آزمایشگاه همکار غذا و دارو بایومتریال (Biomaterials)

بایومتریال یا زیست‌مواد به موادی گفته می‌شود که برای تماس یا تعامل با سیستم‌های زیستی طراحی شده‌اند و در ساخت تجهیزات پزشکی، ایمپلنت‌ها، ابزارهای جراحی، مواد ترمیمی و محصولات دندان‌پزشکی کاربرد دارند. این مواد ممکن است فلزی، پلیمری، سرامیکی، کامپوزیتی یا با منشأ طبیعی باشند.

ارزیابی آزمایشگاهی بایومتریال با هدف بررسی ایمنی زیستی، سازگاری با بافت بدن، ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی، پایداری، عملکرد و احتمال ایجاد واکنش نامطلوب در بدن انجام می‌شود. نوع آزمون‌ها به ترکیب ماده، کاربرد نهایی، مدت و نوع تماس با بدن و محل تماس بستگی دارد.

انواع بایومتریال و محصولات قابل ارزیابی

  • بایومتریال‌های فلزی: تیتانیوم، فولاد زنگ‌نزن پزشکی، آلیاژهای کبالت ـ کروم و آلیاژهای مورد استفاده در ایمپلنت‌ها و پروتزها.

  • بایومتریال‌های پلیمری: سیلیکون پزشکی، پلی‌اتیلن، پلی‌یورتان، پلی‌لاکتیک اسید (PLA)، پلی‌گلیکولیک اسید (PGA) و پلیمرهای مورد استفاده در کاتترها و تجهیزات پزشکی.

  • بایومتریال‌های سرامیکی: آلومینا، زیرکونیا، هیدروکسی‌آپاتیت و مواد سرامیکی مورد استفاده در ایمپلنت‌های استخوانی و دندانی.

  • بایومتریال‌های کامپوزیتی: ترکیبات پلیمری ـ سرامیکی و مواد تقویت‌شده با الیاف که برای ترمیم یا جایگزینی بافت‌ها استفاده می‌شوند.

  • بایومتریال‌های طبیعی و زیست‌تخریب‌پذیر: کلاژن، ژلاتین، کیتوسان و مواد زیستی مورد استفاده در داربست‌های مهندسی بافت و پانسمان‌های پیشرفته.

محصولات قابل ارزیابی نیز می‌توانند شامل ایمپلنت‌های ارتوپدی و دندانی، پروتزها، پیچ و پلاک‌های استخوانی، نخ‌های بخیه، مش‌های جراحی، داربست‌های مهندسی بافت، مواد پرکننده استخوان، دریچه‌های قلبی و اجزای پلیمری تجهیزات پزشکی باشند.

آزمون‌های اصلی بایومتریال

آزمون‌های زیست‌سازگاری (Biocompatibility)

مهم‌ترین بخش ارزیابی بایومتریال، بررسی نحوه تعامل ماده با سلول‌ها، بافت‌ها و مایعات بدن است. آزمون‌های اصلی عبارت‌اند از:

  • آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity): بررسی تأثیر ماده یا عصاره آن بر زنده‌مانی و فعالیت سلول‌ها.

  • آزمون تحریک‌پذیری (Irritation): ارزیابی احتمال ایجاد واکنش‌های تحریکی در پوست، مخاط یا بافت‌های مرتبط با محل تماس.

  • آزمون حساسیت‌زایی (Sensitization): بررسی احتمال ایجاد واکنش‌های حساسیتی و ایمنی پس از تماس با ماده.

  • آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity): بررسی اثرات احتمالی ماده یا ترکیبات آزادشده از آن بر اندام‌ها و سیستم‌های مختلف بدن.

  • آزمون سمیت ژنتیکی (Genotoxicity): ارزیابی احتمال آسیب به DNA یا ایجاد تغییرات ژنتیکی.

  • آزمون اثرات موضعی پس از کاشت (Implantation): بررسی واکنش بافت در محل قرارگیری ماده یا ایمپلنت.

  • آزمون سازگاری خونی (Hemocompatibility): بررسی اثر ماده بر اجزای خون، از جمله همولیز، انعقاد، فعال‌سازی پلاکت‌ها و سایر واکنش‌های مرتبط.

انتخاب این آزمون‌ها به نوع محصول، محل تماس، مدت تماس و نتایج ارزیابی ریسک بستگی دارد؛ بنابراین انجام تمام آزمون‌ها برای همه بایومتریال‌ها الزامی نیست.

آزمون‌های شیمیایی و فیزیکوشیمیایی

ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی بایومتریال می‌توانند بر ایمنی و عملکرد آن تأثیر بگذارند. به همین دلیل، پیش از ارزیابی زیستی یا در کنار آن، آزمون‌های مشخصه‌یابی انجام می‌شوند:

  • شناسایی ترکیبات شیمیایی و مواد تشکیل‌دهنده.

  • اندازه‌گیری مواد قابل استخراج و مواد قابل آزادسازی (Extractables and Leachables).

  • شناسایی و اندازه‌گیری ناخالصی‌ها و ترکیبات باقیمانده.

  • بررسی محصولات تخریب و تجزیه مواد.

  • بررسی پایداری شیمیایی و فیزیکی.

  • تعیین pH و ویژگی‌های سطحی در موارد مرتبط.

  • بررسی مورفولوژی، ساختار سطح و زبری.

  • بررسی تخلخل، چگالی و ویژگی‌های ساختاری.

  • ارزیابی خوردگی و آزادسازی یون‌ها از بایومتریال‌های فلزی.

برای انجام این بررسی‌ها، با توجه به ماهیت نمونه، ممکن است از روش‌هایی مانند FTIR، HPLC، GC-MS، ICP-MS، ICP-OES، SEM، EDS، XRD و آزمون‌های الکتروشیمیایی استفاده شود.

آزمون‌های مکانیکی و عملکردی

در بسیاری از بایومتریال‌ها، به‌خصوص مواد مورد استفاده در ایمپلنت‌ها و پروتزها، بررسی ویژگی‌های مکانیکی اهمیت دارد:

  • آزمون کشش و تعیین استحکام کششی.

  • آزمون فشار و مقاومت فشاری.

  • آزمون خمش و مدول الاستیسیته.

  • آزمون سختی و مقاومت به سایش.

  • آزمون خستگی و دوام مکانیکی.

  • بررسی چسبندگی پوشش‌ها به سطح ماده.

  • آزمون مقاومت به خوردگی در محیط‌های شبیه‌سازی‌شده بدن.

  • بررسی نرخ تخریب و تغییر خواص مکانیکی مواد زیست‌تخریب‌پذیر.

استانداردهای مورد استفاده در آزمون بایومتریال

مهم‌ترین مرجع ارزیابی زیستی بایومتریال‌های مورد استفاده در تجهیزات پزشکی، خانواده استانداردهای ISO 10993 است. این استانداردها چارچوبی برای ارزیابی ایمنی زیستی مواد و تجهیزات پزشکی فراهم می‌کنند.

خانواده استاندارد ISO 10993

ISO 10993-1:2025 – Biological Evaluation of Medical Devices

استاندارد اصلی برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک است. این استاندارد مبنای تعیین آزمون‌های موردنیاز با توجه به نوع تماس ماده با بدن، مدت تماس و خطرات زیستی احتمالی است. نسخه 2025 جایگزین نسخه 2018 شده است.

ISO 10993-2 – Animal Welfare Requirements

الزامات مربوط به رعایت اصول رفاه حیوانات در آزمون‌های زیستی را مشخص می‌کند.

ISO 10993-3:2026 – Genotoxicity, Carcinogenicity and Reproductive Toxicity

به ارزیابی سمیت ژنتیکی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی و تکاملی می‌پردازد. نسخه 2026 این بخش در اوت 2026 منتشر شده است.

ISO 10993-4:2017 – Selection of Tests for Interactions with Blood

برای انتخاب آزمون‌های بررسی تعامل مواد و تجهیزات پزشکی با خون استفاده می‌شود. این استاندارد موضوعاتی مانند همولیز، انعقاد، عملکرد پلاکت‌ها و فعال‌سازی سیستم‌های مرتبط با خون را پوشش می‌دهد. اصلاحیه اول آن در سال 2025 منتشر شده است.

ISO 10993-5:2009 – Tests for In Vitro Cytotoxicity

مرجع آزمون سمیت سلولی برون‌تنی است و روش‌هایی برای بررسی پاسخ سلول‌های پستانداران در مواجهه مستقیم یا غیرمستقیم با ماده و عصاره آن ارائه می‌کند.

ISO 10993-6:2026 – Tests for Local Effects After Implantation

برای بررسی اثرات موضعی ماده پس از کاشت در بافت زنده استفاده می‌شود. نسخه 2026 جایگزین نسخه 2016 شده است.

ISO 10993-7:2026 – Ethylene Oxide Sterilization Residuals

برای تعیین و ارزیابی باقیمانده اتیلن اکساید (EO) و اتیلن کلروهیدرین (ECH) در تجهیزات پزشکی استریل‌شده با اتیلن اکساید کاربرد دارد.

ISO 10993-9 – Framework for Identification and Quantification of Potential Degradation Products

چارچوب کلی شناسایی و اندازه‌گیری محصولات تخریب مواد مورد استفاده در تجهیزات پزشکی را ارائه می‌کند.

ISO 10993-10:2021 – Tests for Skin Sensitization

برای ارزیابی احتمال ایجاد حساسیت پوستی ناشی از مواد و تجهیزات پزشکی به کار می‌رود. توجه شود که در ساختار جدید خانواده ISO 10993، آزمون تحریک‌پذیری در بخش 23 قرار گرفته است.

ISO 10993-11 – Tests for Systemic Toxicity

برای ارزیابی سمیت سیستمیک ناشی از تماس با مواد یا ترکیبات آزادشده از تجهیزات پزشکی استفاده می‌شود.

ISO 10993-12:2021 – Sample Preparation and Reference Materials

الزامات و راهنمای آماده‌سازی نمونه‌ها و انتخاب مواد مرجع برای آزمون‌های زیستی را مشخص می‌کند.

ISO 10993-13 – Identification and Quantification of Degradation Products from Polymeric Medical Devices

برای شناسایی و اندازه‌گیری محصولات تخریب تجهیزات پزشکی پلیمری استفاده می‌شود.

ISO 10993-14 – Identification and Quantification of Degradation Products from Ceramics

به شناسایی و اندازه‌گیری محصولات تخریب مواد سرامیکی مورد استفاده در تجهیزات پزشکی می‌پردازد.

ISO 10993-15 – Identification and Quantification of Degradation Products from Metals and Alloys

برای بررسی محصولات تخریب و ترکیبات آزادشده از فلزات و آلیاژهای پزشکی کاربرد دارد.

ISO 10993-16 – Toxicokinetic Study Design for Degradation Products and Leachables

اصول طراحی مطالعات سم‌شناسی جنبشی برای بررسی ترکیبات آزادشده و محصولات تخریب را بیان می‌کند.

ISO 10993-17 – Toxicological Risk Assessment of Medical Device Constituents

برای ارزیابی ریسک سم‌شناختی ترکیبات تشکیل‌دهنده تجهیزات پزشکی و تعیین حدود قابل‌قبول مواجهه استفاده می‌شود.

ISO 10993-18:2020 + Amd 1:2022 – Chemical Characterization of Medical Device Materials

یکی از استانداردهای کلیدی در مشخصه‌یابی شیمیایی بایومتریال‌هاست. این استاندارد چارچوب شناسایی و در صورت نیاز اندازه‌گیری ترکیبات شیمیایی مواد مورد استفاده در تجهیزات پزشکی را ارائه می‌کند. نسخه 2020 همراه با اصلاحیه 2022 مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ISO/TS 10993-19:2020 – Physico-Chemical, Morphological and Topographical Characterization of Materials

برای بررسی ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی، مورفولوژی و توپوگرافی سطح مواد مورد استفاده در تجهیزات پزشکی کاربرد دارد.

ISO 10993-23:2021 – Tests for Irritation

برای ارزیابی احتمال ایجاد تحریک در اثر تماس تجهیزات پزشکی و مواد تشکیل‌دهنده آن‌ها استفاده می‌شود. اصلاحیه اول این استاندارد در سال 2025 منتشر شده است.

 

سایر استانداردها و مراجع مرتبط

علاوه بر خانواده ISO 10993، استانداردهای زیر نیز با توجه به نوع بایومتریال و کاربرد آن اهمیت دارند:

  • ISO 14971:2019: مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی و شناسایی، ارزیابی و کنترل خطرات مرتبط با محصول؛ این استاندارد در سال 2025 مجدداً تأیید شده است.
  • ISO 14630:2024: الزامات عمومی ایمپلنت‌های جراحی غیرفعال، شامل طراحی، مواد، ارزیابی، ساخت، استریلیزاسیون و بسته‌بندی. این استاندارد برای ایمپلنت‌های دندانی و برخی گروه‌های خاص کاربرد ندارد.
  • ISO 13485:2016: الزامات سیستم مدیریت کیفیت برای تجهیزات پزشکی.

  • ISO/IEC 17025:2017: الزامات صلاحیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون.

  • ASTM F67: مشخصات تیتانیوم خالص تجاری مورد استفاده در ایمپلنت‌های جراحی.

  • ASTM F136: مشخصات آلیاژ تیتانیوم 6Al-4V ELI برای کاربردهای ایمپلنت جراحی.

نکته مهم این است که استانداردهای ISO 10993 و ISO 14630 الزامات یکسانی ندارند؛ استاندارد اول بر ارزیابی زیستی و دومی بر الزامات عمومی ایمپلنت‌های جراحی غیرفعال تمرکز دارد. همچنین استاندارد ISO/IEC 17025 معیار صلاحیت آزمایشگاه است، نه روش انجام یک آزمون زیستی مشخص.

اهمیت انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای بایومتریال

انتخاب آزمایشگاه مناسب برای آزمون بایومتریال باید بر اساس نوع محصول، آزمون‌های موردنیاز و الزامات مرجع صادرکننده مجوز انجام شود. صرف انجام چند آزمون زیست‌سازگاری به معنای ارزیابی کامل ایمنی یک بایومتریال نیست.

در انتخاب آزمایشگاه باید به موارد زیر توجه شود:

  • داشتن مجوز و دامنه فعالیت معتبر برای آزمون‌های موردنظر.

  • برخورداری از دامنه صلاحیت مرتبط با آزمون‌های زیستی، شیمیایی و فیزیکی موردنیاز.

  • استفاده از روش‌های آزمون معتبر و متناسب با استانداردهای مرتبط.

  • توانایی آماده‌سازی صحیح نمونه‌ها و تهیه عصاره در صورت نیاز.

  • استفاده از کنترل‌های مثبت و منفی و مواد مرجع مناسب.

  • برخورداری از تجهیزات تخصصی و نیروی فنی آموزش‌دیده.

  • ارائه گزارش آزمون قابل ردیابی و مستند به روش اجرایی مشخص.

نکته مهم برای تولیدکنندگان: پیش از ارسال نمونه، باید مشخص شود محصول نهایی چیست، با کدام بافت یا مایع بدن تماس دارد، مدت تماس آن چقدر است و آیا محصول پس از استریلیزاسیون عرضه می‌شود. این اطلاعات در انتخاب آزمون‌ها و تفسیر نتایج اهمیت اساسی دارند.

جمع‌بندی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو بایومتریال نقش مهمی در ارزیابی کیفیت، ایمنی و عملکرد مواد زیستی مورد استفاده در تجهیزات پزشکی دارد. این ارزیابی می‌تواند شامل آزمون‌های سمیت سلولی، حساسیت‌زایی، تحریک‌پذیری، سمیت سیستمیک، ژنوتوکسیسیته، سازگاری خونی، مشخصه‌یابی شیمیایی، بررسی تخریب و آزمون‌های مکانیکی باشد.

استانداردهای خانواده ISO 10993، به‌ویژه ISO 10993-1:2025، ISO 10993-5، ISO 10993-18 و ISO/TS 10993-19، از مراجع اصلی این حوزه هستند. با این حال، آزمون‌های لازم باید متناسب با کاربرد نهایی محصول و ارزیابی ریسک تعیین شوند و انجام آن‌ها نیز باید در محدوده مجوز و دامنه صلاحیت آزمایشگاه قرار داشته باشد.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

اگر تولیدکننده تجهیزات پزشکی هستید و برای دریافت مجوز، تکمیل پرونده فنی یا ارزیابی ایمنی محصول خود به آزمون های زیست سازگاری نیاز دارید، کارشناسان سنجش ساناژن آماده ارائه مشاوره تخصصی هستند.

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com