آزمایشگاه همکار غذا و دارو مکمل های ورزشی

مکمل های ورزشی گروهی از فرآورده های تغذیه ای هستند که با هدف تامین مواد مغذی، کمک به حفظ و افزایش توده عضلانی، بهبود عملکرد ورزشی، تامین انرژی و پشتیبانی از ریکاوری بدن تولید و عرضه می شوند. این محصولات ممکن است به شکل پودر، قرص، کپسول، ساشه، نوشیدنی آماده، ژل و آمپول خوراکی تولید شوند.

با توجه به ترکیبات متنوع و میزان مصرف این محصولات، کنترل کیفیت و ارزیابی ایمنی آن ها اهمیت زیادی دارد. وجود مقدار نامناسب ماده موثره، آلودگی میکروبی، فلزات سنگین، مواد ممنوعه ورزشی یا ترکیبات اعلام نشده می تواند سلامت مصرف کننده و حتی وضعیت ورزشکاران در آزمون های کنترل دوپینگ را تحت تاثیر قرار دهد.

آزمایشگاه همکار غذا و دارو با انجام آزمون های تخصصی، کیفیت مواد اولیه و محصول نهایی مکمل های ورزشی را از نظر هویت، خلوص، مقدار ترکیبات موثر، آلودگی ها، ایمنی و انطباق با مشخصات اعلام شده بررسی می کند. نوع آزمون های مورد نیاز بر اساس فرمولاسیون، شکل دارویی یا غذایی محصول، ترکیبات درج شده روی برچسب و الزامات سازمان غذا و دارو تعیین می شود.

مکمل های ورزشی شامل چه محصولاتی هستند؟

مکمل های ورزشی از نظر ترکیبات و کاربرد به گروه های مختلفی تقسیم می شوند:

  • مکمل های پروتئینی: پودر پروتئین وی، کازئین، پروتئین سویا، پروتئین گیاهی و ترکیبات پروتئینی چندگانه.

  • مکمل های آمینواسیدی: BCAA، آمینواسیدهای ضروری (EAA)، گلوتامین، آرژنین و سایر آمینواسیدها.

  • مکمل های افزایش عملکرد ورزشی: کراتین مونوهیدرات، بتا آلانین، سیترولین، ال کارنیتین و ترکیبات پیش از تمرین (Pre Workout).

  • مکمل های انرژی زا: پودرها و نوشیدنی های ورزشی حاوی کافئین، کربوهیدرات، الکترولیت ها و ترکیبات انرژی زا.

  • مکمل های ویتامینی و معدنی: ویتامین های گروه B، ویتامین D، ویتامین C، منیزیم، روی، کلسیم، آهن و سایر ریزمغذی ها.

  • مکمل های افزایش وزن و حجم: گینرها و ترکیبات حاوی کربوهیدرات، پروتئین و چربی.

  • مکمل های چربی سوز: فرآورده های حاوی کافئین، عصاره چای سبز، ال کارنیتین و سایر ترکیبات با ادعای کمک به مدیریت وزن.

  • مکمل های گیاهی و طبیعی: عصاره های گیاهی، ترکیبات آنتی اکسیدانی و فرآورده های گیاهی مورد استفاده ورزشکاران.

هر یک از این گروه ها به دلیل تفاوت در ماهیت ترکیبات و ادعاهای محصول، به روش های آزمون اختصاصی نیاز دارند.

مهم ترین آزمون های کنترل کیفیت مکمل های ورزشی

آزمون شناسایی و اندازه گیری ترکیبات موثر

یکی از مهم ترین مراحل کنترل کیفیت مکمل های ورزشی، بررسی صحت ترکیبات درج شده روی برچسب و تعیین مقدار واقعی مواد موثر در محصول است.

آزمون های این بخش می توانند شامل موارد زیر باشند:

  • شناسایی و اندازه گیری پروتئین کل

  • تعیین مقدار آمینواسیدهای ضروری و غیر ضروری

  • اندازه گیری کراتین و کراتین مونوهیدرات

  • تعیین مقدار کافئین در مکمل های انرژی زا و پیش از تمرین

  • اندازه گیری بتا آلانین، ال آرژنین، ال سیترولین و گلوتامین

  • اندازه گیری ویتامین ها و مواد معدنی

  • تعیین مقدار کربوهیدرات، قندها و چربی

  • بررسی ترکیبات فعال عصاره های گیاهی

  • اندازه گیری الکترولیت ها مانند سدیم، پتاسیم، منیزیم و کلسیم

برای این آزمون ها، بسته به نوع ماده و ماتریس محصول، از روش هایی مانند HPLC، کروماتوگرافی یونی، اسپکتروفتومتری، روش کجلدال، روش دوماس و تکنیک های طیف سنجی استفاده می شود.

آزمون خلوص، ناخالصی ها و مواد ممنوعه

وجود ناخالصی یا ترکیبات اعلام نشده در مکمل های ورزشی یکی از ریسک های مهم این محصولات است. برخی فرآورده ها ممکن است در اثر آلودگی مواد اولیه، خطای تولید یا افزودن غیرمجاز ترکیبات دارویی، حاوی مواد ناخواسته باشند.

آزمون های مهم این بخش عبارت اند از:

  • شناسایی و اندازه گیری فلزات سنگین مانند سرب، کادمیوم، جیوه و آرسنیک

  • بررسی ناخالصی های شیمیایی و محصولات تخریب

  • اندازه گیری حلال های باقی مانده در محصولات مرتبط

  • بررسی مواد دارویی اعلام نشده

  • غربالگری محرک ها و ترکیبات ممنوعه ورزشی

  • شناسایی استروئیدهای آنابولیک و پیش سازهای آن ها در صورت نیاز

  • بررسی ترکیباتی مانند سیبوترامین و سایر مواد دارویی غیرمجاز در مکمل های مشکوک

برای بررسی مواد ممنوعه ورزشی، روش های پیشرفته ای مانند LC-MS/MS و GC-MS قابل استفاده هستند. دامنه مواد قابل شناسایی به روش معتبر، استاندارد مرجع، حد تشخیص و حد اندازه گیری آزمایشگاه بستگی دارد.

آزمون های میکروبی مکمل های ورزشی

مکمل های ورزشی، به ویژه فرآورده های پودری و پروتئینی، ممکن است در مراحل تولید، بسته بندی یا نگهداری در معرض آلودگی میکروبی قرار بگیرند.

آزمون های میکروبی متداول عبارت اند از:

  • شمارش کلی میکروارگانیسم های هوازی

  • شمارش کپک و مخمر

  • شمارش کلیفرم ها و انتروباکتریاسه

  • شناسایی اشریشیا کلی (E. coli)

  • شناسایی سالمونلا (Salmonella spp.)

  • شناسایی استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)

  • شمارش باسیلوس سرئوس (Bacillus cereus)، در صورت مرتبط بودن با محصول

  • بررسی سایر میکروارگانیسم های شاخص بر اساس نوع فرآورده

در مکمل های حاوی پروتئین شیر، مواد اولیه گیاهی و ترکیبات پودری، کنترل آلودگی میکروبی اهمیت ویژه ای دارد. حدود پذیرش میکروبی باید با توجه به نوع محصول، شکل مصرف، گروه مصرف کننده و ضوابط مربوط تعیین شوند.

آزمون فلزات سنگین و آلاینده های شیمیایی

آلودگی شیمیایی یکی از ریسک های مهم در مکمل های ورزشی است. مواد اولیه گیاهی، معدنی، پروتئینی و ترکیبات وارداتی ممکن است در اثر فرایند تولید یا تامین نامناسب، حاوی آلاینده هایی باشند که مصرف طولانی مدت آن ها خطرات سلامتی ایجاد کند.

مهم ترین آزمون های این بخش عبارت اند از:

  • اندازه گیری سرب، کادمیوم، جیوه و آرسنیک

  • بررسی ناخالصی های عنصری در ترکیبات معدنی و مکمل های چند جزئی

  • اندازه گیری باقی مانده سموم کشاورزی در مواد اولیه گیاهی

  • بررسی آفلاتوکسین ها و سایر مایکوتوکسین ها در مواد اولیه مستعد آلودگی

  • اندازه گیری حلال های باقی مانده در عصاره های گیاهی و مواد اولیه مرتبط

  • بررسی مواد آلاینده ناشی از فرایند تولید یا بسته بندی

  • شناسایی ترکیبات دارویی و محرک های اعلام نشده

برای اندازه گیری فلزات سنگین و ناخالصی های عنصری، روش هایی مانند ICP-MS، ICP-OES و AAS کاربرد دارند. برای بررسی مایکوتوکسین ها و باقی مانده سموم نیز می توان از روش های HPLC و LC-MS/MS استفاده کرد.

آزمون های فیزیکوشیمیایی و ویژگی های محصول

آزمون های فیزیکوشیمیایی به بررسی ویژگی های عمومی، یکنواختی و کیفیت محصول کمک می کنند. نوع آزمون با توجه به شکل فرآورده انتخاب می شود.

برخی از آزمون های مهم عبارت اند از:

  • اندازه گیری رطوبت و فعالیت آبی

  • تعیین خاکستر کل

  • تعیین چگالی ظاهری و چگالی فشرده پودر

  • بررسی حلالیت و قابلیت پخش شدن پودر در آب

  • اندازه گیری pH در محلول یا سوسپانسیون محصول

  • بررسی توزیع اندازه ذرات

  • آزمون یکنواختی وزن قرص و کپسول

  • بررسی زمان واپاشی قرص و کپسول، در صورت کاربرد

  • بررسی یکنواختی مقدار ماده موثره در واحدهای مصرف

  • ارزیابی ویژگی های ظاهری، رنگ، بو و طعم

در مکمل های پودری، حلالیت، رطوبت، اندازه ذرات و چگالی ظاهری می توانند بر کیفیت محصول و سهولت مصرف اثر بگذارند. در مکمل های کپسولی و قرصی نیز یکنواختی مقدار ماده موثره و ویژگی های فیزیکی واحد مصرف اهمیت دارد.

آزمون پایداری و ماندگاری مکمل های ورزشی

پایداری مکمل های ورزشی نشان می دهد که ترکیبات موثر، ویژگی های فیزیکوشیمیایی و کیفیت میکروبی محصول در طول زمان تا چه اندازه حفظ می شوند.

در آزمون های پایداری، نمونه ها تحت شرایط مشخص دما، رطوبت و نور نگهداری می شوند و در فواصل زمانی تعیین شده مورد بررسی قرار می گیرند.

آزمون های متداول شامل موارد زیر هستند:

  • بررسی تغییر مقدار پروتئین، آمینواسیدها و کراتین

  • ارزیابی پایداری ویتامین ها و مواد معدنی

  • بررسی تغییر رنگ، بو، طعم و ظاهر

  • اندازه گیری رطوبت و فعالیت آبی

  • بررسی تغییرات pH و حلالیت

  • پایش آلودگی میکروبی

  • بررسی تشکیل محصولات تخریب و ناخالصی های جدید

  • ارزیابی کیفیت بسته بندی و تاثیر آن بر پایداری محصول

نتایج این آزمون ها برای تعیین شرایط نگهداری و ارزیابی تاریخ مصرف محصول مورد استفاده قرار می گیرند.

استانداردها و مراجع مورد استفاده برای آزمون مکمل های ورزشی

آزمون مکمل های ورزشی بر اساس مجموعه ای از استانداردهای صلاحیت آزمایشگاه، روش های فارماکوپه ای، روش های معتبر آنالیز مواد غذایی و مکمل ها و الزامات قانونی انجام می شود. انتخاب روش به نوع مکمل، ترکیبات تشکیل دهنده، شکل محصول و هدف آزمون وابسته است.

استانداردهای عمومی صلاحیت آزمایشگاه

ISO/IEC 17025:2017

این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می کند. موضوعاتی مانند اعتبار روش های آزمون، صلاحیت کارکنان، کالیبراسیون تجهیزات، ردیابی اندازه گیری ها، کنترل کیفیت نتایج و گزارش دهی در این استاندارد مطرح شده اند.

این استاندارد به تنهایی روش آزمون مکمل ورزشی را تعیین نمی کند؛ بلکه چارچوبی برای اطمینان از صلاحیت فنی آزمایشگاه و اعتبار نتایج فراهم می کند. نسخه ۲۰۱۷ این استاندارد در سال ۲۰۲۳ بازبینی و تایید شده و همچنان نسخه جاری معرفی شده است.

 

استانداردهای USP برای مکمل های غذایی و ورزشی

فارماکوپه آمریکا (USP–NF) از مراجع مهم برای آزمون کیفیت مکمل های غذایی و ورزشی است. فصل های عمومی زیر در این حوزه کاربرد دارند:

  • USP – Microbial Enumeration Tests: روش های شمارش میکروارگانیسم های زنده هوازی در مواد اولیه و فرآورده های مکمل را ارائه می کند. نسخه بازنگری شده این فصل در سال ۲۰۲۵ با عنوان مرتبط با مواد اولیه و مکمل های غذایی منتشر شده است.
  • USP – Microbiological Procedures for Absence of Specified Microorganisms: روش های بررسی عدم حضور میکروارگانیسم های مشخص و نامطلوب در مکمل ها را پوشش می دهد. نسخه بازنگری شده آن در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است.
  • USP – Microbiological Attributes of Nonsterile Nutritional and Dietary Supplements: راهنمای تعیین ویژگی ها و حدود میکروبی مکمل های غیر استریل و کنترل آلودگی میکروبی در مواد اولیه و محصول نهایی است.
  • USP – Elemental Contaminants in Dietary Supplements: الزامات مربوط به کنترل آلاینده های عنصری در مکمل های غذایی را مشخص می کند. این فصل به کنترل عناصری مانند سرب، کادمیوم، جیوه و آرسنیک در شکل نهایی مکمل می پردازد.
  • USP – Elemental Impurities Procedures: روش های آنالیزی مورد استفاده برای اندازه گیری ناخالصی های عنصری را ارائه می کند.

  • USP – Residual Solvents: برای بررسی حلال های باقی مانده در مواد اولیه و فرآورده های مرتبط کاربرد دارد.

  • USP – Chromatography: الزامات عمومی روش های کروماتوگرافی مانند HPLC و GC را بیان می کند.

فصل های USP باید متناسب با ترکیب و شکل محصول انتخاب شوند. برای مثال، فصل های میکروبی مکمل ها برای ارزیابی آلودگی میکروبی کاربرد دارند و فصل های مربوط به ناخالصی های عنصری برای کنترل فلزات و عناصر آلاینده استفاده می شوند.

استانداردها و روش های AOAC

AOAC Official Methods of Analysis مجموعه ای از روش های معتبر و ارزیابی شده برای آنالیز مواد غذایی، مکمل ها و ترکیبات تغذیه ای است.

روش های AOAC با توجه به نوع ماده و هدف آزمون می توانند برای موارد زیر به کار روند:

  • اندازه گیری پروتئین و آمینواسیدها

  • تعیین ویتامین ها و مواد معدنی

  • اندازه گیری ترکیبات فعال و نشانگرهای گیاهی

  • بررسی فلزات سنگین و آلاینده ها

  • آزمون های میکروبی

  • تعیین رطوبت، خاکستر، چربی و سایر ترکیبات اصلی

برای نمونه، AOAC سند SMPR 2016.014 را برای تعیین هویت و مقدار پروتئین های با منشا غیر حیوانی در مکمل های غذایی تدوین کرده است. این سند معیارهای عملکردی مورد انتظار از روش های آزمون را مشخص می کند.

 

استانداردها و دستورالعمل های Codex Alimentarius

کمیسیون Codex Alimentarius وابسته به سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان جهانی بهداشت، استانداردها و دستورالعمل هایی را برای ایمنی و کیفیت مواد غذایی و مکمل های تغذیه ای منتشر می کند.

مراجع مهم در این حوزه عبارت اند از:

  • CAC/GL 55-2005 – Guidelines for Vitamin and Mineral Food Supplements: دستورالعمل های مربوط به مکمل های غذایی حاوی ویتامین ها و مواد معدنی را بیان می کند.

  • CXS 193-1995 – General Standard for Contaminants and Toxins in Food and Feed: مرجع عمومی برای کنترل آلاینده ها و سموم در مواد غذایی و خوراک دام است.

  • CXS 192-1995 – General Standard for Food Additives: الزامات و شرایط استفاده از افزودنی های غذایی را مشخص می کند.

  • CXC 1-1969 – General Principles of Food Hygiene: اصول عمومی بهداشت مواد غذایی و نظام HACCP را پوشش می دهد.

  • CXS 234-1999 – Recommended Methods of Analysis and Sampling: روش های توصیه شده برای نمونه برداری و آنالیز مواد غذایی را معرفی می کند.

این مراجع برای ارزیابی ایمنی ترکیبات، کنترل آلاینده ها، افزودنی ها و کیفیت مواد اولیه و محصول نهایی قابل استفاده هستند.

الزامات FDA برای تولید و کنترل کیفیت مکمل ها

21 CFR Part 111 – Current Good Manufacturing Practice for Dietary Supplements

این مقررات سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) الزامات تولید، بسته بندی، برچسب گذاری و نگهداری مکمل های غذایی را مشخص می کند.

بر اساس این مقررات، تولیدکننده باید مشخصات و معیارهای کنترل کیفیت را برای موارد زیر تعیین کند:

  • هویت مواد اولیه و ترکیبات تشکیل دهنده

  • خلوص و قدرت یا مقدار مواد موثر

  • ترکیب محصول نهایی

  • حدود مجاز آلاینده ها

  • کنترل مواد اولیه و مراحل تولید

  • ویژگی های محصول نهایی

  • نمونه برداری و انجام آزمون های مورد نیاز

در این مقررات بر استفاده از روش های آزمون معتبر و متناسب با هدف، کنترل مواد اولیه و بررسی انطباق محصول نهایی با مشخصات تعیین شده تاکید شده است.

توجه داشته باشید که 21 CFR Part 111 یک مقرره قانونی در ایالات متحده است و نباید آن را به عنوان استاندارد ISO یا استاندارد ملی ایران معرفی کرد.

فهرست ممنوعه WADA و بررسی مواد ممنوعه ورزشی

WADA Prohibited List

آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ (WADA) هر سال فهرستی از مواد و روش های ممنوعه در ورزش منتشر می کند. فهرست سال ۲۰۲۶ از تاریخ اول ژانویه ۲۰۲۶ لازم الاجرا شده است.

این فهرست می تواند برای طراحی برنامه غربالگری مکمل های ورزشی و بررسی احتمال وجود ترکیبات ممنوعه مورد استفاده قرار گیرد.

مواردی که ممکن است در ارزیابی مکمل ها اهمیت داشته باشند عبارت اند از:

  • استروئیدهای آنابولیک و ترکیبات مرتبط

  • محرک های ممنوعه

  • تعدیل کننده های هورمونی و متابولیک

  • ترکیبات دارویی اعلام نشده

  • مواد دارای اثرات مشابه ترکیبات ممنوعه

برای این بررسی ها از روش هایی مانند LC-MS/MS و GC-MS استفاده می شود. با این حال، آزمون یک مکمل بر اساس فهرست WADA به معنای دریافت تاییدیه WADA یا تضمین عاری بودن محصول از تمام مواد ممنوعه نیست. نتیجه آزمون فقط در محدوده ترکیبات هدف، روش تحلیلی و حدود تشخیص و اندازه گیری آن قابل تفسیر است.

اهمیت انجام آزمون های کنترل کیفیت مکمل های ورزشی

انجام آزمون های تخصصی برای مکمل های ورزشی از چند جهت اهمیت دارد:

  • اطمینان از صحت برچسب محصول: بررسی می شود که مقدار پروتئین، کراتین، آمینواسیدها، ویتامین ها و سایر ترکیبات با مقادیر اعلام شده مطابقت داشته باشد.

  • کنترل سلامت مصرف کننده: آلودگی های میکروبی، فلزات سنگین، مایکوتوکسین ها و سایر آلاینده های احتمالی شناسایی می شوند.

  • جلوگیری از وجود ترکیبات ممنوعه: احتمال وجود مواد دارویی، محرک ها و ترکیبات ممنوعه ورزشی بررسی می شود.

  • کنترل کیفیت مواد اولیه: هویت، خلوص و کیفیت مواد اولیه پیش از ورود به خط تولید ارزیابی می شود.

  • تضمین یکنواختی تولید: میزان ترکیبات موثر و ویژگی های محصول در بچ های مختلف تولید بررسی می شود.

  • تعیین ماندگاری: پایداری ترکیبات موثر و کیفیت محصول در شرایط نگهداری مشخص ارزیابی می شود.

  • رعایت الزامات قانونی: نتایج آزمون ها برای بررسی انطباق محصول با ضوابط و الزامات سازمان غذا و دارو مورد استفاده قرار می گیرند.

انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای مکمل های ورزشی

انتخاب آزمایشگاه مناسب برای آزمون مکمل های ورزشی باید بر اساس نوع محصول و آزمون های مورد نیاز انجام شود. صرف داشتن تجهیزات پیشرفته یا عنوان آزمایشگاه همکار، به معنای صلاحیت انجام تمام آزمون های مکمل های ورزشی نیست.

در انتخاب آزمایشگاه باید به موارد زیر توجه شود:

  • داشتن مجوز و تاییدیه معتبر برای آزمون های مرتبط با مکمل های غذایی و ورزشی

  • برخورداری از دامنه تایید صلاحیت ISO/IEC 17025 برای آزمون های مورد نظر

  • استفاده از روش های معتبر و اعتبارسنجی شده

  • دسترسی به تجهیزات تخصصی مانند HPLC، GC-MS، LC-MS/MS، ICP-MS و دستگاه های آزمون میکروبی

  • استفاده از مواد مرجع استاندارد و کالیبره

  • رعایت اصول نمونه برداری و آماده سازی نمونه

  • توانایی اندازه گیری ترکیبات موثر در ماتریس های پیچیده مانند پودرهای پروتئینی و مکمل های چند جزئی

  • ارائه گزارش آزمون با ذکر روش، واحد اندازه گیری و حدود تشخیص یا اندازه گیری در صورت نیاز

جمع بندی

کنترل کیفیت مکمل های ورزشی شامل مجموعه ای از آزمون های شناسایی و اندازه گیری ترکیبات موثر، تعیین مقدار پروتئین و آمینواسیدها، بررسی کراتین و ترکیبات انرژی زا، آزمون های میکروبی، اندازه گیری فلزات سنگین، بررسی ناخالصی ها، غربالگری مواد ممنوعه و ارزیابی پایداری است.

استاندارد ISO/IEC 17025:2017 چارچوب صلاحیت فنی آزمایشگاه را مشخص می کند. در کنار آن، فصل های USP، روش های AOAC، دستورالعمل های Codex، مقررات مرتبط با مکمل ها و فهرست ممنوعه WADA، بسته به نوع آزمون و هدف ارزیابی، منابع مهمی برای انتخاب روش و تفسیر نتایج هستند.

نکته مهم این است که روش آزمون و حدود پذیرش باید بر اساس نوع مکمل، ترکیبات تشکیل دهنده، شکل مصرف، ضوابط سازمان غذا و دارو و دامنه صلاحیت آزمایشگاه تعیین شوند.

منابع رسمی برای بررسی استانداردها و الزامات: