آزمایشگاه همکار غذا و دارو محصولات پروبیوتیک

محصولات پروبیوتیک فرآورده هایی هستند که حاوی میکروارگانیسم های زنده و مفید هستند و در صورت مصرف به مقدار کافی، می توانند اثرات سلامت بخش مشخصی برای میزبان داشته باشند. این محصولات به شکل های مختلفی مانند مکمل های غذایی، کپسول، قرص، پودر، ساشه، قطره، نوشیدنی های پروبیوتیک، ماست و سایر فرآورده های تخمیری تولید و عرضه می شوند.

کنترل کیفیت محصولات پروبیوتیک اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا برخلاف بسیاری از محصولات غذایی، وجود میکروارگانیسم زنده با هویت مشخص و تعداد کافی، یکی از ویژگی های اصلی و تعیین کننده کیفیت آن ها است. بنابراین، ارزیابی این محصولات فقط به بررسی آلودگی میکروبی محدود نمی شود و باید هویت سویه های پروبیوتیک، تعداد میکروارگانیسم های زنده، خلوص میکروبی، ایمنی، پایداری و کیفیت محصول نهایی نیز بررسی شود.

اهمیت آزمون محصولات پروبیوتیک

آزمون های کنترل کیفیت محصولات پروبیوتیک با اهداف زیر انجام می شوند:

  • اطمینان از هویت و صحت سویه های میکروبی درج شده روی برچسب محصول

  • تعیین تعداد میکروارگانیسم های زنده و فعال در هر گرم، میلی لیتر یا واحد مصرف

  • بررسی عدم وجود میکروارگانیسم های بیماری زا و آلودگی های ناخواسته

  • ارزیابی خلوص و یکنواختی ترکیب میکروبی محصول

  • بررسی پایداری و حفظ زنده مانی پروبیوتیک ها در طول دوره نگهداری

  • کنترل کیفیت مواد اولیه، فرمولاسیون و محصول نهایی

  • بررسی انطباق مقدار میکروارگانیسم های زنده با مشخصات فنی و ادعاهای درج شده روی برچسب

گروه های اصلی محصولات پروبیوتیک

محصولات پروبیوتیک از نظر نوع فرمولاسیون و کاربرد به چند گروه تقسیم می شوند:

  • مکمل های پروبیوتیک: کپسول، قرص، ساشه، پودر و قطره حاوی سویه های پروبیوتیک مانند Lactobacillus، Bifidobacterium و Bacillus.

  • فرآورده های لبنی پروبیوتیک: ماست، دوغ، نوشیدنی های تخمیری و سایر محصولات لبنی حاوی باکتری های زنده مفید.

  • نوشیدنی های پروبیوتیک: نوشیدنی های غیر لبنی و تخمیری حاوی میکروارگانیسم های زنده.

  • مواد اولیه و کشت های پروبیوتیک: پودرهای میکروبی، کشت های آغازگر و کنسانتره های باکتریایی مورد استفاده در تولید محصولات غذایی و مکمل ها.

  • فرآورده های سین بیوتیک: محصولاتی که علاوه بر میکروارگانیسم های زنده پروبیوتیک، حاوی ترکیبات پری بیوتیک نیز هستند.

مهم ترین آزمون های کنترل کیفیت محصولات پروبیوتیک

۱. شناسایی و تعیین هویت سویه های پروبیوتیک

یکی از مهم ترین مراحل کنترل کیفیت، اطمینان از هویت میکروارگانیسم های موجود در محصول است. در این مرحله باید جنس، گونه و در صورت امکان سویه میکروبی با مشخصات اعلام شده توسط تولید کننده مطابقت داشته باشد.

روش های مورد استفاده شامل موارد زیر است:

  • بررسی ویژگی های مورفولوژیک و بیوشیمیایی میکروارگانیسم ها

  • شناسایی مولکولی با روش PCR

  • تعیین توالی ژن 16S rRNA برای شناسایی باکتری ها در سطح مناسب

  • تعیین توالی کل ژنوم (WGS) برای شناسایی دقیق تر سویه ها و بررسی ویژگی های ژنتیکی

  • مقایسه نتایج شناسایی با مشخصات سویه مرجع و اطلاعات ثبت شده در بانک های معتبر

نکته مهم این است که شناسایی در سطح گونه همیشه برای اثبات هویت یک سویه خاص کافی نیست. برای ادعای حضور یک سویه مشخص، روش شناسایی باید قدرت تفکیک مناسب در سطح سویه را داشته باشد.

۲. شمارش میکروارگانیسم های زنده و فعال

تعداد میکروارگانیسم های زنده یکی از شاخص های اصلی کیفیت محصولات پروبیوتیک است. این آزمون معمولاً با واحد CFU/g یا CFU/ml گزارش می شود.

روش های متداول عبارت اند از:

  • کشت میکروبی و شمارش کلنی روی محیط های انتخابی

  • شمارش باکتری های اسید لاکتیک

  • شمارش اختصاصی باکتری های لاکتوباسیلوس

  • شمارش اختصاصی بیفیدوباکتریوم

  • فلوسایتومتری برای تعیین تعداد سلول های فعال و کل سلول ها

نتیجه آزمون باید با مقدار اعلام شده روی برچسب محصول و مشخصات فنی آن مقایسه شود. همچنین باید مشخص باشد که مقدار اعلام شده مربوط به زمان تولید است یا تا پایان تاریخ مصرف تضمین شده است.

۳. بررسی خلوص میکروبی و آلودگی های ناخواسته

محصولات پروبیوتیک باید از نظر وجود میکروارگانیسم های بیماری زا و آلودگی های میکروبی ناخواسته بررسی شوند. حضور سویه های مفید در محصول به معنای ایمن بودن کامل آن نیست.

آزمون های متداول شامل موارد زیر هستند:

  • شمارش کلی میکروارگانیسم های هوازی

  • بررسی مخمرها و کپک ها

  • شناسایی و شمارش کلیفرم ها و انتروباکتریاسه

  • بررسی Escherichia coli

  • شناسایی Salmonella

  • شناسایی Listeria monocytogenes

  • بررسی Staphylococcus aureus

  • بررسی سایر میکروارگانیسم های ناخواسته بر اساس نوع محصول و الزامات قانونی

در این مرحله باید بین میکروارگانیسم های هدف که عمداً به محصول اضافه شده اند و آلودگی های ناخواسته تمایز قائل شد. برای مثال، شمارش کلی باکتری های اسید لاکتیک در یک محصول پروبیوتیک نباید بدون روش انتخابی مناسب به عنوان شمارش آلودگی میکروبی تفسیر شود.

۴. ارزیابی ایمنی سویه های پروبیوتیک

ارزیابی ایمنی به ویژه برای سویه های جدید یا سویه هایی که سابقه مصرف ایمن کافی ندارند اهمیت دارد.

بررسی های قابل انجام شامل موارد زیر است:

  • بررسی ژن های مرتبط با بیماری زایی و عوامل حدت

  • بررسی ژن های مقاومت آنتی بیوتیکی

  • ارزیابی احتمال انتقال ژن های مقاومت به سایر باکتری ها

  • بررسی فعالیت همولیتیک در سویه های مرتبط

  • بررسی ویژگی های فنوتیپی و ژنتیکی نامطلوب

  • ارزیابی ایمنی متناسب با نوع سویه، مقدار مصرف و گروه مصرف کننده

این آزمون ها باید متناسب با ویژگی های سویه و کاربرد محصول انتخاب شوند. نتایج یک آزمون منفرد به تنهایی برای اثبات ایمنی کامل یک محصول پروبیوتیک کافی نیست.

۵. آزمون پایداری و ماندگاری

میکروارگانیسم های پروبیوتیک ممکن است در اثر رطوبت، دما، اکسیژن، نور، اسیدیته و شرایط نگهداری، زنده مانی خود را از دست بدهند.

در آزمون پایداری، موارد زیر بررسی می شوند:

  • شمارش میکروارگانیسم های زنده در زمان تولید

  • بررسی تعداد میکروارگانیسم های زنده در فواصل زمانی مشخص

  • ارزیابی تاثیر دما و رطوبت بر زنده مانی سویه ها

  • بررسی پایداری در بسته بندی نهایی

  • بررسی تاثیر شرایط حمل و نگهداری

  • تعیین تعداد میکروارگانیسم های زنده در پایان دوره ماندگاری

برای محصولاتی که به نگهداری در یخچال نیاز دارند، شرایط زنجیره سرد نیز باید در طراحی مطالعه پایداری لحاظ شود.

۶. آزمون های فیزیکوشیمیایی و کنترل فرمولاسیون

علاوه بر آزمون های میکروبی، کیفیت فیزیکوشیمیایی محصول نیز باید بررسی شود. آزمون های مورد نیاز به شکل دارویی یا غذایی محصول بستگی دارند و می توانند شامل موارد زیر باشند:

  • اندازه گیری رطوبت و فعالیت آبی

  • اندازه گیری pH و اسیدیته

  • بررسی یکنواختی وزن یا مقدار پرشدگی

  • بررسی حلالیت و ویژگی های پودر

  • اندازه گیری مواد موثره و ترکیبات همراه

  • بررسی کیفیت مواد حامل و پری بیوتیک ها

  • ارزیابی کیفیت بسته بندی و مقاومت آن در برابر نفوذ رطوبت و اکسیژن

استانداردها و مراجع آزمون محصولات پروبیوتیک

برای کنترل کیفیت محصولات پروبیوتیک، یک استاندارد واحد که تمام آزمون های شناسایی، شمارش، ایمنی و پایداری را پوشش دهد وجود ندارد. انتخاب روش آزمون به نوع محصول، سویه میکروبی، ماتریس نمونه و الزامات قانونی بستگی دارد. مهم ترین استانداردها و مراجع قابل استفاده عبارت اند از:

استانداردهای اختصاصی شمارش و شناسایی پروبیوتیک ها

ISO 19344:2015

عنوان: Milk and milk products — Starter cultures, probiotics and fermented products — Quantification of lactic acid bacteria by flow cytometry

این استاندارد روش شمارش باکتری های اسید لاکتیک و سویه های پروبیوتیک را با استفاده از فلوسایتومتری مشخص می کند. روش برای کشت های آغازگر، پروبیوتیک های مورد استفاده در محصولات لبنی و فرآورده های تخمیری مانند ماست کاربرد دارد.

نکته مهم: این روش به تنهایی برای شناسایی گونه یا سویه باکتری مناسب نیست و ممکن است در حضور باکتری های دیگر، تعداد سلول ها را بیش از مقدار واقعی پروبیوتیک هدف نشان دهد.

ISO 29981:2024

عنوان: Milk products — Enumeration of bifidobacteria — Colony-count technique

این استاندارد روش شمارش انتخابی باکتری های جنس Bifidobacterium را در محصولات لبنی با استفاده از روش شمارش کلنی در شرایط بی هوازی مشخص می کند. کاربرد آن شامل ماست، شیرهای تخمیری و غیر تخمیری، پودر شیر، کشت های آغازگر و فرآورده های پروبیوتیک حاوی بیفیدوباکتریوم است.

این نسخه در نوامبر ۲۰۲۴ منتشر شده و جایگزین نسخه ISO 29981:2010 شده است.

ISO 20128:2006

عنوان: Milk products — Enumeration of presumptive Lactobacillus acidophilus on a selective medium — Colony-count technique at 37 degrees C

این استاندارد برای شمارش باکتری های منتسب به Lactobacillus acidophilus در محصولات لبنی با استفاده از محیط کشت انتخابی و روش شمارش کلنی کاربرد دارد. نسخه فعلی آن در سال ۲۰۲۳ بازبینی و تایید شده است.

ISO 15214:1998

عنوان: Microbiology of food and animal feeding stuffs — Horizontal method for the enumeration of mesophilic lactic acid bacteria — Colony-count technique at 30 degrees C

این استاندارد روش شمارش باکتری های اسید لاکتیک مزوفیل را با استفاده از تکنیک شمارش کلنی در دمای ۳۰ درجه سانتی گراد ارائه می کند. کاربرد آن عمومی تر است و برای شمارش همه سویه های پروبیوتیک به صورت اختصاصی طراحی نشده است.

 

استانداردهای عمومی آزمون های میکروبی

ISO 7218:2024

این استاندارد به اصول و الزامات عمومی انجام آزمون های میکروبی در زنجیره غذایی می پردازد و در اجرای صحیح آزمون ها، آماده سازی محیط کار، کنترل شرایط آزمایشگاهی و گزارش نتایج اهمیت دارد.

ISO 6887 Series

این مجموعه استاندارد برای آماده سازی نمونه های آزمایشگاهی، تهیه سوسپانسیون اولیه و رقت های متوالی در آزمون های میکروبی استفاده می شود. در محصولات پروبیوتیک، آماده سازی نمونه باید به گونه ای انجام شود که زنده مانی میکروارگانیسم های هدف حفظ شود و بازیابی آن ها تحت تاثیر ماتریس محصول قرار نگیرد.

ISO 11133:2014

این استاندارد الزامات آماده سازی، تولید، نگهداری و ارزیابی عملکرد محیط های کشت میکروبی را مشخص می کند. کنترل کیفیت محیط های کشت انتخابی و اختصاصی مورد استفاده برای شمارش پروبیوتیک ها بر اساس این مرجع اهمیت دارد. نسخه جدید این استاندارد در حال انتشار است و قرار است جایگزین نسخه ۲۰۱۴ شود؛ بنابراین هنگام تدوین روش اجرایی باید آخرین وضعیت انتشار بررسی شود.

ISO 6579-1:2017

این استاندارد روش شناسایی Salmonella spp. را در محصولات غذایی و خوراک دام مشخص می کند و در صورت نیاز، برای بررسی آلودگی سالمونلا در محصولات پروبیوتیک قابل استفاده است.

 

استانداردهای مرتبط با فرآورده های لبنی پروبیوتیک

Codex CXS 243-2003 – Standard for Fermented Milks

این استاندارد به ویژگی ها و الزامات فرآورده های شیر تخمیری می پردازد و برای محصولاتی مانند ماست و سایر شیرهای تخمیری کاربرد دارد. در ارزیابی محصولات لبنی پروبیوتیک می توان از الزامات مرتبط با ترکیب، ویژگی های میکروبی و کیفیت فرآورده استفاده کرد.

نسخه این استاندارد در سال های ۲۰۰۸، ۲۰۱۰ و ۲۰۱۸ بازنگری شده و در سال های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۴ نیز اصلاحاتی داشته است.

 

مراجع علمی ارزیابی ایمنی و اثربخشی پروبیوتیک ها

FAO/WHO Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food (2002)

این راهنمای مشترک سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان جهانی بهداشت، چارچوب علمی ارزیابی پروبیوتیک ها را ارائه می کند. موضوعات اصلی آن شامل شناسایی سویه، تعیین ویژگی های عملکردی، ارزیابی ایمنی و بررسی شواهد مربوط به اثرات سلامت بخش است. این راهنما یک مرجع علمی و ارزیابی است و جایگزین روش استاندارد آزمون آزمایشگاهی محسوب نمی شود.

ISAPP Consensus Statement on Probiotics

این مرجع علمی بر شناسایی میکروارگانیسم در سطح جنس، گونه و سویه، اثبات ایمنی، وجود شواهد انسانی برای اثر سلامت بخش و حفظ تعداد کافی میکروارگانیسم زنده تا پایان دوره ماندگاری تاکید دارد.

 

استاندارد مدیریت کیفیت آزمایشگاه

ISO/IEC 17025:2017

این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می کند. در آزمایش محصولات پروبیوتیک، رعایت الزامات این استاندارد برای اعتبار روش های آزمون، صحه گذاری یا تایید روش، قابلیت ردیابی نتایج، کنترل کیفیت داخلی و اطمینان از صحت گزارش های آزمایشگاهی اهمیت دارد.

باید توجه داشت که ISO/IEC 17025 یک استاندارد برای صلاحیت آزمایشگاه است و به تنهایی روش اختصاصی آزمون پروبیوتیک ها یا معیار پذیرش محصول را تعیین نمی کند.

مراحل انجام آزمون محصولات پروبیوتیک در آزمایشگاه

فرایند ارزیابی کیفیت محصولات پروبیوتیک معمولاً با دریافت نمونه و بررسی مشخصات محصول آغاز می شود. سپس با توجه به نوع فرآورده و ادعاهای درج شده روی برچسب، روش های آزمون مناسب انتخاب می شوند.

مراحل اصلی شامل موارد زیر است:

  • بررسی مشخصات محصول، ترکیبات، سویه های اعلام شده و شرایط نگهداری

  • انتخاب روش مناسب برای شمارش و شناسایی میکروارگانیسم های پروبیوتیک

  • انجام آزمون های خلوص میکروبی و بررسی آلودگی های احتمالی

  • ارزیابی ویژگی های فیزیکوشیمیایی محصول

  • بررسی پایداری و زنده مانی میکروارگانیسم ها

  • مقایسه نتایج با مشخصات فنی، معیارهای پذیرش و الزامات قانونی مربوط به محصول

  • تهیه گزارش آزمون و اعلام نتایج

چه آزمون هایی برای دریافت مجوز محصولات پروبیوتیک مورد نیاز است؟

آزمون های مورد نیاز برای دریافت مجوز به نوع محصول، ترکیبات، سویه های میکروبی، شکل عرضه و ضوابط سازمان غذا و دارو بستگی دارد. برای مثال، الزامات یک مکمل پروبیوتیک کپسولی با الزامات یک ماست پروبیوتیک یا نوشیدنی تخمیری یکسان نیست.

مهم ترین آزمون هایی که ممکن است برای ارزیابی این محصولات درخواست شوند عبارت اند از:

  • شناسایی سویه های پروبیوتیک در سطح مناسب

  • شمارش تعداد میکروارگانیسم های زنده

  • بررسی خلوص میکروبی و آلودگی های ناخواسته

  • بررسی عوامل بیماری زا متناسب با نوع محصول

  • ارزیابی ایمنی سویه ها و مقاومت آنتی بیوتیکی در موارد لازم

  • آزمون های فیزیکوشیمیایی متناسب با فرمولاسیون

  • آزمون پایداری و تعیین تعداد میکروارگانیسم های زنده تا پایان دوره ماندگاری

  • بررسی انطباق مقدار پروبیوتیک با ادعاهای درج شده روی برچسب

نکته مهم درباره دامنه خدمات آزمایشگاهی: انجام هر یک از آزمون های فوق مستلزم برخورداری آزمایشگاه از تجهیزات، روش معتبر و صلاحیت فنی مرتبط است. عنوان آزمایشگاه همکار غذا و دارو به تنهایی به معنای مجاز بودن انجام تمام آزمون های پروبیوتیک نیست. همچنین برای اعلام آزمون های تحت پوشش دامنه ISO/IEC 17025 باید دامنه تایید صلاحیت آزمایشگاه بررسی شود.

جمع بندی

کنترل کیفیت محصولات پروبیوتیک نیازمند مجموعه ای از آزمون های میکروبی، مولکولی، فیزیکوشیمیایی و پایداری است. شمارش میکروارگانیسم های زنده، شناسایی دقیق سویه ها، بررسی خلوص میکروبی و اطمینان از حفظ زنده مانی تا پایان تاریخ مصرف، از مهم ترین بخش های ارزیابی این محصولات محسوب می شوند.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com

فهرست مطالب