آزمایشگاه همکار غذا و دارو فرآورده های طبیعی و سنتی
فرآورده های طبیعی و سنتی از گروه های مهم محصولات سلامت محور هستند که با استفاده از گیاهان دارویی، مواد با منشا طبیعی، عصاره های گیاهی و ترکیبات مورد استفاده در طب سنتی تولید می شوند. این محصولات ممکن است به شکل قرص، کپسول، شربت، قطره، پودر، دمنوش، روغن، پماد، کرم، عصاره و سایر اشکال خوراکی یا موضعی عرضه شوند.
با توجه به تنوع ترکیبات طبیعی و احتمال تغییر کیفیت مواد اولیه در اثر شرایط کشت، برداشت، خشک کردن، استخراج، نگهداری و فرایند تولید، انجام آزمون های کنترل کیفیت برای این فرآورده ها اهمیت زیادی دارد.
آزمایشگاه همکار غذا و دارو با انجام آزمون های تخصصی، کیفیت و ایمنی فرآورده های طبیعی و سنتی را از نظر هویت گیاه، مقدار ترکیبات موثره، خلوص، آلودگی های میکروبی، فلزات سنگین، باقی مانده سموم و سایر آلاینده ها بررسی می کند. نوع آزمون ها بر اساس ترکیبات محصول، شکل فرآورده، روش تولید، ادعاهای درج شده روی برچسب و الزامات سازمان غذا و دارو تعیین می شود.
فرآورده های طبیعی و سنتی شامل چه محصولاتی هستند؟
این گروه از محصولات تنوع زیادی دارند و می توان آن ها را به چند دسته اصلی تقسیم کرد:
-
فرآورده های گیاهی خوراکی: قرص، کپسول، شربت، قطره، دمنوش و پودرهای گیاهی.
-
عصاره ها و اسانس های گیاهی: عصاره های آبی، الکلی، روغنی، عصاره های خشک و اسانس های طبیعی.
-
فرآورده های طب سنتی: ترکیبات گیاهی چند جزئی، داروهای سنتی و فرآورده های آماده بر اساس فرمولاسیون های سنتی.
-
فرآورده های موضعی طبیعی: روغن ها، پمادها، کرم ها، ژل ها و محصولات گیاهی مورد استفاده روی پوست.
-
محصولات طبیعی با ترکیبات فعال مشخص: فرآورده های حاوی کورکومین، سیلیمارین، جینسینگ، جینکو، عصاره چای سبز و سایر ترکیبات استاندارد شده.
-
مواد اولیه گیاهی: برگ، ریشه، ساقه، گل، میوه، دانه، پوست گیاه و پودرهای گیاهی مورد استفاده در تولید فرآورده ها.
هر گروه از این محصولات به دلیل تفاوت در ترکیبات و شکل مصرف، به روش های آزمون متناسب با ویژگی های خود نیاز دارد.
مهم ترین آزمون های کنترل کیفیت فرآورده های طبیعی و سنتی
آزمون شناسایی و تعیین هویت گیاهان دارویی
تعیین هویت صحیح گیاه دارویی یکی از اولین مراحل کنترل کیفیت فرآورده های طبیعی است. استفاده از گونه گیاهی اشتباه یا جایگزینی یک گیاه با گونه مشابه می تواند باعث تغییر اثر، کاهش کیفیت یا ایجاد خطر برای مصرف کننده شود.
آزمون های شناسایی و تعیین هویت شامل موارد زیر هستند:
-
بررسی ویژگی های ظاهری و ماکروسکوپی گیاه
-
بررسی ویژگی های میکروسکوپی اندام های گیاهی
-
شناسایی ترکیبات شاخص با روش کروماتوگرافی لایه نازک (TLC)
-
بررسی الگوی ترکیبات شیمیایی با HPLC و GC
-
شناسایی ترکیبات فرار و اسانس ها با GC-MS
-
بررسی اثر انگشت شیمیایی (Chemical Fingerprinting)
-
شناسایی گونه های گیاهی با روش های مولکولی مانند DNA Barcoding، در صورت کاربرد
این آزمون ها برای بررسی اصالت مواد اولیه، تشخیص تقلب و اطمینان از استفاده از گونه گیاهی صحیح در فرمولاسیون محصول کاربرد دارند.
آزمون اندازه گیری ترکیبات موثره و نشانگرهای شیمیایی
یکی از مهم ترین بخش های کنترل کیفیت فرآورده های طبیعی، تعیین مقدار ترکیبات فعال یا نشانگرهای شیمیایی است. این ترکیبات می توانند مسئول ویژگی های شیمیایی، زیستی یا عملکردی فرآورده باشند.
آزمون های این بخش بر اساس نوع گیاه و فرمولاسیون محصول انتخاب می شوند. برای مثال:
-
اندازه گیری کورکومینوئیدها در فرآورده های زردچوبه
-
تعیین مقدار سیلیمارین در عصاره خار مریم
-
اندازه گیری جینسنوزیدها در فرآورده های جینسینگ
-
تعیین مقدار پلی فنول ها و کاتچین ها در عصاره چای سبز
-
اندازه گیری فلاونوئیدها و ترکیبات فنولی
-
تعیین مقدار آلکالوئیدها در گیاهان حاوی آلکالوئید
-
اندازه گیری ترکیبات فرار و اسانس های گیاهی
-
تعیین مقدار آنتراکینون ها، ساپونین ها و سایر ترکیبات شاخص
برای این آزمون ها از روش هایی مانند HPLC، HPTLC، GC، GC-MS و روش های اسپکتروفتومتری استفاده می شود. انتخاب روش باید با توجه به ماهیت ترکیب هدف و اعتبار روش برای ماتریس مورد آزمون انجام شود.
آزمون های میکروبی و آلودگی های زیستی
مواد اولیه گیاهی ممکن است در مراحل کشت، برداشت، خشک کردن، حمل و نگهداری در معرض آلودگی های میکروبی قرار بگیرند. رطوبت نامناسب و شرایط نگهداری نامطلوب نیز می توانند زمینه رشد کپک ها و تولید سموم قارچی را فراهم کنند.
آزمون های میکروبی متداول عبارت اند از:
-
شمارش کلی میکروارگانیسم های هوازی
-
شمارش کپک و مخمر
-
شمارش باکتری های گرم منفی مقاوم به صفرا، در صورت کاربرد
-
شناسایی اشریشیا کلی (E. coli)
-
شناسایی سالمونلا (Salmonella spp.)
-
شناسایی استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)
-
بررسی سایر میکروارگانیسم های مشخص بر اساس نوع فرآورده
-
بررسی آلودگی میکروبی فرآورده های موضعی و خوراکی بر اساس الزامات اختصاصی
در فرآورده های گیاهی خوراکی، کنترل بار میکروبی و شناسایی میکروارگانیسم های بیماری زا اهمیت ویژه ای دارد. حدود پذیرش باید بر اساس نوع فرآورده، شکل مصرف، روش تولید و الزامات مرجع تعیین شوند.
آزمون فلزات سنگین و آلاینده های شیمیایی
گیاهان دارویی ممکن است از طریق خاک، آب آبیاری، آلودگی های محیطی یا فرایند تولید، آلاینده های شیمیایی را جذب کنند. به همین دلیل بررسی خلوص و ایمنی شیمیایی آن ها اهمیت زیادی دارد.
آزمون های مهم این بخش شامل موارد زیر هستند:
-
اندازه گیری سرب، کادمیوم، جیوه و آرسنیک
-
بررسی سایر ناخالصی های عنصری در صورت نیاز
-
اندازه گیری باقی مانده سموم کشاورزی
-
شناسایی آفلاتوکسین ها و سایر مایکوتوکسین ها
-
اندازه گیری حلال های باقی مانده در عصاره های گیاهی
-
بررسی فلزات و ناخالصی های ناشی از تجهیزات تولید
-
شناسایی مواد دارویی یا ترکیبات شیمیایی اعلام نشده
برای اندازه گیری فلزات سنگین می توان از ICP-MS، ICP-OES و AAS استفاده کرد. آزمون باقی مانده سموم و مایکوتوکسین ها نیز با روش هایی مانند GC-MS، LC-MS/MS و HPLC قابل انجام است.
آزمون های فیزیکوشیمیایی و ویژگی های عمومی
آزمون های فیزیکوشیمیایی برای بررسی کیفیت عمومی، یکنواختی و انطباق محصول با مشخصات تعیین شده انجام می شوند.
این آزمون ها می توانند شامل موارد زیر باشند:
-
تعیین رطوبت و ماده خشک
-
اندازه گیری خاکستر کل و خاکستر نامحلول در اسید
-
تعیین pH و اسیدیته
-
اندازه گیری چگالی و وزن مخصوص عصاره ها
-
بررسی حلالیت و قابلیت پخش شدن
-
تعیین مقدار مواد استخراجی محلول در آب یا حلال های مشخص
-
اندازه گیری مقدار اسانس در گیاهان اسانس دار
-
تعیین شاخص های فیزیکوشیمیایی روغن های گیاهی
-
بررسی یکنواختی وزن و مقدار ماده موثره در قرص و کپسول
-
بررسی ویژگی های ظاهری، رنگ، بو و طعم
این آزمون ها به ویژه برای کنترل مواد اولیه، عصاره های گیاهی و محصولات نهایی اهمیت دارند.
آزمون های پایداری و ماندگاری فرآورده های طبیعی و سنتی
ترکیبات طبیعی ممکن است در اثر تماس با نور، رطوبت، اکسیژن و دمای نامناسب دچار تغییرات شیمیایی شوند. این تغییرات می توانند باعث کاهش مقدار ترکیبات موثره، تغییر ویژگی های ظاهری و ایجاد محصولات تخریب شوند.
آزمون های پایداری با هدف تعیین شرایط مناسب نگهداری و ارزیابی کیفیت محصول در طول دوره مصرف انجام می شوند. مهم ترین موارد عبارت اند از:
-
بررسی تغییر مقدار ترکیبات موثره و نشانگرهای شیمیایی
-
ارزیابی تغییرات رنگ، بو، طعم و ظاهر
-
اندازه گیری رطوبت و فعالیت آبی
-
بررسی تغییرات pH و ویژگی های فیزیکوشیمیایی
-
بررسی تشکیل محصولات تخریب و ناخالصی های جدید
-
پایش کیفیت میکروبی در طول نگهداری
-
بررسی پایداری عصاره ها، اسانس ها و ترکیبات حساس به نور و دما
-
ارزیابی سازگاری محصول با ظروف و بسته بندی
در طراحی مطالعات پایداری، شرایط نگهداری و فواصل نمونه برداری باید متناسب با نوع محصول، بسته بندی و الزامات مرجع تعیین شوند.
استانداردها و مراجع مورد استفاده برای آزمون فرآورده های طبیعی و سنتی
کنترل کیفیت فرآورده های طبیعی و سنتی بر اساس مجموعه ای از استانداردهای بین المللی، فارماکوپه ها، دستورالعمل های سازمان جهانی بهداشت و الزامات قانونی انجام می شود. انتخاب مرجع به نوع محصول، منشا ترکیبات، شکل فرآورده و هدف آزمون بستگی دارد.
استانداردهای عمومی صلاحیت آزمایشگاه
ISO/IEC 17025:2017 – General requirements for the competence of testing and calibration laboratories
این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می کند. موضوعاتی مانند اعتبار روش های آزمون، صلاحیت کارکنان، کالیبراسیون تجهیزات، ردیابی اندازه گیری ها، کنترل کیفیت نتایج و گزارش دهی در آن مطرح شده اند.
این استاندارد روش اختصاصی آزمون گیاهان دارویی را تعیین نمی کند، بلکه چارچوبی برای اطمینان از صلاحیت فنی آزمایشگاه و اعتبار نتایج فراهم می کند.
استانداردهای اختصاصی ISO برای فرآورده های طبیعی و طب سنتی
سری استانداردهای ISO 19609 از مراجع تخصصی در زمینه کنترل کیفیت و ایمنی مواد اولیه و فرآورده های مورد استفاده در طب سنتی چینی است. این استانداردها را نباید بدون بررسی دامنه کاربرد، به تمام فرآورده های گیاهی و سنتی تعمیم داد.
- ISO 19609-1:2021: الزامات عمومی کنترل کیفیت و ایمنی مواد اولیه و محصولات نهایی مورد استفاده در طب سنتی چینی را بیان می کند.
- ISO 19609-2:2021: الزامات آزمون تعیین هویت ترکیبات با منشا گیاهی را پوشش می دهد.
-
ISO 19609-3:2022: به آزمون آلاینده ها در مواد اولیه و فرآورده های مرتبط با طب سنتی چینی می پردازد.
- ISO 19609-4:2022: روش های بررسی نگهدارنده ها و ترکیبات ناخواسته را پوشش می دهد.
- ISO 23723:2021: الزامات عمومی و روش های آزمون مواد اولیه گیاهی و مواد دارویی گیاهی مورد استفاده در طب سنتی چینی را مشخص می کند. این استاندارد موضوعاتی مانند شناسایی، رطوبت، مواد خارجی و ویژگی های کیفی مواد گیاهی را پوشش می دهد.
- ISO 24825:2026: اصول عمومی تولید، کنترل کیفیت، بسته بندی، برچسب گذاری، نگهداری و حمل مواد مرجع گیاهی مورد استفاده در کنترل کیفیت داروهای گیاهی را مشخص می کند. این استاندارد درباره مواد مرجع گیاهی است، نه روش جامع آزمون همه فرآورده های طبیعی.
استانداردها و روش های فارماکوپه ای
فارماکوپه ها از مهم ترین مراجع برای تعیین مشخصات کیفی مواد اولیه گیاهی، عصاره ها و فرآورده های دارویی طبیعی هستند.
فارماکوپه اروپا (Ph. Eur.)
در فارماکوپه اروپا، برای بسیاری از گیاهان دارویی و فرآورده های حاصل از آن ها مونوگراف اختصاصی وجود دارد. این مونوگراف ها می توانند شامل آزمون های شناسایی، تعیین مقدار، خلوص و کنترل آلاینده ها باشند.
مراجع مهم عبارت اند از:
-
Ph. Eur. 1433 – Herbal Drugs: الزامات عمومی مواد دارویی گیاهی را مشخص می کند.
-
Ph. Eur. 1434 – Herbal Drug Preparations: به فرآورده ها و آماده سازی های دارویی گیاهی می پردازد.
-
Ph. Eur. 0765 – Herbal Drug Extracts: الزامات مربوط به عصاره های دارویی گیاهی را پوشش می دهد.
-
Ph. Eur. 2098 – Essential Oils: برای کنترل کیفیت اسانس های گیاهی کاربرد دارد.
-
Ph. Eur. 1435 – Herbal Teas: الزامات مربوط به دمنوش ها و چای های گیاهی را مشخص می کند.
-
Ph. Eur. 2.8: شامل روش های مرتبط با فارماکوگنوزی و آزمون های شناسایی مواد گیاهی است.
-
Ph. Eur. 5.1: شامل الزامات و روش های عمومی میکروبیولوژی فرآورده های دارویی است.
ساختار فارماکوپه اروپا شامل مونوگراف های اختصاصی، مونوگراف های عمومی و فصل های روش آزمون است. بنابراین باید مونوگراف مربوط به همان گیاه یا فرآورده بررسی شود و نمی توان یک روش واحد را برای همه گیاهان به کار برد.
فارماکوپه آمریکا (USP–NF)
USP نیز مونوگراف ها و فصل های عمومی متعددی برای مواد گیاهی، عصاره ها و فرآورده های طبیعی دارد. برخی از فصل های قابل استفاده عبارت اند از:
-
USP – Microbiological Examination of Nonsterile Products: Microbial Enumeration Tests: شمارش میکروارگانیسم های زنده در فرآورده های غیر استریل.
-
USP – Microbiological Examination of Nonsterile Products: Tests for Specified Microorganisms: بررسی حضور میکروارگانیسم های مشخص.
-
USP – Microbiological Examination of Nonsterile Products: Acceptance Criteria for Pharmaceutical Preparations and Substances for Pharmaceutical Use: معیارهای پذیرش میکروبی فرآورده های دارویی غیر استریل.
-
USP – Residual Solvents: بررسی حلال های باقی مانده در مواد و فرآورده های مرتبط.
-
USP و : به ترتیب الزامات ناخالصی های عنصری و روش های آزمون آن ها را پوشش می دهند.
فصل های عمومی USP باید همراه با مونوگراف اختصاصی ماده یا فرآورده بررسی شوند تا روش و حدود پذیرش متناسب انتخاب شود.
دستورالعمل های سازمان جهانی بهداشت (WHO)
سازمان جهانی بهداشت مجموعه ای از راهنماها و روش های تخصصی برای ارزیابی کیفیت مواد گیاهی دارویی و فرآورده های حاصل از آن ها منتشر کرده است.
مهم ترین منابع عبارت اند از:
- WHO – Quality Control Methods for Herbal Materials (2011): روش های کنترل کیفیت مواد گیاهی را شامل شناسایی، بررسی خلوص، تعیین رطوبت، خاکستر، مواد استخراجی و آزمون آلاینده ها ارائه می کند.
- WHO – Guidelines for Assessing Quality of Herbal Medicines with Reference to Contaminants and Residues: راهنمای ارزیابی آلاینده ها و باقی مانده ها مانند فلزات سمی، آفلاتوکسین ها، میکروارگانیسم ها و باقی مانده سموم است.
-
WHO – Good Agricultural and Collection Practices (GACP): اصول کشت، برداشت، جمع آوری و آماده سازی اولیه گیاهان دارویی را پوشش می دهد. این دستورالعمل برای کنترل کیفیت مواد اولیه در زنجیره تامین اهمیت دارد.
دستورالعمل های آژانس دارویی اروپا (EMA)
آژانس دارویی اروپا برای ارزیابی کیفیت فرآورده های دارویی گیاهی و سنتی دستورالعمل های تخصصی منتشر کرده است.
-
Guideline on Quality of Herbal Medicinal Products / Traditional Herbal Medicinal Products – Revision 3: الزامات عمومی کیفیت مواد گیاهی، عصاره ها و فرآورده های دارویی گیاهی را بیان می کند.
-
Guideline on Specifications: Test Procedures and Acceptance Criteria for Herbal Substances, Herbal Preparations and Herbal Medicinal Products – Revision 3: روش های آزمون، مشخصات کیفی و معیارهای پذیرش مواد اولیه و فرآورده های گیاهی را مشخص می کند.
- Guideline on Good Agricultural and Collection Practice (GACP) – Revision 1: اصول کشت و جمع آوری مواد اولیه با منشا گیاهی را پوشش می دهد. نسخه بازنگری شده این راهنما در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است.
این دستورالعمل ها به ویژه برای تعیین مشخصات محصول، انتخاب آزمون های ضروری، ارزیابی ناخالصی ها و کنترل کیفیت در زمان آزادسازی محصول و طی دوره ماندگاری کاربرد دارند.
استانداردهای تکمیلی برای اعتبارسنجی روش ها و کنترل آلاینده ها
علاوه بر مراجع اختصاصی گیاهان دارویی، استانداردها و دستورالعمل های زیر نیز در توسعه و اجرای روش های آزمون کاربرد دارند:
-
ICH Q2(R2) – Validation of Analytical Procedures: الزامات اعتبارسنجی روش های آنالیزی مانند اختصاصیت، صحت، دقت، محدوده و خطی بودن را مشخص می کند.
-
ICH Q14 – Analytical Procedure Development: راهنمای توسعه و طراحی روش های آنالیزی متناسب با هدف آزمون است.
-
ICH Q3C – Impurities: Residual Solvents: برای ارزیابی و کنترل حلال های باقی مانده در فرآورده های دارویی کاربرد دارد.
-
ICH Q3D – Elemental Impurities: چارچوب ارزیابی و کنترل ناخالصی های عنصری در فرآورده های دارویی را ارائه می کند.
این دستورالعمل ها به ویژه زمانی اهمیت دارند که روش آزمون اختصاصی در فارماکوپه وجود نداشته باشد یا لازم باشد روش متناسب با ترکیب پیچیده یک عصاره گیاهی توسعه داده شود.
اهمیت انجام آزمون های کنترل کیفیت فرآورده های طبیعی و سنتی
انجام آزمون های تخصصی برای این محصولات از جنبه های مختلف اهمیت دارد:
-
تضمین اصالت محصول: شناسایی گونه گیاهی و جلوگیری از جایگزینی یا اختلاط مواد گیاهی نامعتبر.
-
کنترل مقدار ترکیبات موثره: اطمینان از انطباق مقدار ترکیبات شاخص با مشخصات اعلام شده محصول.
-
ارزیابی ایمنی مصرف: شناسایی فلزات سنگین، سموم کشاورزی، مایکوتوکسین ها و سایر آلاینده ها.
-
کنترل آلودگی میکروبی: بررسی کیفیت بهداشتی مواد اولیه و فرآورده نهایی.
-
جلوگیری از تقلب و ناخالصی: شناسایی ترکیبات غیرمجاز، مواد دارویی اعلام نشده و جایگزین های نامعتبر.
-
کنترل کیفیت مواد اولیه: ارزیابی گیاهان دارویی، پودرها، عصاره ها و اسانس های مورد استفاده در تولید.
-
تعیین ماندگاری محصول: بررسی پایداری ترکیبات موثره و ویژگی های فیزیکوشیمیایی در طول دوره نگهداری.
-
رعایت الزامات قانونی: فراهم کردن نتایج آزمون برای بررسی انطباق محصول با ضوابط سازمان غذا و دارو و مراجع معتبر.
انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای فرآورده های طبیعی و سنتی
انتخاب آزمایشگاه مناسب برای آزمون فرآورده های طبیعی و سنتی باید با توجه به نوع محصول، ترکیبات تشکیل دهنده و آزمون های مورد نیاز انجام شود.
مهم ترین معیارهای انتخاب آزمایشگاه عبارت اند از:
-
داشتن مجوز و تاییدیه معتبر برای انجام آزمون های مرتبط با فرآورده های طبیعی و سنتی
-
برخورداری از دامنه تایید صلاحیت ISO/IEC 17025 برای آزمون های مورد نظر
-
استفاده از روش های معتبر فارماکوپه ای و روش های آنالیزی اعتبارسنجی شده
-
دسترسی به تجهیزات تخصصی مانند HPLC، HPTLC، GC-MS، LC-MS/MS و ICP-MS
-
استفاده از مواد مرجع معتبر برای شناسایی و اندازه گیری ترکیبات موثره
-
توانایی بررسی اثر انگشت شیمیایی عصاره های گیاهی
-
رعایت اصول نمونه برداری و آماده سازی نمونه
-
ارائه گزارش آزمون دقیق و قابل استناد
نکته مهم این است که داشتن تایید صلاحیت ISO/IEC 17025 به معنای صلاحیت انجام تمام آزمون های گیاهان دارویی و فرآورده های سنتی نیست. هر آزمایشگاه باید آزمون ها را در محدوده دامنه تایید صلاحیت و مجوزهای معتبر خود انجام دهد.
جمع بندی
کنترل کیفیت فرآورده های طبیعی و سنتی شامل مجموعه ای از آزمون های شناسایی و تعیین هویت گیاهان، اندازه گیری ترکیبات موثره، بررسی خلوص، آزمون های میکروبی، اندازه گیری فلزات سنگین، باقی مانده سموم، مایکوتوکسین ها و ارزیابی پایداری است.
استاندارد ISO/IEC 17025، مونوگراف های فارماکوپه اروپا و آمریکا، دستورالعمل های WHO، استانداردهای اختصاصی ISO و راهنماهای EMA از مهم ترین مراجع مورد استفاده در این حوزه هستند.
انتخاب روش آزمون و حدود پذیرش باید با توجه به نوع فرآورده، ترکیبات تشکیل دهنده، شکل مصرف، مشخصات محصول و الزامات قانونی سازمان غذا و دارو انجام شود.
منابع رسمی برای بررسی استانداردها و دستورالعمل ها:
-
ساختار فارماکوپه اروپا و مونوگراف های گیاهی
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید