش میکروبی روی سطح، انتقال احتمالی آلودگی به نواحی مجاور نیز ارزیابی می شود. این آزمون برای محصولاتی که با عنوان دستمال ضدعفونی کننده سطوح پزشکی عرضه می شوند اهمیت دارد.

 

۱۴. استاندارد ISO/IEC 17025:2017

این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می کند.

در آزمایش ضدعفونی کننده ها، رعایت الزامات آن شامل موارد زیر اهمیت دارد:

  • صلاحیت فنی کارکنان آزمایشگاه

  • اعتبارسنجی و صحه گذاری روش های آزمون

  • کالیبراسیون و کنترل تجهیزات

  • کنترل کیفیت نتایج

  • ردیابی اندازه گیری ها

  • مستندسازی و گزارش دهی معتبر

ISO/IEC 17025 روش اختصاصی اثربخشی ضدعفونی کننده ها نیست؛ بلکه چارچوب صلاحیت فنی آزمایشگاه را تعیین می کند.

 

استانداردهای مرتبط با انواع محصولات ضدعفونی کننده

انتخاب استاندارد باید بر اساس نوع محصول و کاربرد اعلام شده آن انجام شود:

  • ضدعفونی کننده دست: استانداردهای EN 1500 و EN 12791 و در صورت لزوم EN 13727 و EN 13624

  • ضدعفونی کننده سطوح بیمارستانی: استانداردهای EN 13727، EN 13624، EN 14476، EN 14348 و EN 17387

  • ضدعفونی کننده سطوح صنایع غذایی: استانداردهای EN 1276، EN 1650 و EN 13697

  • ضدعفونی کننده ابزار پزشکی: استانداردهای EN 13727، EN 13624، EN 14348، EN 14476 و EN 14561 تا EN 14563

  • دستمال های ضدعفونی کننده: استاندارد EN 16615 برای کاربردهای مرتبط

  • ضدعفونی کننده های اسپور کش: استاندارد EN 17126 در حوزه پزشکی

این فهرست نمونه ای از استانداردهای مرتبط است و به معنی الزام انجام تمام آزمون ها برای هر محصول نیست.

 

مراحل انجام آزمایش ضدعفونی کننده ها در آزمایشگاه

فرایند بررسی محصول معمولاً شامل مراحل زیر است:

  1. دریافت و شناسایی نمونه: ثبت مشخصات محصول، ترکیبات فعال، نوع فرمولاسیون و کاربرد اعلام شده.

  2. تعیین آزمون های مورد نیاز: انتخاب آزمون های میکروبی و شیمیایی متناسب با ادعاهای محصول.

  3. آماده سازی نمونه: تهیه غلظت های مورد نیاز و آماده سازی محیط های کشت و میکروارگانیسم های استاندارد.

  4. انجام آزمون اثربخشی: بررسی عملکرد محصول در زمان تماس و شرایط تعریف شده در روش استاندارد.

  5. شمارش میکروبی: تعیین تعداد میکروارگانیسم های باقی مانده و محاسبه میزان کاهش میکروبی.

  6. انجام آزمون های شیمیایی و فیزیکوشیمیایی: بررسی مقدار ماده موثره، pH، چگالی، ویسکوزیته و سایر ویژگی های مرتبط.

  7. ارزیابی پایداری: بررسی حفظ ویژگی های کیفی و عملکرد محصول در شرایط نگهداری مشخص.

  8. تهیه گزارش آزمون: ارائه نتایج، روش های مورد استفاده و اطلاعات لازم برای ارزیابی انطباق محصول.

اهمیت اعتبارسنجی روش های آزمایش ضدعفونی کننده ها

در آزمون محصولات ضدعفونی کننده، تنها مشاهده کاهش تعداد میکروارگانیسم ها برای اثبات اثربخشی کافی نیست. باید اطمینان حاصل شود که کاهش میکروبی مشاهده شده ناشی از عملکرد واقعی محصول است و مواد باقی مانده ضدعفونی کننده پس از زمان تماس، در مرحله بازیابی و کشت میکروبی اختلال ایجاد نکرده اند.

به همین دلیل، کنترل خنثی سازی (Neutralization)، بررسی سمیت خنثی کننده برای میکروارگانیسم ها، کنترل بازیابی و اعتبار نتایج از بخش های مهم آزمون هستند.

همچنین باید بین آزمون سوسپانسیون و آزمون سطحی تفاوت قائل شد. موفقیت محصول در آزمون سوسپانسیون لزوماً به معنی اثربخشی آن روی سطوح واقعی یا در شرایط کاربردی نیست.

کاربرد نتایج آزمایش ضدعفونی کننده ها

نتایج این آزمون ها برای گروه های مختلف تولیدکننده و مصرف کننده اهمیت دارد:

  • تولیدکنندگان محلول ها و ژل های ضدعفونی کننده دست

  • شرکت های تولید کننده ضدعفونی کننده های بیمارستانی

  • تولیدکنندگان مواد ضدعفونی کننده سطوح

  • تولیدکنندگان ضدعفونی کننده های صنایع غذایی

  • تولیدکنندگان مواد ضدعفونی کننده ابزار پزشکی

  • شرکت های تولید کننده دستمال های ضدعفونی کننده

  • واردکنندگان و توزیع کنندگان محصولات ضدعفونی کننده

  • واحدهای کنترل کیفیت و تضمین کیفیت

  • مراکز درمانی و بیمارستان ها

  • صنایع دارویی، غذایی و آرایشی و بهداشتی

نقش آزمایشگاه همکار غذا و دارو در کنترل کیفیت ضدعفونی کننده ها

آزمایشگاه های دارای صلاحیت مرتبط می توانند با انجام آزمون های میکروبی، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی، اطلاعات لازم برای ارزیابی کیفیت و اثربخشی محصولات ضدعفونی کننده را فراهم کنند.

در انتخاب آزمایشگاه باید به موارد زیر توجه شود:

  • وجود آزمون مورد نظر در دامنه صلاحیت آزمایشگاه

  • تناسب روش آزمون با کاربرد محصول

  • برخورداری از امکانات میکروبیولوژی و تجهیزات مورد نیاز

  • توانایی انجام آزمون های خنثی سازی و بازیابی میکروبی

  • اعتبارسنجی روش و کنترل کیفیت نتایج

  • امکان بررسی ترکیبات موثره و ویژگی های فیزیکوشیمیایی

سنجش ساناژن در حوزه آزمون و کنترل کیفیت محصولات، می تواند نیازهای آزمایشگاهی تولیدکنندگان و عرضه کنندگان ضدعفونی کننده ها را بر اساس نوع محصول و الزامات آزمون بررسی کند. انجام هر آزمون و اعلام آن به عنوان خدمت آزمایشگاهی، منوط به قرار داشتن آن در دامنه صلاحیت و امکانات فنی تایید شده آزمایشگاه است.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com

فهرست مطالب