آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه نانومواد
آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه نانومواد، وظیفه بررسی ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی، ساختاری و در صورت نیاز ایمنی و زیستسازگاری مواد و فرآوردههای حاوی نانوذرات را بر عهده دارد. با گسترش فناوری نانو در صنایع دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی و تجهیزات پزشکی، ارزیابی دقیق این مواد برای اطمینان از کیفیت، عملکرد و ایمنی محصولات اهمیت زیادی پیدا کرده است.
نانومواد به موادی گفته میشود که دستکم یکی از ابعاد یا ویژگیهای ساختاری آنها در مقیاس نانو قرار دارد. در این مقیاس، ویژگیهایی مانند اندازه ذرات، شکل، سطح ویژه، بار سطحی، میزان تجمع و رفتار انحلال میتوانند بر عملکرد و اثرات زیستی ماده تأثیر بگذارند. به همین دلیل، آزمونهای معمول مواد شیمیایی همیشه برای ارزیابی کامل نانومواد کافی نیستند و باید از روشهای تخصصی متناسب با ماهیت نانوماده استفاده شود.
برای مثال، دو نمونه از یک ترکیب شیمیایی ممکن است ترکیب عنصری مشابهی داشته باشند، اما به دلیل تفاوت در اندازه ذرات، شکل، پوشش سطحی یا میزان تجمع، رفتار متفاوتی در محیطهای زیستی یا فرمولاسیون محصول نشان دهند.
چه نانومواد و محصولاتی در آزمایشگاه بررسی میشوند؟
آزمونهای نانومواد با توجه به نوع ماده، کاربرد و محصول نهایی انتخاب میشوند. گروههای مهم عبارتاند از:
نانوذرات فلزی و اکسیدهای فلزی
این گروه شامل نانوذرات نقره، طلا، اکسید روی، دیاکسید تیتانیوم، اکسید آهن و سایر ترکیبات فلزی و معدنی است.
این مواد در محصولات آرایشی و بهداشتی، پوششهای ضدباکتری، تجهیزات پزشکی، سامانههای دارورسانی و برخی کاربردهای غذایی استفاده میشوند. آزمونهای مهم آنها شامل اندازهگیری اندازه و توزیع ذرات، تعیین شکل، بررسی ترکیب عنصری، خلوص، سطح ویژه، میزان تجمع و آزادسازی یونهای فلزی است.
نانومواد کربنی
نانولولههای کربنی، گرافن، اکسید گرافن و فولرنها در گروه نانومواد کربنی قرار میگیرند.
این مواد در ساخت حسگرها، پوششهای تخصصی، سامانههای انتقال دارو و برخی تجهیزات پزشکی کاربرد دارند. شناسایی ساختار، اندازه، شکل، تعداد لایهها، ترکیب شیمیایی و گروههای عاملی سطح از آزمونهای مهم این گروه است.
نانوحاملهای دارویی
نانوحاملها برای انتقال، محافظت و کنترل آزادسازی مواد مؤثره دارویی استفاده میشوند. لیپوزومها، نانوذرات پلیمری، نانوامولسیونها و برخی سامانههای لیپیدی از این گروه هستند.
در ارزیابی این فرآوردهها، اندازه ذرات، توزیع اندازه، شاخص پراکندگی، پتانسیل زتا، راندمان بارگذاری دارو، میزان داروی آزاد و الگوی آزادسازی بررسی میشود.
نانومواد مورد استفاده در محصولات آرایشی و بهداشتی
نانوذراتی مانند دیاکسید تیتانیوم و اکسید روی در برخی محصولات ضدآفتاب و فرآوردههای مراقبت از پوست به کار میروند.
در این محصولات، بررسی اندازه ذرات، تجمع، پوشش سطحی، پایداری در فرمولاسیون و در صورت نیاز میزان آزادسازی یا نفوذ ذرات اهمیت دارد.
نانومواد مورد استفاده در صنایع غذایی
برخی نانومواد در بستهبندیهای فعال، پوششهای محافظ، افزودنیها و سامانههای انتقال ترکیبات غذایی مورد استفاده قرار میگیرند.
در این حوزه، علاوه بر شناسایی و تعیین مقدار نانوذرات، بررسی پایداری آنها در ماتریس غذایی، میزان انحلال، تغییر اندازه ذرات و احتمال مهاجرت از مواد در تماس با غذا اهمیت دارد. ارزیابی نانومواد در ماتریسهای غذایی به دلیل پیچیدگی ترکیبات طبیعی غذا، به روشهای تحلیلی اختصاصی نیاز دارد.
نانومواد مورد استفاده در تجهیزات پزشکی
نانومواد ممکن است در پوششهای سطحی، ایمپلنتها، پانسمانهای پیشرفته، مواد ترمیمی و سامانههای پزشکی مورد استفاده قرار گیرند.
در این محصولات، علاوه بر مشخصات فیزیکوشیمیایی، ارزیابی زیستسازگاری، سمیت سلولی، پاسخ التهابی و در صورت لزوم آزادسازی ذرات یا یونها اهمیت دارد.
مهمترین آزمونهای کنترل کیفیت و شناسایی نانومواد
تعیین اندازه ذرات و توزیع اندازه (Particle Size Distribution)
اندازه ذرات یکی از مهمترین ویژگیهای نانومواد است. این آزمون مشخص میکند ذرات در چه محدودهای قرار دارند و چه میزان پراکندگی اندازهای در نمونه وجود دارد.
روشهای متداول عبارتاند از:
-
DLS: برای اندازهگیری قطر هیدرودینامیکی ذرات پراکنده در مایع و بررسی توزیع اندازه و شاخص پراکندگی.
-
TEM: برای مشاهده مستقیم اندازه و شکل ذرات در مقیاس نانو.
-
SEM: برای بررسی مورفولوژی، شکل و اندازه ذرات و ساختار سطحی.
-
NTA: برای بررسی حرکت ذرات در محیط مایع و تخمین توزیع اندازه و غلظت عددی ذرات در محدوده کاربرد روش.
انتخاب روش به نوع نمونه، شکل ذرات، غلظت، محیط پراکندگی و هدف آزمون وابسته است. نتایج روشهای مختلف الزاماً یکسان نیستند؛ برای مثال DLS قطر هیدرودینامیکی را اندازهگیری میکند، در حالی که TEM و SEM اطلاعات تصویری از ابعاد ذرات ارائه میدهند.
بررسی شکل و مورفولوژی ذرات (Particle Morphology)
شکل ذرات میتواند کروی، میلهای، صفحهای، رشتهای یا نامنظم باشد. این ویژگی بر سطح تماس، رفتار پراکندگی، پایداری و تعامل نانوماده با محیط تأثیر میگذارد.
روشهای TEM و SEM برای بررسی شکل، ساختار سطحی و میزان تجمع ذرات استفاده میشوند.
تعیین پتانسیل زتا (Zeta Potential)
پتانسیل زتا شاخصی از بار الکتریکی مؤثر در سطح یا اطراف ذرات پراکنده در محیط مایع است. این آزمون برای ارزیابی پایداری کلوئیدی و احتمال تجمع ذرات کاربرد دارد.
در نانوفرمولاسیونهای دارویی، لیپوزومها، نانوامولسیونها و سوسپانسیونهای نانویی، اندازهگیری پتانسیل زتا میتواند اطلاعات مهمی درباره رفتار سامانه ارائه دهد.
تعیین سطح ویژه (Specific Surface Area)
سطح ویژه نشاندهنده میزان سطح در دسترس ماده نسبت به جرم آن است. افزایش سطح ویژه میتواند بر واکنشپذیری، جذب مواد، انحلال و رفتار زیستی نانومواد تأثیر بگذارد.
روش جذب گاز، بهویژه روش BET، یکی از روشهای متداول برای اندازهگیری سطح ویژه پودرهای نانویی است.
شناسایی ترکیب شیمیایی و ساختار نانومواد
برای تعیین ترکیب شیمیایی، گروههای عاملی و ساختار مواد نانویی از روشهای مختلفی استفاده میشود، از جمله:
-
FTIR: شناسایی گروههای عاملی و پیوندهای شیمیایی.
-
XRD: بررسی ساختار بلوری و فازهای کریستالی.
-
Raman Spectroscopy: بررسی ساختار مولکولی و برخی ویژگیهای مواد کربنی.
-
EDS/EDX: بررسی ترکیب عنصری در ناحیه تصویربرداریشده.
-
XPS: بررسی ترکیب شیمیایی و حالتهای شیمیایی عناصر در سطح ماده.
بررسی تجمع و آگلومره شدن ذرات (Aggregation and Agglomeration)
نانومواد ممکن است در زمان تولید، نگهداری یا استفاده در فرمولاسیون به یکدیگر متصل شوند و ساختارهای بزرگتری تشکیل دهند.
این پدیده میتواند اندازه مؤثر ذرات، پایداری، قابلیت پراکندگی و عملکرد محصول را تغییر دهد. بررسی تجمع با استفاده از روشهایی مانند DLS، TEM، SEM و روشهای مناسب جداسازی و تحلیل انجام میشود.
آزمون انحلال و آزادسازی یونها (Dissolution and Ion Release)
برخی نانومواد، مانند نانوذرات نقره و اکسید روی، ممکن است در محیطهای مختلف بخشی از ساختار خود را حل کرده و یون آزاد کنند.
در این آزمون، میزان و سرعت انحلال یا آزادسازی یونها در محیطهای مشخص بررسی میشود. این ویژگی برای ارزیابی رفتار نانومواد در محصولات غذایی، دارویی، آرایشی و محیطهای زیستی اهمیت دارد.
آزمون خلوص و ناخالصیهای عنصری
وجود فلزات یا عناصر ناخواسته در نانومواد میتواند بر کیفیت و ایمنی محصول اثر بگذارد. اندازهگیری عناصر با روشهایی مانند ICP-MS، ICP-OES و AAS انجام میشود.
آزمون پایداری نانومواد
پایداری نانومواد در شرایط مختلف نگهداری و استفاده بررسی میشود. تغییر اندازه ذرات، شاخص پراکندگی، پتانسیل زتا، میزان تجمع، تغییر ساختار شیمیایی و میزان آزادسازی ماده از جمله شاخصهای قابل بررسی هستند.
آزمونهای زیستی و سمیت نانومواد
در صورت نیاز و متناسب با کاربرد محصول، آزمونهای زیستی برای ارزیابی اثرات احتمالی نانومواد انجام میشوند. این آزمونها ممکن است شامل موارد زیر باشند:
-
سمیت سلولی (Cytotoxicity)
-
بررسی زندهمانی سلولی
-
ارزیابی استرس اکسیداتیو
-
بررسی پاسخ التهابی
-
بررسی ژنوتوکسیسیته
-
آزمون اندوتوکسین برای نمونههای مناسب و با کنترل تداخل نانوماده با روش آزمون
در این بخش، آمادهسازی نمونه و بررسی تداخل نانومواد با روشهای سنجش اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا برخی نانوذرات میتوانند در آزمونهای رنگسنجی، فلورسانس یا آزمونهای زیستی اختلال ایجاد کنند.
استانداردها و مراجع مورد استفاده برای آزمون نانومواد
آزمون نانومواد بر اساس یک استاندارد واحد انجام نمیشود. بسته به نوع نانوماده، کاربرد آن در محصول و هدف ارزیابی، از استانداردهای ISO، دستورالعملهای OECD، راهنماهای تخصصی سازمانهای نظارتی و روشهای تحلیلی معتبر استفاده میشود.
مهمترین مراجع عبارتاند از:
استانداردهای تخصصی ISO در حوزه نانوفناوری
ISO/TR 13014 – Physico-chemical Characterization of Engineered Nanoscale Materials
این سند راهنمای شناسایی و ارزیابی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی نانومواد مهندسیشده برای مطالعات سمشناسی است. پارامترهایی مانند اندازه ذرات، شکل، سطح ویژه، ترکیب شیمیایی، بار سطحی، حلالیت و پایداری پراکندگی در آن مورد توجه قرار میگیرند.
این راهنما برای انتخاب ویژگیهایی که باید پیش از انجام مطالعات سمیت بررسی شوند، کاربرد دارد.
ISO 21363 – Measurement of Particle Size and Shape Distributions by Transmission Electron Microscopy
این استاندارد روش اندازهگیری توزیع اندازه و شکل ذرات با استفاده از میکروسکوپ الکترونی عبوری (TEM) را مشخص میکند. برای بررسی ابعاد واقعی ذرات نانویی و ارزیابی مورفولوژی آنها کاربرد دارد.
ISO 19749 – Measurement of Particle Size and Shape Distributions by Scanning Electron Microscopy
این استاندارد به اندازهگیری توزیع اندازه و شکل ذرات با استفاده از میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM) میپردازد و در بررسی ویژگیهای ظاهری و ساختار سطحی نانومواد کاربرد دارد.
ISO 17200 – Nanoparticles in Powder Form: Characteristics and Measurements
این استاندارد به مشخصات و روشهای اندازهگیری نانوذرات در شکل پودری میپردازد و برای شناسایی ویژگیهای فیزیکی و بررسی مشخصات پودرهای نانویی کاربرد دارد.
ISO 21362 – Analysis of Nano-Objects Using Asymmetrical Flow and Centrifugal Field-Flow Fractionation
این استاندارد روشهای جداسازی و تحلیل نانوذرات با استفاده از تکنیکهای Field-Flow Fractionation را پوشش میدهد. در بررسی نانوذرات و سامانههای دارای توزیع اندازه پیچیده کاربرد دارد. نسخه جدید این استاندارد در سال ۲۰۲۶ منتشر شده است.
ISO 29701 – Endotoxin Test on Nanomaterial Samples for In Vitro Systems
این استاندارد به آزمون اندوتوکسین در نمونههای نانومواد مورد استفاده در سامانههای برونتنی (In Vitro) با روش LAL میپردازد. در این آزمون باید تداخل احتمالی نانوماده با واکنش آزمایشگاهی بررسی شود تا نتیجه قابل اعتماد باشد.
ISO 80004 Series – Nanotechnology Vocabulary
این مجموعه استاندارد، اصطلاحات و تعاریف تخصصی حوزه نانوفناوری را مشخص میکند و برای ایجاد هماهنگی در شناسایی، توصیف و گزارش ویژگیهای نانومواد کاربرد دارد.
مراجع فوق در مجموعه استانداردهای تخصصی نانوفناوری ISO معرفی شدهاند.
دستورالعملهای OECD برای آزمون نانومواد
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) دستورالعملهایی برای ارزیابی ویژگیهای فیزیکوشیمیایی، رفتار محیطی و اثرات احتمالی نانومواد تدوین کرده است.
مهمترین دستورالعملهای مرتبط عبارتاند از:
-
OECD TG 125 – Nanomaterial Particle Size and Size Distribution: تعیین اندازه ذرات و توزیع اندازه نانومواد.
-
OECD TG 124 – Volume Specific Surface Area of Manufactured Nanomaterials: تعیین سطح ویژه حجمی نانومواد تولیدشده.
-
OECD TG 126 – Hydrophobicity Index of Nanomaterials: تعیین شاخص آبگریزی نانومواد.
-
OECD TG 318 – Dispersion Stability of Nanomaterials in Simulated Environmental Media: بررسی پایداری پراکندگی نانومواد در محیطهای شبیهسازیشده محیطزیستی.
این دستورالعملها به انتخاب روشهای مناسب برای اندازهگیری ویژگیهای نانومواد و ارزیابی رفتار آنها کمک میکنند.
راهنمای OECD برای آمادهسازی نمونه و دوزیمتری نانومواد
یکی از موضوعات بسیار مهم در آزمون نانومواد، آمادهسازی صحیح نمونه است. نانوذرات ممکن است در محیط آزمون تجمع پیدا کنند، تهنشین شوند یا ویژگیهای اولیه خود را تغییر دهند. بنابراین، آمادهسازی نمونه میتواند بهطور مستقیم بر نتیجه آزمون اثر بگذارد.
راهنمای OECD Guidance on Sample Preparation and Dosimetry for Manufactured Nanomaterials – 2025 Edition به موضوعاتی مانند موارد زیر میپردازد:
-
روش آمادهسازی و پراکندگی نمونههای نانویی
-
کنترل تجمع و آگلومره شدن ذرات
-
بررسی پایداری نمونه در محیط آزمون
-
انتخاب معیار مناسب برای اندازهگیری دوز
-
آمادهسازی نمونه برای آزمونهای فیزیکوشیمیایی
-
آمادهسازی نمونه برای مطالعات سمیت سلولی و زیستی
این راهنما بهویژه در طراحی مطالعات ایمنی و سمشناسی نانومواد اهمیت دارد.
استاندارد ISO/IEC 17025:2017
استاندارد ISO/IEC 17025:2017 الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون را مشخص میکند.
در آزمایشگاههای آزمون نانومواد، این استاندارد از جنبههای زیر اهمیت دارد:
-
صلاحیت علمی و فنی کارکنان
-
اعتبارسنجی و صحهگذاری روشهای آزمون
-
کالیبراسیون و کنترل تجهیزات
-
ردیابیپذیری نتایج اندازهگیری
-
استفاده از مواد مرجع مناسب
-
کنترل کیفیت نتایج آزمایشگاهی
-
مدیریت نمونهها و مستندات
-
گزارشدهی دقیق و قابل ردیابی
با توجه به حساسیت اندازهگیری در مقیاس نانو، اعتبار روش آزمون و کنترل عدم قطعیت اندازهگیری اهمیت ویژهای دارد.
راهنماهای EFSA برای ارزیابی نانومواد در محصولات غذایی
سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA) راهنماهایی برای ارزیابی خطر نانومواد در زنجیره غذایی و خوراک دام منتشر کرده است.
این راهنماها موضوعاتی مانند شناسایی نانوذرات در مواد غذایی، اندازه و توزیع اندازه ذرات، حلالیت، سرعت انحلال، پایداری و بررسی میزان انتقال ذرات از مواد در تماس با غذا را پوشش میدهند.
در این حوزه، راهنمای ارزیابی ریسک نانومواد در زنجیره غذا و خوراک دام و راهنمای الزامات فنی شناسایی ذرات کوچک، از جمله نانوذرات، اهمیت دارند.
اهمیت آزمون نانومواد در صنایع مختلف
ارزیابی نانومواد فقط برای تأیید اندازه ذرات انجام نمیشود؛ بلکه هدف اصلی، شناخت ارتباط میان ویژگیهای فیزیکوشیمیایی، عملکرد محصول و ایمنی آن است.
در صنایع دارویی، این آزمونها برای کنترل کیفیت نانوحاملها، بررسی بارگذاری دارو، پایداری و الگوی آزادسازی ماده مؤثره کاربرد دارند.
در صنایع غذایی، شناسایی و اندازهگیری نانوذرات، بررسی انحلال و ارزیابی مهاجرت احتمالی آنها از بستهبندی به مواد غذایی اهمیت دارد.
در صنایع آرایشی و بهداشتی، اندازه ذرات، تجمع، پایداری و ویژگیهای سطحی نانومواد مورد استفاده در فرمولاسیون بررسی میشود.
در تجهیزات پزشکی نیز ارزیابی ویژگیهای سطحی، آزادسازی ذرات، سمیت سلولی و زیستسازگاری متناسب با نوع کاربرد محصول اهمیت دارد.
الزامات انتخاب آزمایشگاه برای آزمون نانومواد
با توجه به پیچیدگی آزمونهای نانومواد، انتخاب آزمایشگاه باید با دقت انجام شود. موارد زیر اهمیت ویژهای دارند:
-
تجهیزات تخصصی: دسترسی به تجهیزات مناسب مانند DLS، TEM، SEM، FTIR، XRD، ICP-MS و سایر تجهیزات مورد نیاز.
-
تخصص کارشناسان: آشنایی کارکنان با اصول آمادهسازی، پراکندگی، اندازهگیری و تحلیل نانومواد.
-
روشهای معتبر: استفاده از استانداردهای تخصصی ISO، دستورالعملهای OECD و روشهای تحلیلی اعتبارسنجیشده.
-
کنترل تداخل آزمایشگاهی: بررسی تأثیر احتمالی نانومواد بر نتایج آزمونهای شیمیایی، میکروبی و زیستی.
-
دامنه تأیید صلاحیت: اطمینان از اینکه آزمون مورد نظر در دامنه صلاحیت و مجوزهای آزمایشگاه قرار دارد.
-
گزارشدهی تخصصی: ارائه نتایج همراه با روش اندازهگیری، شرایط آمادهسازی نمونه، مشخصات محیط آزمون و محدودیتهای روش.
نکته مهم: استانداردهای معرفیشده، مراجع فنی برای شناسایی و ارزیابی نانومواد هستند و به معنای آن نیست که تمام آزمایشگاههای همکار غذا و دارو امکان اجرای همه این آزمونها را دارند. نوع آزمون، روش اندازهگیری و الزامات پذیرش باید بر اساس کاربرد نهایی محصول، مقررات مربوط و دامنه تأیید صلاحیت آزمایشگاه تعیین شود.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید