آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه مواد شیمیایی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه مواد شیمیایی، وظیفه بررسی کیفیت، خلوص، هویت، ترکیب و ایمنی مواد شیمیایی مورد استفاده در صنایع مختلف را بر عهده دارد. این آزمایشگاه‌ها با انجام آزمون‌های تخصصی شیمیایی و فیزیکوشیمیایی، میزان انطباق مواد اولیه و محصولات شیمیایی را با استانداردهای ملی و بین‌المللی، مشخصات فنی و الزامات سازمان غذا و دارو ارزیابی می‌کنند.

کنترل کیفیت مواد شیمیایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وجود ناخالصی‌ها، ترکیبات ناخواسته، فلزات سنگین یا تغییر در غلظت مواد مؤثر می‌تواند بر ایمنی محصول نهایی، عملکرد آن و سلامت مصرف‌کننده تأثیر بگذارد.

آزمایش مواد شیمیایی تنها به شناسایی ترکیبات محدود نیست، بلکه شامل اندازه‌گیری کمی مواد، تعیین میزان خلوص، بررسی ناخالصی‌ها، ارزیابی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی و در صورت نیاز بررسی پایداری و ایمنی مواد نیز می‌شود.

چه موادی در آزمایشگاه شیمیایی بررسی می‌شوند؟

آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت مواد شیمیایی می‌توانند با توجه به دامنه صلاحیت و مجوزهای خود، گروه‌های مختلفی از مواد را بررسی کنند.

مواد اولیه شیمیایی و صنعتی

این گروه شامل مواد اولیه مورد استفاده در صنایع تولیدی، شیمیایی، دارویی، غذایی و بهداشتی است. آزمون‌های شناسایی، تعیین خلوص، اندازه‌گیری غلظت، بررسی ناخالصی‌ها و ارزیابی ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی برای این مواد انجام می‌شود.

مواد شیمیایی آزمایشگاهی

مواد شیمیایی مورد استفاده در آزمایشگاه‌های تحقیقاتی، صنعتی و کنترل کیفیت باید از نظر درجه خلوص، هویت شیمیایی، میزان ناخالصی و انطباق با مشخصات اعلام‌شده بررسی شوند.

حلال‌ها و مواد شیمیایی آلی

حلال‌های آلی مانند اتانول، متانول، استون، تولوئن و سایر ترکیبات آلی از نظر خلوص، ترکیبات فرار، ناخالصی‌ها و باقی‌مانده مواد ناخواسته قابل بررسی هستند.

اسیدها و بازها

مواد اسیدی و قلیایی مانند اسید سولفوریک، اسید کلریدریک، اسید نیتریک، سدیم هیدروکسید و پتاسیم هیدروکسید از نظر غلظت، درصد خلوص، چگالی و ویژگی‌های شیمیایی مورد ارزیابی قرار می‌گیرند.

مواد شیمیایی مورد استفاده در صنایع غذایی و دارویی

مواد اولیه، افزودنی‌ها، نگهدارنده‌ها، مواد جانبی و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در تولید فرآورده‌های غذایی و دارویی باید از نظر هویت، خلوص، مقدار ترکیبات مؤثر و میزان آلاینده‌های احتمالی کنترل شوند.

مواد شوینده و ضدعفونی‌کننده

محصولات شوینده و ضدعفونی‌کننده از نظر مقدار ماده فعال، pH، غلظت ترکیبات مؤثر، پایداری و ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی بررسی می‌شوند. آزمون اثربخشی ضدعفونی‌کنندگی نیز در صورت نیاز، بر اساس روش و استاندارد اختصاصی انجام می‌شود.

مواد شیمیایی کشاورزی و سموم

در این گروه، ترکیبات مؤثره، ناخالصی‌ها، حلال‌های باقی‌مانده و در صورت نیاز باقی‌مانده سموم و آلاینده‌های شیمیایی مورد بررسی قرار می‌گیرند. نوع آزمون به ماهیت ماده و کاربرد آن وابسته است.

مهم‌ترین آزمون‌های کنترل کیفیت مواد شیمیایی

آزمون شناسایی مواد شیمیایی (Identification Test)

هدف از این آزمون، تأیید هویت ماده شیمیایی و اطمینان از مطابقت آن با ترکیب مورد انتظار است. روش‌هایی مانند FTIR، UV-Vis، کروماتوگرافی و روش‌های شیمیایی کلاسیک برای شناسایی ترکیبات به کار می‌روند.

آزمون تعیین خلوص (Purity Test)

در این آزمون میزان ماده اصلی و ناخالصی‌های موجود در نمونه اندازه‌گیری می‌شود. تعیین خلوص برای مواد اولیه دارویی، حلال‌ها، مواد شیمیایی صنعتی و مواد آزمایشگاهی اهمیت زیادی دارد.

آزمون تعیین غلظت و عیار (Assay)

در این روش مقدار یا غلظت ماده مؤثر در نمونه تعیین می‌شود. روش‌هایی مانند تیتراسیون، HPLC، GC و اسپکتروفتومتری بسته به ماهیت ماده قابل استفاده هستند.

آزمون شناسایی و اندازه‌گیری فلزات سنگین و ناخالصی‌های عنصری

برخی مواد شیمیایی ممکن است حاوی عناصری مانند سرب، کادمیم، جیوه، آرسنیک، نیکل و کروم باشند. اندازه‌گیری این عناصر با روش‌هایی مانند ICP-MS، ICP-OES و AAS انجام می‌شود.

انتخاب حدود مجاز به نوع ماده، کاربرد، مسیر مواجهه و الزامات استاندارد مربوط بستگی دارد.

آزمون حلال‌های باقی‌مانده (Residual Solvents)

حلال‌های باقی‌مانده ممکن است در فرآیند تولید یا خالص‌سازی مواد شیمیایی باقی بمانند. اندازه‌گیری آن‌ها به‌ویژه در مواد اولیه و فرآورده‌های دارویی اهمیت دارد. روش GC و به‌خصوص Headspace GC از روش‌های متداول در این زمینه هستند.

آزمون مواد آلی و ناخالصی‌های شیمیایی

در این آزمون‌ها ترکیبات آلی ناخواسته، محصولات جانبی واکنش، مواد تخریب‌شده و ناخالصی‌های مرتبط با فرآیند تولید شناسایی و اندازه‌گیری می‌شوند. استفاده از HPLC، GC و روش‌های طیف‌سنجی بر اساس نوع نمونه انجام می‌شود.

آزمون‌های فیزیکوشیمیایی

ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی مواد می‌توانند بر کیفیت و عملکرد آن‌ها تأثیر بگذارند. برخی از آزمون‌های مهم عبارت‌اند از:

  • اندازه‌گیری pH

  • تعیین چگالی و وزن مخصوص

  • تعیین ویسکوزیته

  • اندازه‌گیری رطوبت و مقدار آب

  • تعیین نقطه ذوب و نقطه جوش

  • اندازه‌گیری هدایت الکتریکی

  • تعیین خاکستر و باقی‌مانده پس از احتراق

  • بررسی رنگ، شفافیت و ظاهر

  • تعیین مقدار مواد جامد و مواد فعال

آزمون پایداری مواد شیمیایی

در آزمون پایداری، تغییرات ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی ماده در شرایط مشخص نگهداری بررسی می‌شود. عواملی مانند دما، رطوبت، نور، اکسیژن و شرایط بسته‌بندی می‌توانند بر پایداری مواد تأثیر بگذارند.

استانداردها و مراجع مورد استفاده در آزمایش مواد شیمیایی

انتخاب استاندارد مناسب به نوع ماده شیمیایی، کاربرد آن، روش آزمون و الزامات مرجع پذیرنده بستگی دارد. مهم‌ترین استانداردها و مراجع قابل استفاده عبارت‌اند از:

استاندارد ISO/IEC 17025:2017

استاندارد ISO/IEC 17025:2017 مهم‌ترین مرجع عمومی برای ارزیابی صلاحیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون است.

این استاندارد الزامات مربوط به صلاحیت فنی، بی‌طرفی، اعتبار روش‌های آزمون، کالیبراسیون تجهیزات، ردیابی‌پذیری اندازه‌گیری‌ها، کنترل کیفیت نتایج، مدیریت نمونه‌ها و گزارش‌دهی را مشخص می‌کند.

آزمایشگاه‌هایی که آزمون مواد شیمیایی انجام می‌دهند، برای اثبات صلاحیت فنی خود باید الزامات مرتبط این استاندارد را رعایت کنند. البته دامنه تأیید صلاحیت باید آزمون‌های مورد درخواست را پوشش دهد.

استانداردهای ISO مرتبط با آزمون مواد شیمیایی

استانداردهای تخصصی ISO بسته به نوع ماده و روش اندازه‌گیری انتخاب می‌شوند. برخی از مراجع مهم عبارت‌اند از:

  • ISO 11885: تعیین عناصر منتخب با روش طیف‌سنجی نشر اتمی پلاسمای جفت‌شده القایی (ICP-OES) در ماتریس‌های آبی.

  • ISO 17294: روش طیف‌سنجی جرمی پلاسمای جفت‌شده القایی (ICP-MS) برای اندازه‌گیری عناصر در نمونه‌های آبی.

  • ISO 5725: اصول صحت و دقت روش‌ها و نتایج اندازه‌گیری.

  • ISO 17034: الزامات صلاحیت تولیدکنندگان مواد مرجع.

  • ISO 13528: روش‌های آماری مورد استفاده در آزمون مهارت و مقایسه بین‌آزمایشگاهی.

نکته مهم این است که استانداردهای ISO 11885 و ISO 17294 به‌طور مشخص برای کاربردهای تعریف‌شده در دامنه خود تدوین شده‌اند و نباید بدون بررسی ماتریس نمونه و دامنه روش، به همه مواد شیمیایی تعمیم داده شوند.

اصول GLP سازمان OECD

اصول OECD Good Laboratory Practice (GLP) یا اصول عملکرد خوب آزمایشگاهی، الزامات مربوط به سازمان‌دهی، مدیریت و اجرای مطالعات آزمایشگاهی را مشخص می‌کنند.

این اصول به‌ویژه برای مطالعات غیر‌بالینی ارزیابی ایمنی مواد شیمیایی، سموم، مواد صنعتی و برخی محصولات دارویی و آرایشی اهمیت دارند.

GLP بر موضوعاتی مانند موارد زیر تأکید دارد:

  • صلاحیت و مسئولیت کارکنان

  • مدیریت تجهیزات و تأسیسات آزمایشگاهی

  • تدوین دستورالعمل‌های اجرایی استاندارد (SOP)

  • ثبت و نگهداری داده‌های خام

  • تضمین کیفیت مطالعات

  • مستندسازی و بایگانی نتایج

  • قابلیت ردیابی و بازبینی مطالعات

GLP با ISO/IEC 17025 یکسان نیست؛ ISO/IEC 17025 بر صلاحیت آزمایشگاه برای انجام آزمون و کالیبراسیون تمرکز دارد، در حالی که GLP بیشتر چارچوب اجرای مطالعات ایمنی غیر‌بالینی را پوشش می‌دهد.

 

راهنماهای ICH برای مواد شیمیایی دارویی

در صورتی که مواد شیمیایی به‌عنوان ماده اولیه یا جزء فرآورده‌های دارویی استفاده شوند، راهنماهای ICH اهمیت ویژه‌ای دارند.

مهم‌ترین راهنماهای مرتبط عبارت‌اند از:

  • ICH Q3A(R2): کنترل ناخالصی‌ها در مواد مؤثره دارویی جدید.

  • ICH Q3B(R2): کنترل ناخالصی‌ها و محصولات تخریب در فرآورده‌های دارویی جدید.

  • ICH Q3C(R9): کنترل حلال‌های باقی‌مانده در مواد و فرآورده‌های دارویی.

  • ICH Q3D(R2): ارزیابی و کنترل ناخالصی‌های عنصری در فرآورده‌های دارویی.

  • ICH Q2(R2): اعتبارسنجی روش‌های آزمون تحلیلی.

  • ICH Q14: توسعه و طراحی روش‌های تحلیلی.

این راهنماها به‌ویژه در ارزیابی خلوص، ناخالصی‌های شیمیایی، حلال‌های باقی‌مانده و عناصر ناخواسته در مواد دارویی کاربرد دارند.

 

استانداردهای ASTM

استانداردهای ASTM International نیز در برخی حوزه‌های آزمون مواد شیمیایی و صنعتی کاربرد دارند. این استانداردها روش‌های آزمون و مشخصات فنی مواد را در زمینه‌هایی مانند اندازه‌گیری ویژگی‌های فیزیکی، تعیین ترکیبات شیمیایی، ارزیابی مواد نفتی، حلال‌ها، پلیمرها و مواد صنعتی ارائه می‌کنند.

انتخاب شماره استاندارد ASTM باید بر اساس نوع ماده، روش آزمون و کاربرد نهایی آن صورت گیرد.

فارماکوپه‌های معتبر دارویی

برای مواد شیمیایی مورد استفاده در تولید دارو، فارماکوپه‌های معتبر از جمله USP–NF، فارماکوپه اروپا (Ph. Eur.)، فارماکوپه بریتانیا (BP) و فارماکوپه دارویی ایران می‌توانند مرجع تعیین مشخصات و روش‌های آزمون باشند.

این منابع برای بررسی هویت، خلوص، مقدار ماده مؤثره، ناخالصی‌ها و ویژگی‌های کیفی مواد اولیه دارویی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

اهمیت آزمایشگاه همکار غذا و دارو در کنترل کیفیت مواد شیمیایی

کنترل کیفیت مواد شیمیایی پیش از مصرف در فرآیند تولید، یکی از مراحل مهم تضمین کیفیت محصولات نهایی است. استفاده از مواد اولیه نامرغوب یا دارای ناخالصی می‌تواند باعث کاهش کیفیت محصول، ایجاد واکنش‌های ناخواسته، تغییر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی و افزایش خطرات احتمالی برای مصرف‌کننده شود.

آزمایشگاه‌های دارای صلاحیت با اجرای آزمون‌های تخصصی، اطلاعات قابل اتکایی درباره هویت، خلوص، غلظت، ناخالصی‌ها و ویژگی‌های مواد شیمیایی ارائه می‌کنند. این اطلاعات در انتخاب تأمین‌کننده، کنترل مواد ورودی، ارزیابی محصول نهایی و تهیه مستندات فنی و نظارتی کاربرد دارند.

الزامات انتخاب آزمایشگاه برای آزمون مواد شیمیایی

پیش از ارسال نمونه، لازم است چند موضوع بررسی شود:

  • مجوز فعالیت آزمایشگاه: آزمایشگاه باید مجوزهای لازم برای انجام آزمون‌های مورد نظر را داشته باشد.

  • دامنه تأیید صلاحیت: نوع ماده و روش آزمون باید در دامنه فعالیت تأییدشده آزمایشگاه قرار داشته باشد.

  • روش آزمون معتبر: روش باید بر اساس استاندارد مرتبط، فارماکوپه یا روش تحلیلی اعتبارسنجی‌شده انتخاب شود.

  • تجهیزات تخصصی: تجهیزات مورد نیاز مانند HPLC، GC، FTIR، ICP-MS و ICP-OES باید متناسب با آزمون در دسترس و تحت کنترل باشند.

  • کنترل کیفیت نتایج: استفاده از مواد مرجع، نمونه‌های کنترلی و ارزیابی عملکرد روش برای اطمینان از اعتبار نتایج ضروری است.

  • گزارش آزمون: گزارش باید شامل مشخصات نمونه، روش آزمون، نتایج، واحد اندازه‌گیری و حدود پذیرش مرتبط باشد.

نکته مهم: تمام استانداردهای معرفی‌شده برای همه مواد شیمیایی قابل استفاده نیستند. انتخاب استاندارد و آزمون باید با توجه به ماهیت نمونه، کاربرد محصول، الزامات سازمان غذا و دارو و دامنه صلاحیت آزمایشگاه انجام شود.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

اگر تولیدکننده تجهیزات پزشکی هستید و برای دریافت مجوز، تکمیل پرونده فنی یا ارزیابی ایمنی محصول خود به آزمون های زیست سازگاری نیاز دارید، کارشناسان سنجش ساناژن آماده ارائه مشاوره تخصصی هستند.

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com

فهرست مطالب