آزمایشگاه همکار غذا و دارو در محصولات دارویی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات دارویی، نقش مهمی در ارزیابی کیفیت، ایمنی، خلوص، اثربخشی و انطباق فرآورده‌های دارویی با الزامات سازمان غذا و دارو دارد. این آزمایشگاه‌ها با انجام آزمون‌های تخصصی فیزیکوشیمیایی، شیمیایی، میکروبیولوژی و در صورت لزوم آزمون‌های پایداری و زیستی، مشخصات کیفی دارو را بررسی می‌کنند تا اطمینان حاصل شود محصول مطابق با مشخصات مصوب، فارماکوپه‌های معتبر و الزامات قانونی تولید و عرضه شده است.

آزمون محصولات دارویی فقط به بررسی مقدار ماده مؤثره محدود نمی‌شود؛ بلکه عواملی مانند یکنواختی مقدار ماده مؤثره، میزان ناخالصی‌ها، سرعت آزادسازی دارو، آلودگی میکروبی، استریلیتی، پایداری در طول زمان و کیفیت بسته‌بندی نیز اهمیت دارند. نوع آزمون‌ها با توجه به شکل دارویی، مسیر مصرف، ترکیبات محصول و الزامات مرجع پذیرنده تعیین می‌شود.

چه محصولاتی در آزمایشگاه دارویی بررسی می‌شوند؟

دامنه محصولات قابل آزمون در آزمایشگاه‌های دارویی می‌تواند گروه‌های مختلفی از فرآورده‌ها را شامل شود، از جمله:

  • قرص و کپسول: بررسی مقدار ماده مؤثره، یکنواختی واحدهای دارویی، انحلال، زمان واپاشی و ناخالصی‌ها.

  • شربت و محلول خوراکی: ارزیابی مقدار ماده مؤثره، pH، شفافیت، ویسکوزیته، مواد نگهدارنده و آلودگی میکروبی.

  • سوسپانسیون و امولسیون دارویی: بررسی یکنواختی، اندازه ذرات، قابلیت پخش مجدد، پایداری فیزیکی و مقدار ماده مؤثره.

  • پماد، کرم و ژل دارویی: ارزیابی ویژگی‌های فیزیکی، یکنواختی، مقدار ماده مؤثره، کیفیت میکروبی و پایداری.

  • داروهای تزریقی و فرآورده‌های استریل: بررسی استریلیتی، اندوتوکسین باکتریایی، ذرات قابل مشاهده و زیرقابل مشاهده و مقدار ماده مؤثره.

  • قطره‌های چشمی و فرآورده‌های موضعی استریل: بررسی استریلیتی، pH، ذرات، مواد مؤثره و سایر ویژگی‌های متناسب با نوع فرآورده.

  • پودرها و گرانول‌های دارویی: بررسی رطوبت، اندازه ذرات، مقدار ماده مؤثره، یکنواختی و ویژگی‌های انحلال.

  • مواد اولیه دارویی و مواد جانبی: شناسایی، تعیین خلوص، بررسی ناخالصی‌ها و ارزیابی انطباق با مشخصات فارماکوپه‌ای.

مهم‌ترین آزمون‌های کنترل کیفیت محصولات دارویی

آزمون‌های شناسایی و تعیین مقدار ماده مؤثره

یکی از مهم‌ترین مراحل کنترل کیفیت دارو، تأیید هویت ماده مؤثره و اندازه‌گیری مقدار آن در محصول نهایی است. در این آزمون‌ها مشخص می‌شود ماده دارویی مورد استفاده با ترکیب مورد انتظار مطابقت دارد و مقدار آن در محدوده تعیین‌شده قرار گرفته است یا خیر.

روش‌های متداول شامل HPLC، GC، UV-Vis، FTIR و روش‌های تیترسنجی هستند. انتخاب روش به ساختار شیمیایی ماده مؤثره، نوع فرآورده و روش آزمون معتبر بستگی دارد.

آزمون ناخالصی‌ها و محصولات تخریب

وجود ناخالصی‌های شیمیایی یا افزایش محصولات تخریب می‌تواند بر ایمنی و کیفیت دارو تأثیر بگذارد. این ناخالصی‌ها ممکن است در زمان تولید، نگهداری، حمل‌ونقل یا بر اثر واکنش‌های شیمیایی ایجاد شوند.

در این بخش مواردی مانند ناخالصی‌های مرتبط، محصولات تخریب، حلال‌های باقی‌مانده، ناخالصی‌های عنصری و در صورت لزوم ناخالصی‌های جهش‌زا یا نیتروزآمین‌ها بررسی می‌شوند.

آزمون انحلال و واپاشی

آزمون انحلال برای بررسی سرعت و میزان آزادسازی ماده مؤثره از شکل دارویی، به‌ویژه قرص‌ها و کپسول‌ها، انجام می‌شود. این آزمون در ارزیابی عملکرد دارو و یکنواختی کیفیت بین بچ‌های تولیدی اهمیت دارد.

آزمون واپاشی نیز مدت‌زمان متلاشی‌شدن شکل دارویی را در شرایط مشخص بررسی می‌کند. این دو آزمون یکسان نیستند و نتایج آن‌ها کاربردهای متفاوتی در کنترل کیفیت دارند.

آزمون یکنواختی واحدهای دارویی

در این آزمون بررسی می‌شود که مقدار ماده مؤثره در واحدهای مختلف یک محصول، مانند قرص‌ها یا کپسول‌های یک بچ تولیدی، در محدوده قابل قبول قرار دارد یا خیر. این ارزیابی می‌تواند بر اساس یکنواختی مقدار محتوا یا یکنواختی جرم، مطابق روش معتبر و شرایط کاربرد آن، انجام شود.

آزمون‌های میکروبیولوژی

آلودگی میکروبی یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر کیفیت و ایمنی فرآورده‌های دارویی است. آزمون‌های میکروبی با توجه به نوع محصول و مسیر مصرف انتخاب می‌شوند و می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

  • شمارش کلی میکروارگانیسم‌های هوازی

  • شمارش مخمر و کپک

  • بررسی میکروارگانیسم‌های مشخص‌شده

  • آزمون استریلیتی برای فرآورده‌های استریل

  • آزمون اندوتوکسین باکتریایی

  • ارزیابی اثربخشی مواد نگهدارنده در فرآورده‌های چنددوزی و مستعد آلودگی

آزمون‌های پایداری دارویی

آزمون پایداری برای بررسی تغییرات کیفیت دارو در طول زمان و تحت شرایط مختلف دما و رطوبت انجام می‌شود. نتایج این آزمون‌ها در تعیین عمر قفسه‌ای، شرایط نگهداری و تاریخ انقضای محصول کاربرد دارند.

بررسی تغییرات مقدار ماده مؤثره، ناخالصی‌ها، ویژگی‌های فیزیکی، pH، انحلال و کیفیت میکروبی از جمله موارد قابل ارزیابی در مطالعات پایداری هستند.

آزمون‌های فیزیکی و شیمیایی تکمیلی

بسته به شکل دارویی، آزمون‌هایی مانند pH، رطوبت، ویسکوزیته، چگالی، اندازه ذرات، یکنواختی ظاهری، حجم قابل برداشت، وزن متوسط، سختی و شکنندگی قرص نیز انجام می‌شوند.

آزمون‌های بسته‌بندی و سازگاری ظرف و فرآورده

بسته‌بندی دارو باید از محصول در برابر عوامل محیطی محافظت کند و باعث تغییر نامطلوب در کیفیت آن نشود. در صورت نیاز، ویژگی‌های حفاظتی بسته‌بندی، سازگاری ظرف و فرآورده، نفوذپذیری، یکپارچگی سیستم بسته‌بندی و احتمال مهاجرت مواد از بسته‌بندی به محصول بررسی می‌شوند.

استانداردها و مراجع مورد استفاده در آزمون محصولات دارویی

آزمون محصولات دارویی بر اساس یک استاندارد واحد انجام نمی‌شود. مرجع آزمون با توجه به نوع دارو، شکل دارویی، ماده مؤثره، مسیر مصرف، مشخصات کیفی مصوب و الزامات سازمان غذا و دارو انتخاب می‌شود. مهم‌ترین مراجع بین‌المللی در این حوزه عبارت‌اند از:

فارماکوپه‌های معتبر دارویی

فارماکوپه‌ها از مهم‌ترین منابع تعیین روش‌های آزمون و معیارهای پذیرش کیفیت داروها هستند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

  • USP–NF (United States Pharmacopeia – National Formulary): شامل روش‌های آزمون و الزامات کیفی مواد اولیه دارویی، فرآورده‌های دارویی و مواد جانبی. برخی فصل‌های عمومی پرکاربرد آن عبارت‌اند از USP برای کروماتوگرافی، USP برای واپاشی، USP برای انحلال، USP برای یکنواختی واحدهای دارویی، USP و برای آزمون‌های میکروبی فرآورده‌های غیراستریل، USP برای استریلیتی و USP برای اندوتوکسین باکتریایی.

  • European Pharmacopoeia (Ph. Eur.): فارماکوپه اروپا که روش‌های آزمون و الزامات کیفی مواد و فرآورده‌های دارویی را مشخص می‌کند. فصل‌هایی مانند 2.9.1 برای واپاشی، 2.9.3 برای انحلال، 2.9.40 برای یکنواختی واحدهای دوزی، 2.6.1 برای استریلیتی و 2.6.12 و 2.6.13 برای آزمون‌های میکروبی از جمله منابع قابل استفاده هستند.

  • British Pharmacopoeia (BP): مرجع دارویی بریتانیا که در شناسایی، کنترل کیفیت و ارزیابی انطباق مواد اولیه و فرآورده‌های دارویی کاربرد دارد.

  • The International Pharmacopoeia: فارماکوپه بین‌المللی سازمان جهانی بهداشت که روش‌های آزمون و مشخصات کیفی برخی مواد و فرآورده‌های دارویی را ارائه می‌کند.

  • فارماکوپه دارویی ایران: در مواردی که مشخصات یا روش‌های آزمون ملی برای فرآورده مورد نظر تعیین شده باشد، الزامات و مونوگراف‌های مرتبط آن نیز باید در نظر گرفته شوند.

شماره فصل‌ها و روش‌های آزمون باید با نسخه معتبر و جاری فارماکوپه و مونوگراف اختصاصی محصول تطبیق داده شوند؛ ذکر یک فصل عمومی به‌تنهایی به معنای قابل‌اعمال بودن آن برای همه داروها نیست.

 

استانداردها و راهنماهای ICH

راهنماهای ICH برای هماهنگ‌سازی الزامات علمی و فنی کیفیت داروها در سطح بین‌المللی تدوین شده‌اند. مهم‌ترین راهنماهای مرتبط با آزمون و کنترل کیفیت دارویی عبارت‌اند از:

  • ICH Q1A(R2) – Stability Testing: راهنمای مطالعات پایداری مواد اولیه و فرآورده‌های دارویی جدید.

  • ICH Q1B – Photostability Testing: ارزیابی پایداری دارو در برابر نور.

  • ICH Q2(R2) – Validation of Analytical Procedures: اعتبارسنجی روش‌های آزمون تحلیلی از نظر ویژگی‌هایی مانند صحت، دقت، اختصاصیت، محدوده و خطی بودن متناسب با کاربرد روش.

  • ICH Q14 – Analytical Procedure Development: راهنمای توسعه و طراحی روش‌های آزمون تحلیلی.

  • ICH Q3A(R2) – Impurities in New Drug Substances: بررسی ناخالصی‌های موجود در مواد مؤثره دارویی جدید.

  • ICH Q3B(R2) – Impurities in New Drug Products: ارزیابی ناخالصی‌های موجود در فرآورده‌های دارویی.

  • ICH Q3C – Residual Solvents: کنترل حلال‌های باقی‌مانده در مواد و فرآورده‌های دارویی.

  • ICH Q3D – Elemental Impurities: ارزیابی ناخالصی‌های عنصری و فلزات با توجه به میزان مواجهه و مسیر مصرف.

  • ICH Q6A – Specifications: تعیین مشخصات و معیارهای پذیرش مواد اولیه و فرآورده‌های دارویی شیمیایی.

  • ICH Q6B – Specifications: الزامات مشخصات کیفی فرآورده‌های زیستی و بیوتکنولوژیک.

این راهنماها به آزمایشگاه و تولیدکننده کمک می‌کنند تا روش‌های آزمون، حدود پذیرش و برنامه‌های کنترل کیفیت را بر اساس اصول علمی و الزامات نظارتی تعریف کنند.

 

استاندارد ISO/IEC 17025:2017

استاندارد ISO/IEC 17025:2017 الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون را تعیین می‌کند. این استاندارد بر موضوعاتی مانند صلاحیت کارکنان، اعتبار روش‌های آزمون، ردیابی‌پذیری اندازه‌گیری‌ها، کالیبراسیون تجهیزات، کنترل کیفیت نتایج، مدیریت نمونه‌ها، گزارش‌دهی و بی‌طرفی آزمایشگاه تمرکز دارد.

برای آزمایشگاه دارویی، داشتن نظام مدیریتی منطبق با این استاندارد و برخورداری از تأیید صلاحیت مرتبط اهمیت دارد؛ با این حال، صرف استقرار ISO/IEC 17025 به معنای مجاز بودن آزمایشگاه برای انجام تمام آزمون‌های دارویی نیست. دامنه تأیید صلاحیت و مجوزهای مرتبط باید آزمون و گروه محصول مورد نظر را پوشش دهند.

راهنماهای سازمان جهانی بهداشت (WHO)

سازمان جهانی بهداشت برای آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت دارو، دستورالعمل‌هایی با عنوان Good Practices for Pharmaceutical Quality Control Laboratories منتشر کرده است. این راهنماها به موضوعاتی مانند مدیریت کیفیت آزمایشگاه، صلاحیت نیروی انسانی، تجهیزات، مواد مرجع، روش‌های آزمون، مستندسازی، اعتبار نتایج و نحوه گزارش‌دهی می‌پردازند.

نسخه منتشرشده در گزارش فنی WHO شماره 1052، پیوست 4، با الزامات ISO/IEC 17025:2017 و اصول مرتبط با GMP هماهنگ شده است.

 

الزامات مهم برای انتخاب آزمایشگاه دارویی

برای انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات دارویی، صرف داشتن تجهیزات پیشرفته یا ارائه گزارش آزمون کافی نیست. موارد زیر باید بررسی شوند:

  • مجوز و دامنه فعالیت: آزمایشگاه باید مجوزها و تأییدیه‌های لازم را برای گروه محصول و آزمون مورد نظر داشته باشد.

  • دامنه تأیید صلاحیت: آزمون درخواستی باید در دامنه تأیید صلاحیت آزمایشگاه قرار داشته باشد.

  • اعتبار روش آزمون: روش باید از فارماکوپه، استاندارد معتبر یا روش تحلیلی اعتبارسنجی‌شده و مورد پذیرش مرجع ذی‌صلاح انتخاب شده باشد.

  • تجهیزات و مواد مرجع: تجهیزات باید کالیبره و تحت کنترل باشند و از مواد مرجع معتبر استفاده شود.

  • کنترل کیفیت نتایج: آزمایشگاه باید از روش‌های مناسب کنترل کیفیت داخلی و در صورت لزوم ارزیابی‌های مهارت‌آزمایی استفاده کند.

  • گزارش آزمون معتبر: نتایج باید همراه با مشخصات نمونه، روش آزمون، واحد اندازه‌گیری، حدود پذیرش و نتیجه ارزیابی ارائه شوند.

اهمیت خدمات آزمایشگاهی در صنعت داروسازی

انجام آزمون‌های تخصصی دارویی به تولیدکنندگان، واردکنندگان و تأمین‌کنندگان مواد اولیه کمک می‌کند تا کیفیت محصولات خود را در مراحل مختلف تولید و عرضه ارزیابی کنند. این خدمات در کنترل مواد اولیه، بررسی محصول نهایی، پایش پایداری، ارزیابی ناخالصی‌ها، کنترل آلودگی‌های میکروبی و آماده‌سازی مستندات فنی مورد نیاز مراجع نظارتی کاربرد دارند.

انتخاب آزمون‌های مناسب باید بر اساس ماهیت فرآورده و الزامات اختصاصی آن انجام شود؛ برای مثال، آزمون استریلیتی برای فرآورده‌های استریل مطرح است، در حالی که برای یک قرص خوراکی غیراستریل، آزمون‌های انحلال، واپاشی، یکنواختی واحدهای دارویی و حدود میکروبی اهمیت بیشتری دارند.

نکته مهم: فهرست استانداردهای ذکرشده، مراجع علمی و فنی پرکاربرد در کنترل کیفیت دارو هستند و به معنای تأیید انجام همه این آزمون‌ها در هر آزمایشگاه نیستند. خدمات قابل ارائه باید با مجوزها، دامنه صلاحیت آزمایشگاه و الزامات جاری سازمان غذا و دارو مطابقت داشته باشد.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

اگر تولیدکننده تجهیزات پزشکی هستید و برای دریافت مجوز، تکمیل پرونده فنی یا ارزیابی ایمنی محصول خود به آزمون های زیست سازگاری نیاز دارید، کارشناسان سنجش ساناژن آماده ارائه مشاوره تخصصی هستند.

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com