آزمایشگاه همکار غذا و دارو مواد غذایی
آزمایشگاه همکار غذا و دارو مواد غذایی، آزمایشگاهی است که با انجام آزمونهای تخصصی روی مواد اولیه، محصولات غذایی و فرآوردههای خوراکی، به ارزیابی کیفیت، سلامت، ایمنی و انطباق آنها با استانداردها و ضوابط سازمان غذا و دارو کمک میکند.
این آزمایشها با هدف شناسایی آلودگیهای میکروبی و شیمیایی، بررسی ترکیبات و ارزش تغذیهای، کنترل مواد افزودنی، اندازهگیری آلایندهها و اطمینان از سلامت محصول برای مصرفکننده انجام میشوند.
کنترل کیفیت مواد غذایی فقط به بررسی ظاهر، طعم و بوی محصول محدود نیست؛ بلکه لازم است ویژگیهای میکروبی، شیمیایی، فیزیکی و تغذیهای آن نیز با توجه به نوع محصول و الزامات قانونی ارزیابی شود.
انواع محصولات غذایی قابل آزمون
آزمایشهای کنترل کیفیت مواد غذایی میتوانند برای گروههای مختلف محصولات انجام شوند، از جمله:
-
محصولات لبنی: شیر، ماست، پنیر، خامه، کره، دوغ، بستنی و شیرخشک.
-
محصولات گوشتی و پروتئینی: گوشت قرمز، مرغ، ماهی، سوسیس، کالباس، کنسروهای گوشتی و فرآوردههای دریایی.
-
غلات و محصولات آردی: گندم، برنج، آرد، نان، ماکارونی، رشته و محصولات حجیمشده غلات.
-
روغنها و چربیهای خوراکی: روغنهای گیاهی، روغن زیتون، روغن سرخکردنی، کره و مارگارین.
-
محصولات قندی و شیرینیجات: قند، شکر، عسل، مربا، شکلات، بیسکویت، کیک و شیرینی.
-
نوشیدنیها: آب آشامیدنی بستهبندیشده، آبمیوه، نوشابه، نوشیدنیهای انرژیزا، شربت و نوشیدنیهای گیاهی.
-
محصولات کنسروی و آماده مصرف: کنسرو سبزیجات، حبوبات، غذاهای آماده، سسها، ترشیجات و محصولات نیمهآماده.
-
محصولات کشاورزی و گیاهی: میوه، سبزی، خشکبار، حبوبات، ادویهجات، چای و قهوه.
-
غذاهای ویژه: غذاهای کودک، محصولات رژیمی، بدون گلوتن، غنیشده و غذاهای ویژه بیماران.
نوع آزمونهای موردنیاز برای هر محصول به ترکیبات، فرآیند تولید، شرایط نگهداری، نوع بستهبندی و الزامات استاندارد اختصاصی آن بستگی دارد.
مهمترین آزمونهای آزمایشگاهی مواد غذایی
آزمونهای میکروبی مواد غذایی
آزمونهای میکروبی از مهمترین بخشهای کنترل ایمنی مواد غذایی هستند. آلودگی میکروبی میتواند موجب فساد محصول، کاهش ماندگاری و ایجاد بیماریهای ناشی از مصرف غذای آلوده شود.
مهمترین آزمونهای این گروه عبارتاند از:
-
شمارش کلی میکروارگانیسمهای هوازی (Total Aerobic Microbial Count).
-
شمارش کپک و مخمر (Yeast and Mold Count).
-
شمارش کلیفرمها (Coliform Count).
-
شناسایی و شمارش اشرشیا کلی (Escherichia coli).
-
شناسایی سالمونلا (Salmonella spp.).
-
شناسایی لیستریا مونوسیتوژنز (Listeria monocytogenes).
-
شناسایی استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus).
-
شناسایی باسیلوس سرئوس (Bacillus cereus).
-
شناسایی کمپیلوباکتر (Campylobacter spp.) در محصولات مرتبط.
-
بررسی کلستریدیوم پرفرینجنس (Clostridium perfringens) در محصولات مرتبط.
-
بررسی استریلیتی تجاری و پایداری میکروبی در برخی محصولات کنسروی و فرآوردههای حرارتدیده.
این آزمونها به شناسایی عوامل بیماریزا، ارزیابی شرایط بهداشتی تولید و بررسی کیفیت میکروبی محصول کمک میکنند.
آزمونهای شیمیایی و آلایندهها
آزمونهای شیمیایی برای شناسایی ترکیبات نامطلوب، اندازهگیری آلایندهها و بررسی انطباق محصول با حدود مجاز قانونی انجام میشوند.
مهمترین موارد عبارتاند از:
-
اندازهگیری فلزات سنگین مانند سرب، کادمیوم، جیوه و آرسنیک.
-
اندازهگیری باقیمانده سموم دفع آفات کشاورزی.
-
شناسایی و اندازهگیری آفلاتوکسینها و سایر مایکوتوکسینهای مرتبط.
-
اندازهگیری باقیمانده آنتیبیوتیکها و داروهای دامپزشکی در محصولات مرتبط.
-
بررسی نیترات و نیتریت.
-
اندازهگیری باقیمانده مواد شوینده و ضدعفونیکننده در موارد مرتبط.
-
بررسی آلایندههای فرایندی مانند آکریلآمید و ترکیبات حاصل از حرارتدهی.
-
بررسی ترکیبات قطبی و محصولات اکسیداسیون در روغنهای خوراکی.
-
اندازهگیری بنزوآلفاپیرن و سایر هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای (PAHs) در محصولات مرتبط.
-
بررسی مواد مهاجرتیافته از بستهبندی به غذا در صورت نیاز.
انتخاب آلایندههای مورد بررسی باید بر اساس ماهیت محصول، مواد اولیه، فرآیند تولید و احتمال مواجهه با آلاینده انجام شود.
آزمونهای فیزیکوشیمیایی و ارزش تغذیهای
این آزمونها برای تعیین ترکیبات اصلی، ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی و کنترل کیفیت محصول انجام میشوند.
-
اندازهگیری رطوبت و ماده خشک.
-
تعیین خاکستر کل و خاکستر نامحلول در اسید.
-
اندازهگیری پروتئین و نیتروژن کل.
-
اندازهگیری چربی کل و چربیهای قابل استخراج.
-
تعیین کربوهیدرات و قندهای کل.
-
اندازهگیری نمک و سدیم.
-
تعیین اسیدیته و pH.
-
اندازهگیری بریکس (Brix) در آبمیوهها، شربتها و محصولات قندی.
-
تعیین چگالی و ویسکوزیته در محصولات مایع.
-
بررسی رنگ، بافت و ویژگیهای ظاهری.
-
اندازهگیری ارزش انرژی و محاسبه کالری محصول.
-
تعیین ویتامینها و مواد معدنی در محصولات غنیشده یا دارای ادعای تغذیهای.
آزمون افزودنیها و ترکیبات مجاز
مواد افزودنی در صنایع غذایی برای حفظ کیفیت، بهبود بافت، کنترل فساد، تثبیت محصول یا ایجاد ویژگیهای حسی مشخص استفاده میشوند. با این حال، نوع و مقدار مصرف آنها باید با ضوابط مربوط به همان گروه غذایی مطابقت داشته باشد.
آزمونهای این بخش میتوانند شامل موارد زیر باشند:
-
اندازهگیری نگهدارندههایی مانند بنزوات و سوربات.
-
اندازهگیری رنگهای مصنوعی مجاز.
-
بررسی شیرینکنندههای مصنوعی مانند آسپارتام و ساخارین.
-
اندازهگیری آنتیاکسیدانهای مجاز.
-
بررسی امولسیفایرها و پایدارکنندهها در محصولات مرتبط.
-
اندازهگیری سولفیت در مواد غذایی مستعد وجود این ترکیب.
-
بررسی مقدار فسفات در فرآوردههای گوشتی و سایر محصولات مرتبط.
هدف این آزمونها بررسی هویت، مقدار و انطباق افزودنیهای مصرفشده با حدود مجاز و مقررات مربوط به محصول است.
آزمون آلرژنها و ترکیبات حساسیتزا
برخی ترکیبات غذایی میتوانند در افراد حساس واکنشهای آلرژیک ایجاد کنند. شناسایی و اندازهگیری این ترکیبات برای کنترل آلودگی متقاطع، بررسی برچسبگذاری و اطمینان از صحت ادعاهای محصول اهمیت دارد.
آزمونهای رایج عبارتاند از:
-
شناسایی و اندازهگیری گلوتن.
-
بررسی پروتئینهای شیر.
-
شناسایی پروتئین سویا.
-
بررسی بادامزمینی و مغزهای درختی.
-
شناسایی تخممرغ.
-
بررسی پروتئینهای ماهی و سختپوستان.
-
شناسایی کنجد و سایر آلرژنهای مشمول مقررات.
بسته به نوع آلرژن و ماتریس غذایی، روشهایی مانند ELISA و PCR به کار میروند. انتخاب روش باید با توجه به توانایی روش در شناسایی آلرژن موردنظر و اثر تداخلهای ماتریسی انجام شود.
آزمون ماندگاری و پایداری مواد غذایی
آزمون ماندگاری با هدف تعیین مدت زمانی انجام میشود که محصول در شرایط نگهداری مشخص، ویژگیهای کیفی و ایمنی قابلقبول خود را حفظ میکند.
این ارزیابی میتواند شامل موارد زیر باشد:
-
بررسی تغییرات بار میکروبی در طول زمان.
-
ارزیابی تغییرات رنگ، بو، طعم و بافت.
-
بررسی تغییرات pH، اسیدیته و رطوبت.
-
ارزیابی اکسیداسیون چربیها و تغییرات شیمیایی.
-
بررسی پایداری محصول در دما و رطوبت مشخص.
-
ارزیابی عملکرد بستهبندی در حفظ کیفیت محصول.
-
انجام آزمونهای ماندگاری واقعی و شتابیافته، در صورت مناسب بودن روش برای محصول.
نتایج این آزمونها به تولیدکننده کمک میکند تاریخ مصرف و شرایط نگهداری محصول را بر مبنای دادههای آزمایشگاهی تعیین کند.
استانداردهای مورد استفاده در آزمایش مواد غذایی
آزمون مواد غذایی بر اساس استانداردهای ملی ایران، استانداردهای بینالمللی ISO، روشهای Codex Alimentarius و در موارد لازم روشهای معتبر AOAC و سایر مراجع تخصصی انجام میشود. انتخاب استاندارد به نوع محصول و پارامتر مورد اندازهگیری بستگی دارد.
استانداردهای عمومی صلاحیت آزمایشگاه و کنترل آزمون
ISO/IEC 17025:2017 – General Requirements for the Competence of Testing and Calibration Laboratories
استاندارد اصلی صلاحیت آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون است. این استاندارد الزامات مربوط به بیطرفی، صلاحیت کارکنان، تجهیزات، ردیابی اندازهگیری، اعتبار نتایج، کنترل کیفیت و اعتبارسنجی یا صحهگذاری روشهای آزمون را مشخص میکند.
ISO 7218:2024 – Microbiology of the Food Chain: General Requirements and Guidance for Microbiological Examinations
الزامات عمومی و راهنمای انجام آزمونهای میکروبی مواد غذایی را پوشش میدهد و در موضوعاتی مانند آمادهسازی نمونه، شرایط انجام آزمون و کنترل کیفیت آزمایشگاه میکروبی کاربرد دارد.
ISO 6887 Series – Preparation of Test Samples, Initial Suspension and Decimal Dilutions for Microbiological Examination
این مجموعه استاندارد به آمادهسازی نمونههای غذایی، تهیه سوسپانسیون اولیه و رقتهای لازم برای آزمونهای میکروبی میپردازد.
ISO 16140 Series – Method Validation
مجموعهای برای اعتبارسنجی و صحهگذاری روشهای آزمون میکروبی، بهویژه روشهای جایگزین و روشهای مرجع است. بخشهای مختلف آن به اعتبارسنجی روش، تأیید روش در آزمایشگاه و کنترل عملکرد روشهای جایگزین میپردازند.
استانداردهای آزمون میکروبی مواد غذایی
ISO 4833-1:2013 – Enumeration of Microorganisms
برای شمارش میکروارگانیسمهای قابل رشد در شرایط هوازی در دمای ۳۰ درجه سانتیگراد با روش کشت در عمق محیط کشت استفاده میشود. این استاندارد برای بسیاری از مواد غذایی و خوراک دام کاربرد دارد.
ISO 6579-1:2017 – Detection of Salmonella spp.
روش افقی شناسایی سالمونلا در مواد غذایی، خوراک دام و نمونههای مرتبط با زنجیره غذایی را مشخص میکند.
ISO 11290-1:2017 – Detection of Listeria monocytogenes and Listeria spp.
برای شناسایی لیستریا مونوسیتوژنز و گونههای لیستریا در مواد غذایی و نمونههای مرتبط استفاده میشود.
ISO 11290-2:2017 – Enumeration of Listeria monocytogenes and Listeria spp.
روش شمارش لیستریا مونوسیتوژنز و گونههای لیستریا را در نمونههای غذایی مشخص میکند.
ISO 21527-1:2008 و ISO 21527-2:2008 – Enumeration of Yeasts and Moulds
برای شمارش کپک و مخمر در مواد غذایی با فعالیت آبی متفاوت کاربرد دارند؛ بخش اول برای محصولات با فعالیت آبی بیشتر از ۰٫۹۵ و بخش دوم برای محصولات با فعالیت آبی کمتر یا مساوی ۰٫۹۵ است.
ISO 16649 Series – Enumeration of Beta-Glucuronidase-Positive Escherichia coli
برای شمارش اشرشیا کلی بتاگلوکورونیداز مثبت در مواد غذایی استفاده میشود.
ISO 6888 Series – Enumeration of Coagulase-Positive Staphylococci
برای شمارش استافیلوکوکهای کواگولاز مثبت، از جمله استافیلوکوکوس اورئوس، در مواد غذایی کاربرد دارد.
ISO 7932:2004 – Enumeration of Presumptive Bacillus cereus
برای شمارش باسیلوس سرئوس احتمالی در مواد غذایی به کار میرود.
ISO 10272-1:2017 – Detection of Campylobacter spp.
برای شناسایی گونههای کمپیلوباکتر در زنجیره غذایی، بهویژه در محصولات مرتبط با گوشت طیور، کاربرد دارد.
فهرست استانداردهای میکروبی و دامنه کاربرد آنها در وبسایت رسمی ISO نیز قابل بررسی است.
استانداردهای آزمونهای شیمیایی و آلایندهها
برای اندازهگیری آلایندهها و ترکیبات شیمیایی در مواد غذایی، استانداردها و روشهای مختلفی بر اساس نوع ماده غذایی و ترکیب مورد بررسی استفاده میشوند.
Codex CXS 193-1995 – General Standard for Contaminants and Toxins in Food and Feed
مرجع بینالمللی برای حدود و ضوابط مرتبط با آلایندهها و سموم در غذا و خوراک دام است. در ارزیابی موادی مانند فلزات سنگین و برخی سموم طبیعی کاربرد دارد.
Codex CXS 234-1999 – Recommended Methods of Analysis and Sampling
یکی از مراجع مهم برای انتخاب روشهای تجزیه و نمونهبرداری مواد غذایی است. این سند روشهای توصیهشده برای ارزیابی انطباق محصولات با الزامات Codex را معرفی میکند و بهروزرسانیهای دورهای دارد. نسخه اصلاحشده ۲۰۲۵ در دسترس است.
Codex CXS 192-1995 – General Standard for Food Additives
مرجع اصلی بینالمللی برای بررسی افزودنیهای غذایی و شرایط مجاز استفاده از آنها در گروههای مختلف محصولات است.
AOAC Official Methods of Analysis
مجموعهای از روشهای معتبر تجزیه مواد غذایی است که برای اندازهگیری ترکیباتی مانند پروتئین، چربی، رطوبت، خاکستر، ویتامینها، مواد معدنی، افزودنیها و آلایندهها استفاده میشود. روش انتخابی باید با نوع ماتریس غذایی و محدوده اندازهگیری موردنیاز سازگار باشد.
استانداردهای ملی ایران (ISIRI)
استانداردهای ملی ایران برای بسیاری از گروههای غذایی، ویژگیهای کیفی و بهداشتی، حدود مجاز آلایندهها، روشهای آزمون و الزامات نمونهبرداری را تعیین میکنند. برای مثال، استانداردهای اختصاصی شیر و فرآوردههای لبنی، روغنهای خوراکی، فرآوردههای گوشتی، غلات و محصولات کنسروی در ارزیابی این گروهها مورد استفاده قرار میگیرند.
استانداردهای نمونهبرداری و ایمنی مواد غذایی
ISO 707 | IDF 50 – Milk and Milk Products: Guidance on Sampling
برای نمونهبرداری از شیر و فرآوردههای لبنی کاربرد دارد.
ISO 5555 – Animal and Vegetable Fats and Oils: Sampling
روشهای نمونهبرداری از روغنها و چربیهای حیوانی و گیاهی را مشخص میکند.
Codex CXC 1-1969 – General Principles of Food Hygiene
اصول عمومی بهداشت مواد غذایی و چارچوبهای مرتبط با سیستم HACCP را ارائه میکند. این مرجع برای کنترل بهداشت فرآیند تولید و پیشگیری از خطرات غذایی اهمیت دارد.
ISO 22000:2018 – Food Safety Management Systems
الزامات سیستم مدیریت ایمنی مواد غذایی را در سازمانهای فعال در زنجیره غذایی مشخص میکند. این استاندارد، استاندارد روش آزمون آزمایشگاهی نیست؛ بلکه برای مدیریت سیستماتیک خطرات ایمنی غذا در سازمانها کاربرد دارد.
برای آشنایی با روشهای بینالمللی آزمون و نمونهبرداری، میتوان به مجموعه روشهای تحلیل و نمونهبرداری Codex و استانداردهای میکروبی مواد غذایی ISO مراجعه کرد.
اهمیت انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای مواد غذایی
انتخاب آزمایشگاه مناسب برای کنترل کیفیت مواد غذایی، نقش مهمی در اطمینان از سلامت محصول، دریافت مجوزهای لازم، عرضه قانونی و حفظ اعتماد مصرفکنندگان دارد.
هنگام انتخاب آزمایشگاه باید به موارد زیر توجه شود:
-
مجوز و تأییدیه معتبر: آزمایشگاه باید مجوزهای لازم از مراجع ذیصلاح را برای فعالیت موردنظر داشته باشد.
-
دامنه صلاحیت آزمونها: آزمون موردنیاز باید در دامنه فعالیت و صلاحیت تأییدشده آزمایشگاه قرار داشته باشد.
-
روشهای آزمون معتبر: روشهای مورد استفاده باید مطابق استانداردهای ملی یا بینالمللی معتبر و متناسب با محصول باشند.
-
تجهیزات تخصصی: آزمایشگاه باید تجهیزات مناسب برای آزمونهای میکروبی، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی را در اختیار داشته باشد.
-
کنترل کیفیت نتایج: استفاده از مواد مرجع، نمونههای کنترلی، آزمون مهارت و بررسی صحت نتایج اهمیت دارد.
-
گزارشدهی دقیق: گزارش آزمون باید شامل مشخصات نمونه، روش آزمون، نتایج، واحد اندازهگیری و حدود مرجع یا معیار پذیرش مرتبط باشد.
چه زمانی تولیدکنندگان مواد غذایی به خدمات آزمایشگاه همکار نیاز دارند؟
تولیدکنندگان، واردکنندگان و عرضهکنندگان مواد غذایی در مراحل مختلف فعالیت خود ممکن است به خدمات آزمایشگاهی نیاز داشته باشند، از جمله:
-
پیش از عرضه محصول جدید به بازار.
-
هنگام دریافت یا تمدید مجوزهای بهداشتی و تولید.
-
برای کنترل کیفیت مواد اولیه ورودی به کارخانه.
-
در جریان کنترل کیفیت محصولات تولیدشده.
-
برای بررسی آلودگیهای میکروبی و شیمیایی.
-
هنگام تعیین یا بازنگری تاریخ مصرف محصول.
-
برای بررسی انطباق محصول با استاندارد ملی یا مشخصات فنی.
-
در زمان بروز شکایت مصرفکنندگان یا گزارش احتمال آلودگی.
-
برای ارزیابی محصولات وارداتی و صادراتی.
-
هنگام بررسی تغییر فرمولاسیون یا تغییر فرآیند تولید.
جمعبندی
آزمایشگاه همکار غذا و دارو مواد غذایی با انجام آزمونهای میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، تغذیهای، آلایندهها و افزودنیها، به ارزیابی ایمنی و کیفیت محصولات غذایی کمک میکند.
مهمترین مراجع این حوزه شامل استانداردهای ISO مانند ISO 17025، ISO 7218، ISO 4833، ISO 6579 و ISO 11290، همچنین استانداردهای Codex Alimentarius، روشهای AOAC و استانداردهای ملی ایران هستند.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید