آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات بهداشتی
آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات بهداشتی، مرکزی تخصصی برای بررسی کیفیت، ایمنی، سلامت و انطباق فرآوردههای بهداشتی با ضوابط سازمان غذا و دارو و استانداردهای ملی و بینالمللی است.
این آزمایشگاهها با انجام آزمونهای میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی و عملکردی، کیفیت مواد اولیه و محصولات نهایی را ارزیابی میکنند. هدف از این آزمونها، شناسایی آلودگیهای احتمالی، بررسی ترکیبات شیمیایی، کنترل ویژگیهای محصول و اطمینان از انطباق آن با مشخصات فنی و الزامات قانونی است.
محصولات قابل بررسی، بسته به دامنه صلاحیت آزمایشگاه، میتوانند شامل موارد زیر باشند:
-
محصولات شوینده دست و بدن
-
صابونها و مایعات دستشویی
-
شامپوها و محصولات شستوشوی بدن
-
خمیردندان و دهانشویه
-
ژلهای ضدعفونیکننده دست
-
دستمال مرطوب و محصولات پاککننده پوست
-
محصولات بهداشت بانوان
-
پوشک و محصولات بهداشتی کودک
-
نوار بهداشتی و پدهای جاذب
-
محلولها و فرآوردههای ضدعفونیکننده سطوح و تجهیزات، در صورت قرار گرفتن در دامنه فعالیت مربوطه
نکته: محصولات بهداشتی گروه یکسانی از نظر مقررات و آزمونها نیستند. برای مثال، آزمونهای مورد نیاز یک شامپو با آزمونهای یک پوشک، نوار بهداشتی یا محلول ضدعفونیکننده متفاوت است. بنابراین ابتدا باید طبقهبندی قانونی و کاربرد محصول مشخص شود.
مهمترین آزمونهای آزمایشگاهی محصولات بهداشتی
آزمونهای میکروبی و کنترل آلودگی
آلودگی میکروبی میتواند در مراحل تولید، بستهبندی، حملونقل و نگهداری محصولات بهداشتی ایجاد شود. به همین دلیل، کنترل بار میکروبی و شناسایی میکروارگانیسمهای نامطلوب از بخشهای مهم ارزیابی کیفیت این محصولات است.
آزمونهای متداول عبارتاند از:
-
شمارش کلی میکروارگانیسمهای هوازی
-
شمارش مخمر و کپک
-
شناسایی اشرشیا کلی (E. coli)
-
شناسایی استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)
-
شناسایی سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas aeruginosa)
-
بررسی سایر میکروارگانیسمهای مشخص بر اساس نوع محصول
-
تعیین حدود مجاز آلودگی میکروبی
آزمون اثربخشی نگهدارنده (Preservative Efficacy Test)
در محصولاتی که دارای آب یا ترکیبات مستعد رشد میکروبی هستند، سیستم نگهدارنده باید بتواند از رشد و تکثیر میکروارگانیسمها در طول عمر محصول جلوگیری کند.
در آزمون چالش نگهدارنده، نمونه با میکروارگانیسمهای مشخص تلقیح میشود و تغییر تعداد آنها در بازههای زمانی تعیینشده بررسی میگردد.
این آزمون برای برخی شامپوها، شویندههای مایع، دستمالهای مرطوب و فرآوردههای پاککننده اهمیت دارد؛ البته ضرورت آن به فرمولاسیون و ارزیابی ریسک محصول وابسته است.
آزمونهای شیمیایی و فیزیکوشیمیایی
این آزمونها برای بررسی ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی محصول و اطمینان از مطابقت آن با مشخصات تعیینشده انجام میشوند.
مهمترین موارد عبارتاند از:
-
اندازهگیری pH
-
تعیین ویسکوزیته و گرانروی
-
اندازهگیری چگالی
-
بررسی مواد فعال سطحی (Surfactants)
-
تعیین میزان ماده مؤثره شوینده
-
اندازهگیری الکل در محلولهای الکلی
-
بررسی مواد نگهدارنده
-
تعیین میزان مواد فعال ضدعفونیکننده
-
بررسی پایداری ظاهری، رنگ و بو
-
بررسی یکنواختی و همگنی محصول
آزمون فلزات سنگین و عناصر سمی
مواد اولیه، رنگدانهها و ترکیبات معدنی ممکن است حاوی مقادیر ناخواسته عناصر سنگین باشند. اندازهگیری این عناصر برای ارزیابی ایمنی برخی محصولات بهداشتی اهمیت دارد.
عناصر قابل بررسی شامل موارد زیر هستند:
-
سرب (Lead)
-
کادمیوم (Cadmium)
-
جیوه (Mercury)
-
آرسنیک (Arsenic)
-
نیکل (Nickel)
-
کروم (Chromium)
روشهایی مانند ICP-MS، ICP-OES و AAS با توجه به نوع نمونه و حد اندازهگیری مورد نیاز استفاده میشوند.
آزمونهای فلزات سنگین و مواد شیمیایی ناخواسته
برخی محصولات بهداشتی ممکن است در اثر مواد اولیه، رنگدانهها، افزودنیها یا فرآیند تولید حاوی ترکیبات شیمیایی ناخواسته باشند.
آزمونهای قابل انجام بر اساس نوع محصول عبارتاند از:
-
اندازهگیری سرب، جیوه، کادمیوم و آرسنیک
-
بررسی باقیمانده حلالها
-
اندازهگیری مواد نگهدارنده
-
بررسی ترکیبات فعال شویندهها
-
شناسایی مواد ممنوعه یا محدودشده
-
بررسی ناخالصیهای شیمیایی مواد اولیه
روشهایی مانند HPLC، GC-MS، LC-MS/MS، ICP-MS و AAS با توجه به ترکیب مورد بررسی انتخاب میشوند.
آزمونهای عملکردی محصولات جاذب و سلولزی
برای محصولاتی مانند پوشک کودک، پوشینه بزرگسال، نوار بهداشتی و پدهای جاذب، علاوه بر آزمونهای ایمنی و کنترل کیفیت، عملکرد محصول نیز اهمیت دارد.
مهمترین آزمونها عبارتاند از:
-
ظرفیت جذب مایعات (Absorption Capacity)
-
سرعت جذب مایعات (Absorption Time)
-
میزان برگشت رطوبت به سطح (Rewet)
-
میزان نشت مایعات (Leakage)
-
مقاومت مکانیکی و استحکام لایهها
-
بررسی یکنواختی و کیفیت مواد جاذب
-
ارزیابی نفوذپذیری و انتقال مایعات
برای بررسی ویژگیهای مواد بیبافت مورد استفاده در این محصولات، استانداردهای سری ISO 9073 کاربرد دارند. برای مثال، ISO 9073-6:2025 روشهای ارزیابی زمان جذب، ظرفیت جذب و سرعت انتقال مایعات را مشخص میکند؛ البته این روش برای پارچههای حاوی مواد فوقجاذب (Superabsorbent) قابل استفاده نیست.
برای ارزیابی ظرفیت جذب برخی محصولات بیاختیاری ادرار نیز استاندارد ISO 11948-1 با عنوان آزمون محصول کامل (Whole-product Testing) کاربرد دارد.
آزمونهای محصولات ضدعفونیکننده
محلولها و ژلهای ضدعفونیکننده دست و سطوح، علاوه بر آزمونهای شیمیایی و فیزیکوشیمیایی، ممکن است به ارزیابی اثربخشی ضد میکروبی نیاز داشته باشند.
آزمونهای متداول این گروه شامل موارد زیر است:
-
ارزیابی فعالیت باکتریکشی
-
ارزیابی فعالیت قارچکشی
-
ارزیابی فعالیت ویروسکشی
-
تعیین غلظت ماده فعال
-
بررسی پایداری ترکیبات ضدعفونیکننده
-
بررسی اثربخشی محصول در شرایط مصرف
انتخاب روش آزمون به نوع ادعای محصول، محل کاربرد و گروه میکروارگانیسم هدف وابسته است.
استانداردهای مورد استفاده در آزمایشگاه همکار غذا و دارو محصولات بهداشتی
استانداردهای مورد استفاده با توجه به نوع فرآورده و طبقهبندی قانونی آن انتخاب میشوند. مهمترین مراجع عبارتاند از:
استاندارد ISO/IEC 17025:2017
این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون را مشخص میکند.
مهمترین موضوعات آن عبارتاند از:
-
صلاحیت فنی کارکنان آزمایشگاه
-
اعتبارسنجی و صحهگذاری روشهای آزمون
-
کالیبراسیون و نگهداری تجهیزات
-
کنترل کیفیت نتایج آزمایشگاهی
-
قابلیت ردیابی اندازهگیریها
-
مدیریت نمونهها و سوابق
-
صحت و اعتبار گزارشهای آزمون
داشتن گواهینامه ISO/IEC 17025 بهتنهایی به معنای تأیید صلاحیت برای تمام آزمونهای محصولات بهداشتی نیست و آزمون مربوطه باید در دامنه تأیید صلاحیت آزمایشگاه قرار داشته باشد.
استانداردهای میکروبی محصولات بهداشتی و مراقبت شخصی
برای محصولاتی که از نظر طبقهبندی در گروه محصولات آرایشی و بهداشتی قرار میگیرند، استانداردهای میکروبی سری ISO 17516 و سایر استانداردهای مرتبط کاربرد دارند.
مهمترین آنها عبارتاند از:
-
ISO 17516:2026: تعیین حدود مجاز آلودگی میکروبی محصولات آرایشی.
-
ISO 11930:2019: ارزیابی اثربخشی سیستم محافظت ضدمیکروبی و آزمون چالش نگهدارنده.
-
ISO 21149:2017: شمارش و شناسایی باکتریهای هوازی مزوفیل.
-
ISO 16212:2017: شمارش مخمر و کپک.
-
ISO 18415:2017: شناسایی میکروارگانیسمهای مشخص و غیرمشخص.
-
ISO 18416:2015: شناسایی کاندیدا آلبیکنس.
-
ISO 21150:2015: شناسایی اشرشیا کلی.
-
ISO 22717:2015: شناسایی سودوموناس آئروژینوزا.
-
ISO 22718:2015: شناسایی استافیلوکوکوس اورئوس.
-
ISO 29621:2017: ارزیابی ریسک میکروبی و شناسایی محصولات با ریسک میکروبی پایین.
-
ISO 21148:2017: دستورالعملهای عمومی آزمون میکروبی محصولات آرایشی.
نکته بهروز: استاندارد ISO 17516:2026 در نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده و جایگزین نسخه ۲۰۱۴ شده است. استاندارد ISO 11930:2019 نیز همراه با اصلاحیه ۲۰۲۲ از مراجع منتشرشده این حوزه است.
این استانداردها را نباید بدون بررسی طبقهبندی محصول به تمام فرآوردههای بهداشتی تعمیم داد.
استاندارد ISO 21322:2020 برای دستمالهای مرطوب
این استاندارد روشهای بررسی و شمارش میکروارگانیسمها در دستمالها و ماسکهای آغشته یا پوششدادهشده را مشخص میکند.
برای محصولاتی مانند دستمال مرطوب بهداشتی، دستمال پاککننده و برخی محصولات آغشته به محلول، روش نمونهبرداری و بررسی میکروبی اهمیت ویژهای دارد.
نسخه ISO/FDIS 21322:2026 در مرحله نهایی تصویب قرار دارد و تا زمان انتشار نسخه نهایی نباید آن را جایگزین استاندارد منتشرشده معرفی کرد.
استانداردهای سری ISO 9073 برای محصولات جاذب
این مجموعه برای ارزیابی ویژگیهای مواد بیبافت (Nonwoven) مورد استفاده در محصولات بهداشتی کاربرد دارد.
از جمله:
-
ISO 9073-1: تعیین جرم در واحد سطح.
-
ISO 9073-2: تعیین ضخامت.
-
ISO 9073-3: تعیین استحکام کششی و ازدیاد طول.
-
ISO 9073-6:2025: ارزیابی ویژگیهای جذب مایعات.
-
ISO 9073-12:2002: تعیین میزان جذب تحت فشار (Demand Absorbency).
این استانداردها برای ارزیابی ویژگیهای مواد و لایههای تشکیلدهنده محصولات جاذب استفاده میشوند و لزوماً تمام عملکرد محصول نهایی را پوشش نمیدهند.
استاندارد ISO 22716:2007؛ اصول صحیح تولید
این استاندارد اصول صحیح تولید (GMP) محصولات آرایشی و بهداشتی را مشخص میکند و موضوعاتی مانند کنترل مواد اولیه، بهداشت محیط تولید، کنترل فرآیند ساخت، بستهبندی، انبارش و مستندسازی را پوشش میدهد.
این استاندارد در صورتی کاربرد دارد که محصول در حوزه فرآوردههای آرایشی و بهداشتی قرار بگیرد؛ برای همه گروههای محصولات بهداشتی قابل تعمیم نیست. نسخه ۲۰۰۷ این استاندارد در سال ۲۰۲۲ مجدداً تأیید شده است.
استانداردهای آزمون ضدعفونیکنندهها
برای محصولاتی که با ادعای ضدعفونیکنندگی عرضه میشوند، استانداردهای اختصاصی ارزیابی اثربخشی میکروبی اهمیت دارند.
از جمله:
-
EN 1500: ارزیابی اثربخشی ضدعفونیکنندههای بهداشتی دست.
-
EN 14476: ارزیابی فعالیت ویروسکشی ضدعفونیکنندههای شیمیایی و آنتیسپتیکها در کاربردهای پزشکی.
-
EN 1276: ارزیابی فعالیت باکتریکشی ضدعفونیکنندههای شیمیایی در شرایط مشخص.
این استانداردها برای ادعاهای ضدعفونیکنندگی و کاربردهای تعریفشده خود استفاده میشوند و پذیرش آنها باید با الزامات مرجع قانونی مربوطه تطبیق داده شود.
مراحل انجام آزمون در آزمایشگاه همکار
فرآیند بررسی محصولات بهداشتی معمولاً شامل مراحل زیر است:
-
دریافت و ثبت نمونه: ثبت نام محصول، تولیدکننده، شماره سری ساخت و مشخصات نمونه.
-
بررسی نوع و کاربرد محصول: تعیین اینکه محصول شوینده، ضدعفونیکننده، محصول جاذب، دستمال مرطوب یا فرآورده بهداشتی دیگری است.
-
انتخاب آزمونها: تعیین آزمونهای مورد نیاز بر اساس مشخصات محصول، استانداردهای مرتبط و الزامات سازمان غذا و دارو.
-
آمادهسازی نمونه: انجام مراحل آمادهسازی متناسب با روش آزمون.
-
انجام آزمونها: اجرای آزمایشهای میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی و عملکردی.
-
تحلیل نتایج: مقایسه نتایج با حدود پذیرش و مشخصات فنی محصول.
-
صدور گزارش آزمون: ارائه نتایج، روش آزمون، استاندارد مرجع و وضعیت انطباق نمونه.
چگونه آزمایشگاه همکار مناسب برای محصولات بهداشتی انتخاب کنیم؟
هنگام انتخاب آزمایشگاه، موارد زیر باید بررسی شوند:
-
داشتن مجوز معتبر از سازمان غذا و دارو برای گروه محصول مورد نظر
-
برخورداری از تأیید صلاحیت ISO/IEC 17025
-
درج آزمون مورد نظر در دامنه صلاحیت آزمایشگاه
-
استفاده از روشهای آزمون معتبر و بهروز
-
برخورداری از تجهیزات تخصصی شیمیایی و میکروبی
-
توانایی انجام آزمونهای عملکردی متناسب با نوع محصول
-
ارائه گزارش آزمون معتبر و قابل رهگیری
جمعبندی
آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات بهداشتی، نقش مهمی در کنترل کیفیت، ایمنی و انطباق فرآوردهها با الزامات قانونی دارد. آزمونهای میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، فلزات سنگین و ارزیابی عملکرد از مهمترین خدمات این حوزه هستند.
استانداردهایی مانند ISO/IEC 17025، ISO 17516، ISO 11930، ISO 21322، ISO 9073 و ISO 22716 از مراجع مهم مرتبط با این حوزه محسوب میشوند؛ اما کاربرد هر استاندارد به نوع محصول و هدف آزمون بستگی دارد.
نکته مهم: آزمونهای مورد نیاز محصولات بهداشتی یکسان نیستند. برای مثال، آزمونهای لازم برای شامپو با آزمونهای پوشک، نوار بهداشتی، دستمال مرطوب و محلول ضدعفونیکننده تفاوت دارند. بنابراین پیش از انجام آزمون باید نوع محصول، کاربرد، ترکیبات و الزامات قانونی آن مشخص شود.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید