آزمایشگاه همکار غذا و دارو سموم و آفت کش ها
آزمایش سموم و آفت کش ها مجموعه ای از آزمون های تخصصی شیمیایی و دستگاهی است که با هدف شناسایی، اندازه گیری و ارزیابی باقی مانده سموم دفع آفات نباتی و سایر ترکیبات مورد استفاده برای کنترل آفات در محصولات کشاورزی، مواد غذایی، خوراک دام و طیور و مواد اولیه مرتبط انجام می شود.
این آزمون ها مشخص می کنند که آیا نوع و مقدار باقی مانده سموم در نمونه با حدود مجاز و الزامات قانونی مربوط به آن محصول مطابقت دارد یا خیر. نتایج آزمایش برای کنترل کیفیت محصولات، ارزیابی ایمنی مصرف، پایش زنجیره تامین، صادرات و واردات و بررسی انطباق با ضوابط سازمان غذا و دارو و سایر مراجع نظارتی اهمیت دارد.
اهمیت آزمایش باقی مانده سموم و آفت کش ها
استفاده از آفت کش ها در کشاورزی برای کنترل حشرات، علف های هرز، قارچ ها و سایر عوامل خسارت زا رایج است. با این حال، مصرف نامناسب، استفاده بیش از حد، رعایت نکردن دوره کارنس یا برداشت محصول پیش از زمان مجاز می تواند باعث باقی ماندن مقادیر نامطلوب این ترکیبات در محصولات شود.
باقی مانده سموم ممکن است در محصولات تازه، خشک شده یا فرآوری شده وجود داشته باشد. به همین دلیل، بررسی آزمایشگاهی آن ها برای اطمینان از رعایت حدود مجاز باقی مانده سموم (MRL) اهمیت دارد. این حدود بر اساس نوع ماده موثره، نوع محصول و مقررات مرجع تعیین می شوند و برای همه محصولات یکسان نیستند.
گروه های محصولات قابل بررسی
آزمایش باقی مانده سموم و آفت کش ها می تواند بر روی گروه های مختلفی از نمونه ها انجام شود، از جمله:
-
محصولات کشاورزی تازه: میوه ها، سبزیجات، صیفی جات، غلات، حبوبات و محصولات زراعی
-
محصولات خشک و فرآوری شده: خشکبار، ادویه ها، چای، قهوه، آرد، غلات فرآوری شده و محصولات خشک گیاهی
-
مواد غذایی با منشا حیوانی: شیر، لبنیات، گوشت، تخم مرغ و فرآورده های مرتبط، در صورت وجود احتمال باقی مانده سموم
-
خوراک دام و طیور: نهاده های خوراکی، علوفه، غلات و کنجاله ها
-
آب و خاک کشاورزی: برای پایش آلودگی ناشی از مصرف یا انتشار آفت کش ها، با روش های متناسب با ماتریس نمونه
-
فرآورده ها و مواد اولیه سموم کشاورزی: برای بررسی مقدار ماده موثره، خلوص، ناخالصی ها و ویژگی های فیزیکوشیمیایی فرمولاسیون سموم
نکته مهم این است که آزمایش باقی مانده سموم در مواد غذایی با آزمون کنترل کیفیت خود سموم و فرمولاسیون آفت کش ها یکسان نیست. نوع نمونه، هدف آزمون و روش استاندارد در هر یک متفاوت است.
مهم ترین آزمون های سموم و آفت کش ها
شناسایی و اندازه گیری باقی مانده سموم
در این آزمون، نوع و مقدار باقی مانده ترکیبات آفت کش در نمونه شناسایی و اندازه گیری می شود. این بررسی معمولاً به صورت آزمون چند باقی مانده ای (Multi Residue Analysis) انجام می شود؛ یعنی چندین ماده موثره در یک مرحله آماده سازی و آنالیز بررسی می شوند.
گروه های مهم قابل بررسی عبارت اند از:
-
حشره کش ها (Insecticides)
-
قارچ کش ها (Fungicides)
-
علف کش ها (Herbicides)
-
کنه کش ها (Acaricides)
-
نماتد کش ها (Nematicides)
-
جونده کش ها (Rodenticides)، در صورت تعریف روش مناسب
بررسی گروه های شیمیایی آفت کش ها
بسته به نوع محصول و برنامه آزمون، ترکیبات متعلق به گروه های شیمیایی مختلف بررسی می شوند؛ از جمله:
-
ارگانوفسفره ها (Organophosphates)
-
ارگانوکلره ها (Organochlorines)
-
پایروتروئیدها (Pyrethroids)
-
کاربامات ها (Carbamates)
-
نئونیکوتینوئیدها (Neonicotinoids)
-
تریازول ها (Triazoles)
-
دی تیوکاربامات ها (Dithiocarbamates)
-
سایر ترکیبات قارچ کش و علف کش
اندازه گیری مقدار ماده موثره در فرمولاسیون سموم
در محصولات تجاری آفت کش، مقدار ماده موثره باید با مقدار اعلام شده روی برچسب و مشخصات فنی محصول مطابقت داشته باشد. این آزمون برای کنترل کیفیت سموم امولسیون شونده، پودرهای قابل تعلیق، گرانول ها، محلول ها و سایر فرمولاسیون ها کاربرد دارد.
بررسی ناخالصی ها و ترکیبات ناخواسته
در این بخش، ناخالصی های مرتبط با ماده موثره، محصولات تخریب، حلال های باقی مانده و سایر ترکیبات ناخواسته بررسی می شوند. نوع و حدود پذیرش این ترکیبات به ماده موثره، فرمولاسیون و مشخصات فنی محصول وابسته است.
تعیین حدود تشخیص و اندازه گیری
در آزمون باقی مانده سموم، حساسیت روش اهمیت زیادی دارد. پارامترهای مهم شامل موارد زیر هستند:
-
حد تشخیص (LOD)
-
حد کمی سازی (LOQ)
-
صحت و دقت روش
-
درصد بازیابی (Recovery)
-
تکرارپذیری و عدم قطعیت اندازه گیری
-
اثر ماتریس نمونه بر پاسخ دستگاه
این شاخص ها مشخص می کنند که روش آزمایش تا چه اندازه برای اندازه گیری مقادیر کم باقی مانده سموم در یک محصول مشخص مناسب است.
روش های دستگاهی مورد استفاده
برای شناسایی و اندازه گیری باقی مانده سموم، از روش های کروماتوگرافی و طیف سنجی جرمی استفاده می شود. انتخاب روش به ساختار شیمیایی آفت کش، قطبیت، فراریت، پایداری حرارتی و نوع نمونه بستگی دارد.
-
GC-MS/MS: کروماتوگرافی گازی متصل به طیف سنجی جرمی دومرحله ای؛ مناسب برای بسیاری از ترکیبات فرار و نیمه فرار و برخی سموم پایدار.
-
LC-MS/MS: کروماتوگرافی مایع متصل به طیف سنجی جرمی دومرحله ای؛ مناسب برای بسیاری از ترکیبات قطبی، نیمه قطبی و حساس به حرارت.
-
HPLC: برای جداسازی و اندازه گیری برخی ترکیبات مشخص، در صورت برخورداری از آشکارساز و روش معتبر مناسب.
-
GC-MS: برای شناسایی و اندازه گیری ترکیبات قابل آنالیز با کروماتوگرافی گازی.
-
روش های اختصاصی: برای برخی ترکیبات مانند گلایفوسیت، برخی علف کش ها و دی تیوکاربامات ها ممکن است به روش آماده سازی یا اندازه گیری اختصاصی نیاز باشد.
یکی از روش های متداول آماده سازی نمونه، روش QuEChERS است. در این روش، استخراج با حلال و پاک سازی نمونه انجام می شود و سپس عصاره برای آنالیز دستگاهی آماده می شود. این روش برای بسیاری از محصولات گیاهی کاربرد دارد، اما برای همه سموم و تمام ماتریس ها به یک شکل مناسب نیست.
استانداردها و مراجع معتبر برای آزمایش سموم و آفت کش ها
انتخاب استاندارد به هدف آزمایش بستگی دارد. برای مثال، استاندارد نمونه برداری از یک محموله مواد غذایی با روش اندازه گیری باقی مانده سموم یا روش تعیین عیار ماده موثره در یک سم کشاورزی متفاوت است.
استانداردهای بین المللی و راهنماهای آزمون باقی مانده سموم
۱. استاندارد ISO/IEC 17025:2017
این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می کند. آزمایشگاه هایی که آزمون باقی مانده سموم را انجام می دهند، باید از نظر صلاحیت فنی، اعتبارسنجی روش ها، کنترل کیفیت نتایج، تجهیزات، ردیابی اندازه گیری و گزارش دهی مطابق الزامات مرتبط با دامنه فعالیت خود عمل کنند.
نکته مهم این است که ISO/IEC 17025 به تنهایی روش اندازه گیری یا حد مجاز باقی مانده سموم را تعیین نمی کند؛ بلکه چارچوب احراز صلاحیت آزمایشگاه را مشخص می کند.
۲. استاندارد Codex CXG 33-1999
عنوان این راهنما Recommended Methods of Sampling for the Determination of Pesticide Residues for Compliance with MRLs است.
این سند دستورالعمل نمونه برداری از محصولات غذایی را برای تعیین باقی مانده سموم و مقایسه نتایج با حداکثر حدود مجاز باقی مانده (MRL) ارائه می دهد. رعایت اصول نمونه برداری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نمونه باید نماینده واقعی محموله یا سری تولید باشد.
۳. استاندارد Codex CXG 40-1993
این راهنما با عنوان Guidelines on Good Laboratory Practice in Pesticide Residue Analysis منتشر شده و به اصول کار صحیح آزمایشگاهی در آنالیز باقی مانده سموم می پردازد.
موضوعاتی مانند آماده سازی نمونه، اجرای آزمون، کنترل کیفیت، بررسی صحت نتایج و مستندسازی فعالیت های آزمایشگاهی در چارچوب این راهنما اهمیت دارند.
۴. استاندارد و راهنمای EN 15662
این استاندارد با عنوان Foods of Plant Origin – Determination of Pesticide Residues Using GC-MS and/or LC-MS/MS Following Acetonitrile Extraction/Partitioning and Clean-up by Dispersive SPE شناخته می شود.
روش EN 15662 بر پایه تکنیک QuEChERS طراحی شده و برای استخراج و اندازه گیری چند باقی مانده سموم در محصولات غذایی با منشا گیاهی کاربرد دارد. در این روش از استخراج با استونیتریل، جداسازی و پاک سازی با استفاده از جاذب های مناسب و سپس آنالیز دستگاهی استفاده می شود.
این روش برای همه ترکیبات و همه ماتریس ها مناسب نیست و باید متناسب با نوع محصول و ترکیبات هدف بررسی و اعتبارسنجی شود.
۵. روش AOAC Official Method 2007.01
این روش با عنوان Pesticide Residues in Foods by Acetonitrile Extraction and Partitioning with Magnesium Sulfate شناخته می شود و یکی از روش های مرجع در آماده سازی نمونه برای اندازه گیری باقی مانده سموم است.
این روش نیز بر پایه اصول QuEChERS توسعه یافته و در آن از استونیتریل و سولفات منیزیم برای استخراج و جداسازی ترکیبات استفاده می شود. کاربرد آن باید با توجه به نوع نمونه، ترکیبات هدف و عملکرد روش در ماتریس مورد نظر تعیین شود.
۶. راهنمای SANTE/11312/2021 نسخه 2026
این راهنما با عنوان Analytical Quality Control and Method Validation Procedures for Pesticide Residues Analysis in Food and Feed از مراجع مهم کنترل کیفیت و اعتبارسنجی روش های آنالیز باقی مانده سموم در مواد غذایی و خوراک دام است.
نسخه 2026 آن در الزامات مربوط به موارد زیر راهنمایی ارائه می کند:
-
اعتبارسنجی روش های کمی و کیفی
-
بررسی صحت و دقت نتایج
-
ارزیابی درصد بازیابی
-
تعیین حد کمی سازی (LOQ)
-
بررسی اثر ماتریس
-
کالیبراسیون و شناسایی ترکیبات
-
کنترل کیفیت نتایج در آزمون های روزمره
-
بررسی عدم قطعیت اندازه گیری
این راهنما به طور مشخص در چارچوب کنترل رسمی باقی مانده سموم در اتحادیه اروپا تدوین شده است؛ با این حال، می تواند مرجع فنی مفیدی برای طراحی و ارزیابی روش های آزمایشگاهی در سایر کشورها نیز باشد.
مراجع تعیین حدود مجاز باقی مانده سموم
۷. Codex Maximum Residue Limits (MRLs)
کمیسیون کدکس غذایی، حدود مجاز باقی مانده سموم را برای ترکیب مشخصی از ماده موثره و محصول غذایی تعیین و منتشر می کند.
حدود MRL برای محصولاتی مانند میوه ها، سبزیجات، غلات، حبوبات، محصولات دامی و سایر گروه های غذایی قابل بررسی است. مقدار مجاز یک سم برای محصولات مختلف می تواند متفاوت باشد؛ بنابراین تفسیر نتیجه آزمایش باید بر اساس ترکیب دقیق سم و محصول انجام شود.
پایگاه اطلاعاتی Codex، حدود مجاز مصوب تا چهل و نهمین نشست کمیسیون کدکس در ژوئیه 2026 را در بر می گیرد.
۸. مقررات اتحادیه اروپا Regulation (EC) No 396/2005
این مقررات چارچوب تعیین حداکثر حدود باقی مانده سموم در محصولات غذایی و خوراک دام با منشا گیاهی و حیوانی را در اتحادیه اروپا مشخص می کند.
این مقررات برای بررسی انطباق محصولات با الزامات بازار اروپا، به ویژه در صادرات محصولات کشاورزی و غذایی، اهمیت دارد.
همچنین مقررات اجرایی جدید اتحادیه اروپا، از جمله Regulation (EU) 2026/765، الزامات نمونه برداری و تحلیل باقی مانده سموم را به روز کرده است.
استانداردها و مراجع کنترل کیفیت خود سموم کشاورزی
اگر هدف، بررسی کیفیت سموم و آفت کش های تجاری باشد، علاوه بر استانداردهای بالا باید از مراجع تخصصی زیر استفاده شود:
۹. FAO/WHO Pesticide Specifications
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و سازمان جهانی بهداشت (WHO) از طریق نشست مشترک JMPS مشخصات فنی و کیفی سموم و فرمولاسیون های مرتبط را تدوین می کنند.
این مشخصات می توانند شامل موارد زیر باشند:
-
شناسایی ماده موثره
-
تعیین مقدار ماده موثره
-
بررسی ناخالصی های مرتبط
-
ویژگی های فیزیکی و شیمیایی فرمولاسیون
-
پایداری محصول در شرایط نگهداری
-
بررسی ویژگی های اختصاصی هر نوع فرمولاسیون
این مراجع برای کنترل کیفیت سموم فنی و محصولات فرموله شده و ارزیابی انطباق آن ها با مشخصات ثبت شده کاربرد دارند.
۱۰. روش های CIPAC
موسسه همکاری های بین المللی برای تجزیه و تحلیل آفت کش ها (CIPAC) روش های استانداردی برای اندازه گیری مواد موثره، ناخالصی های مرتبط و ویژگی های فیزیکی و شیمیایی فرمولاسیون سموم ارائه می کند.
روش های CIPAC در کنترل کیفیت سموم، بررسی انطباق محصولات با مشخصات فنی و ارزیابی کیفیت فرمولاسیون هایی مانند پودرها، گرانول ها، محلول ها و سوسپانسیون ها کاربرد دارند.
مراحل انجام آزمایش باقی مانده سموم
فرایند آزمایشگاهی معمولاً شامل مراحل زیر است:
-
دریافت و ثبت نمونه: مشخصات محصول، نوع نمونه، محل تولید، شماره بچ و آزمون های درخواستی ثبت می شود.
-
نمونه برداری و آماده سازی: نمونه بر اساس دستورالعمل مناسب دریافت، همگن و برای استخراج آماده می شود.
-
استخراج ترکیبات هدف: باقی مانده سموم با استفاده از حلال و روش آماده سازی متناسب با نوع نمونه استخراج می شود.
-
پاک سازی عصاره: مواد مزاحم و ترکیبات مداخله گر تا حد امکان حذف می شوند تا تداخل آن ها در اندازه گیری کاهش یابد.
-
آنالیز دستگاهی: ترکیبات هدف با استفاده از GC-MS/MS، LC-MS/MS یا روش دستگاهی معتبر دیگر شناسایی و اندازه گیری می شوند.
-
کنترل کیفیت و ارزیابی نتایج: بازیابی، صحت، دقت، حد کمی سازی و سایر شاخص های عملکرد روش بررسی می شوند.
-
صدور گزارش آزمون: نتایج اندازه گیری همراه با واحد، روش آزمون و اطلاعات لازم برای تفسیر گزارش می شوند.
اهمیت اعتبارسنجی روش و کنترل کیفیت نتایج
از آنجا که باقی مانده سموم معمولاً در غلظت های بسیار پایین اندازه گیری می شوند، اعتبارسنجی روش آزمایش اهمیت زیادی دارد. یک روش ممکن است برای اندازه گیری یک سم در سیب عملکرد مناسبی داشته باشد، اما همان روش بدون بررسی تکمیلی برای چای، ادویه، روغن یا شیر قابل استفاده نباشد.
بنابراین آزمایشگاه باید برای ترکیبات هدف و گروه های مختلف محصولات، عملکرد روش را ارزیابی کند. کنترل اثر ماتریس، بازیابی، دقت، صحت، حد کمی سازی و عدم قطعیت اندازه گیری از موارد مهم در این فرایند هستند.
کاربرد نتایج آزمایش در صنایع و کسب و کارها
نتایج آزمایش سموم و آفت کش ها برای گروه های مختلف فعال در زنجیره تولید و عرضه محصولات کشاورزی و غذایی کاربرد دارد:
-
کشاورزان و تولیدکنندگان محصولات زراعی و باغی
-
صنایع غذایی و واحدهای فرآوری محصولات کشاورزی
-
تولیدکنندگان و بسته بندی کنندگان خشکبار و ادویه
-
شرکت های واردکننده و صادرکننده محصولات غذایی
-
تولیدکنندگان خوراک دام و طیور
-
شرکت های تولید و عرضه سموم کشاورزی
-
واحدهای کنترل کیفیت و تضمین کیفیت
-
شرکت های بازرسی و تامین کنندگان مواد اولیه غذایی
نقش آزمایشگاه همکار غذا و دارو در کنترل کیفیت سموم و آفت کش ها
آزمایشگاه های دارای صلاحیت مرتبط می توانند با انجام آزمون های شیمیایی و دستگاهی، اطلاعات لازم درباره میزان باقی مانده سموم، کیفیت مواد اولیه و انطباق محصولات با مشخصات فنی و حدود مجاز را فراهم کنند.
در انتخاب آزمایشگاه باید به دامنه تایید صلاحیت، روش های آزمون معتبر، تجهیزات دستگاهی، حد کمی سازی قابل دستیابی و توانایی آزمایشگاه در بررسی ماتریس مورد نظر توجه شود. عنوان آزمایشگاه همکار غذا و دارو به تنهایی به معنی مجاز بودن آن برای انجام تمام آزمون های سموم و آفت کش ها نیست؛ آزمون مورد نظر باید در مجوزها و دامنه صلاحیت مربوط به آزمایشگاه قرار داشته باشد.
سنجش ساناژن در چارچوب خدمات آزمون و کنترل کیفیت محصولات، می تواند به عنوان مرجع بررسی الزامات آزمایشگاهی و آزمون های مورد نیاز محصولات مرتبط با سموم و آفت کش ها معرفی شود؛ البته نوع آزمون قابل ارائه باید با دامنه صلاحیت و امکانات فنی تایید شده آزمایشگاه تطبیق داشته باشد.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید