آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات آرایشی و بهداشتی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات آرایشی و بهداشتی، مرکزی تخصصی برای بررسی کیفیت، ایمنی، سلامت و انطباق مواد اولیه و محصولات نهایی آرایشی و بهداشتی با ضوابط و استانداردهای مربوطه است.

این آزمایشگاه‌ها با انجام آزمون‌های شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، میکروبی و در صورت نیاز آزمون‌های تخصصی ایمنی و عملکرد، به تولیدکنندگان و واردکنندگان کمک می‌کنند تا کیفیت محصولات خود را ارزیابی کرده و مستندات فنی مورد نیاز برای کنترل کیفیت و فرآیندهای قانونی را تهیه کنند.

دامنه محصولات قابل بررسی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

  • کرم‌ها و لوسیون‌های مراقبت از پوست

  • شامپو، نرم‌کننده و محصولات مراقبت از مو

  • صابون و شوینده‌های بدن و صورت

  • ضدآفتاب‌ها و محصولات محافظت از پوست

  • محصولات آرایش صورت، چشم و لب

  • عطر، ادکلن و خوشبوکننده‌ها

  • محصولات بهداشتی دهان و دندان

  • دئودورانت‌ها و ضدتعریق‌ها

  • محصولات کودک و نوزاد

  • ژل‌ها، سرم‌ها و محصولات مراقبت تخصصی پوست

هدف اصلی این آزمایش‌ها، بررسی انطباق محصول با مشخصات فنی، شناسایی آلودگی‌ها و مواد ناخواسته، ارزیابی پایداری و اطمینان از ایمنی محصول در شرایط مصرف مورد انتظار است.

مهم‌ترین آزمون‌های آزمایشگاهی محصولات آرایشی و بهداشتی

آزمون‌های میکروبی و کنترل آلودگی

محصولات آرایشی و بهداشتی، به‌ویژه محصولاتی که حاوی آب هستند یا در ظروفی استفاده می‌شوند که تماس مکرر با دست و محیط دارند، ممکن است در معرض آلودگی میکروبی قرار بگیرند.

مهم‌ترین آزمون‌های این بخش عبارت‌اند از:

  • شمارش کلی باکتری‌های هوازی (Total Aerobic Microbial Count)

  • شمارش مخمر و کپک (Yeast and Mold Count)

  • شناسایی باکتری اشرشیا کلی (E. coli)

  • شناسایی استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)

  • شناسایی سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas aeruginosa)

  • شناسایی کاندیدا آلبیکنس (Candida albicans)

  • بررسی حدود مجاز آلودگی میکروبی محصول

آزمون چالش نگهدارنده (Preservative Efficacy Test)

این آزمون برای بررسی توانایی سیستم نگهدارنده محصول در مقابله با رشد میکروارگانیسم‌ها انجام می‌شود.

در این روش، نمونه محصول با میکروارگانیسم‌های مشخص آلوده‌سازی کنترل‌شده می‌شود و تغییر تعداد آن‌ها در فواصل زمانی معین بررسی می‌گردد.

این آزمون به‌ویژه برای کرم‌ها، لوسیون‌ها، شامپوها، ژل‌ها و سایر فرآورده‌های حاوی آب اهمیت دارد.

آزمون‌های شیمیایی و بررسی ترکیبات محصول

در این بخش، ترکیبات تشکیل‌دهنده محصول و میزان مواد مؤثره، نگهدارنده‌ها و سایر مواد شیمیایی بررسی می‌شوند.

مهم‌ترین آزمون‌ها عبارت‌اند از:

  • اندازه‌گیری pH محصول

  • تعیین مقدار مواد مؤثره

  • اندازه‌گیری مواد نگهدارنده مانند پارابن‌ها

  • بررسی میزان الکل و ترکیبات فرار

  • شناسایی رنگ‌های مورد استفاده

  • بررسی عطرها و ترکیبات معطر حساسیت‌زا

  • بررسی مواد ممنوعه یا محدودشده در فرآورده‌های آرایشی

  • بررسی ناخالصی‌ها و ترکیبات شیمیایی ناخواسته

روش‌های HPLC، GC-MS، LC-MS/MS و UV-Vis با توجه به نوع ماده و هدف آزمون مورد استفاده قرار می‌گیرند.

آزمون فلزات سنگین

برخی مواد اولیه، رنگدانه‌ها و ترکیبات معدنی ممکن است حاوی مقادیر ناخواسته عناصر سنگین باشند. اندازه‌گیری این عناصر برای ارزیابی ایمنی محصول اهمیت دارد.

عناصر قابل بررسی شامل موارد زیر هستند:

  • سرب (Lead)

  • جیوه (Mercury)

  • آرسنیک (Arsenic)

  • کادمیوم (Cadmium)

  • نیکل (Nickel)

  • کروم (Chromium)

  • آنتیموان (Antimony)

  • کبالت (Cobalt)

یکی از روش‌های معتبر برای اندازه‌گیری عناصر سنگین در محصولات آرایشی، ICP-MS است. استاندارد ISO 21392:2021 روش اندازه‌گیری مقادیر کم برخی عناصر سنگین در محصولات آرایشی نهایی با استفاده از این تکنیک را مشخص می‌کند.

آزمون‌های فیزیکوشیمیایی

این آزمون‌ها برای بررسی ویژگی‌های ظاهری، فیزیکی و شیمیایی محصول و اطمینان از یکنواختی کیفیت آن انجام می‌شوند.

از جمله:

  • تعیین pH

  • اندازه‌گیری ویسکوزیته (Viscosity)

  • تعیین چگالی (Density)

  • بررسی رنگ، بو و ظاهر

  • بررسی یکنواختی و همگنی

  • ارزیابی پایداری در برابر تغییرات دما

  • بررسی جدایش فاز در امولسیون‌ها

  • بررسی پایداری محصول در شرایط نگهداری مختلف

آزمون تعیین SPF و محافظت در برابر اشعه UV

برای محصولات ضدآفتاب، میزان محافظت در برابر اشعه فرابنفش اهمیت ویژه‌ای دارد.

آزمون‌های مهم این حوزه عبارت‌اند از:

  • تعیین فاکتور محافظت در برابر آفتاب (SPF)

  • ارزیابی محافظت در برابر اشعه UVA

  • تعیین طول موج بحرانی (Critical Wavelength)

  • بررسی ویژگی‌های طیفی محافظت در برابر اشعه فرابنفش

این آزمون‌ها برای محصولات ضدآفتاب و فرآورده‌هایی که ادعای محافظت در برابر نور خورشید دارند، کاربرد دارند.

استانداردهای مورد استفاده در آزمایشگاه آرایشی و بهداشتی

آزمون محصولات آرایشی و بهداشتی بر اساس استانداردهای بین‌المللی، روش‌های فارماکوپه‌ای، استانداردهای ملی و الزامات سازمان غذا و دارو انجام می‌شود. انتخاب استاندارد به نوع محصول، ترکیبات، کاربرد و آزمون مورد نظر بستگی دارد.

استاندارد ISO/IEC 17025:2017

این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می‌کند.

در آزمایشگاه‌های آرایشی و بهداشتی، موضوعات زیر اهمیت دارند:

  • صلاحیت علمی و فنی کارکنان

  • اعتبارسنجی و صحه‌گذاری روش‌های آزمون

  • کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی

  • کنترل کیفیت نتایج

  • قابلیت ردیابی اندازه‌گیری‌ها

  • مدیریت نمونه‌ها و سوابق

  • اطمینان از صحت گزارش‌های آزمون

نکته مهم این است که گواهینامه ISO/IEC 17025 به‌تنهایی مجوز انجام همه آزمون‌های آرایشی و بهداشتی نیست؛ آزمون مربوطه باید در دامنه تأیید صلاحیت آزمایشگاه درج شده باشد.

استانداردهای میکروبی محصولات آرایشی و بهداشتی

این استانداردها از مهم‌ترین مراجع کنترل آلودگی میکروبی محصولات آرایشی هستند:

  • ISO 17516:2026: تعیین حدود مجاز میکروبی در محصولات آرایشی و بهداشتی.

  • ISO 11930:2019: ارزیابی اثربخشی سیستم محافظت ضدمیکروبی و آزمون چالش نگهدارنده.

  • ISO 21149:2017: شمارش و شناسایی باکتری‌های هوازی مزوفیل.

  • ISO 16212:2017: شمارش مخمر و کپک.

  • ISO 18415:2017: شناسایی میکروارگانیسم‌های مشخص و غیرمشخص.

  • ISO 18416:2015: شناسایی کاندیدا آلبیکنس.

  • ISO 21150:2015: شناسایی اشرشیا کلی.

  • ISO 22717:2015: شناسایی سودوموناس آئروژینوزا.

  • ISO 22718:2015: شناسایی استافیلوکوکوس اورئوس.

  • ISO 29621:2017: ارزیابی ریسک میکروبی محصولات آرایشی و شناسایی محصولات با ریسک میکروبی پایین.

  • ISO 21148:2017: دستورالعمل‌های عمومی انجام آزمون‌های میکروبی محصولات آرایشی.

توجه داشته باشید که ISO 17516:2026 در نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده و جایگزین نسخه ۲۰۱۴ شده است. همچنین ISO 11930:2019 همراه با اصلاحیه ۲۰۲۲ مرجع منتشرشده فعلی برای آزمون اثربخشی نگهدارنده است؛ نسخه جدید آن در مرحله تدوین قرار دارد و نباید پیش‌نویس را با استاندارد نهایی اشتباه گرفت.

استانداردهای آزمون فلزات سنگین و ترکیبات شیمیایی

  • ISO 21392:2021: اندازه‌گیری مقادیر کم فلزات سنگین در محصولات آرایشی نهایی با روش ICP-MS.

  • ISO/TR 17276:2014: راهنمای رویکردهای تحلیلی برای غربالگری و اندازه‌گیری فلزات سنگین در محصولات آرایشی.

  • ISO 23821:2022: تعیین مقادیر کم جیوه در محصولات آرایشی با روش جذب اتمی و تکنیک بخار سرد.

برای سایر ترکیبات شیمیایی، روش آزمون باید بر اساس ماهیت ماده، مشخصات محصول و روش معتبر و اعتبارسنجی‌شده انتخاب شود.

استانداردهای آزمون ضدآفتاب

برای ارزیابی عملکرد محصولات ضدآفتاب، استانداردهای زیر کاربرد دارند:

  • ISO 24444:2019: تعیین فاکتور محافظت در برابر آفتاب (SPF) به روش درون‌تنی (In Vivo).

  • ISO 24443:2021: تعیین میزان محافظت در برابر اشعه UVA به روش برون‌تنی (In Vitro).

  • ISO 24442:2022: تعیین میزان محافظت در برابر اشعه UVA به روش درون‌تنی (In Vivo).

این استانداردها روش‌های تخصصی ارزیابی عملکرد ضدآفتاب را مشخص می‌کنند و باید متناسب با نوع محصول و الزامات مربوط به ادعای درج‌شده روی بسته‌بندی انتخاب شوند.

استاندارد ISO 22716:2007؛ اصول صحیح تولید محصولات آرایشی

این استاندارد اصول GMP یا اصول صحیح تولید محصولات آرایشی و بهداشتی را مشخص می‌کند.

موضوعات اصلی آن عبارت‌اند از:

  • کنترل مواد اولیه و مواد بسته‌بندی

  • شرایط بهداشتی محیط تولید

  • کنترل فرآیندهای ساخت

  • نگهداری و انبارش محصولات

  • کنترل کیفیت محصول نهایی

  • مستندسازی و قابلیت ردیابی سری ساخت

این استاندارد مربوط به نظام تولید و کنترل کیفیت کارخانه است و نباید آن را روش انجام یک آزمون آزمایشگاهی تلقی کرد. نسخه ۲۰۰۷ در سال ۲۰۲۲ بازبینی و تأیید شده و همچنان نسخه جاری معرفی شده است.

 

مراحل انجام آزمون در آزمایشگاه همکار غذا و دارو

فرآیند ارزیابی محصولات آرایشی و بهداشتی معمولاً شامل مراحل زیر است:

  1. دریافت و ثبت نمونه: ثبت نام محصول، نوع فرآورده، برند، تولیدکننده، شماره سری ساخت و مشخصات نمونه.

  2. بررسی مشخصات فنی: بررسی فرمولاسیون، مواد تشکیل‌دهنده، نوع مصرف و ادعاهای درج‌شده روی محصول.

  3. انتخاب آزمون‌ها: تعیین آزمون‌های مورد نیاز بر اساس نوع محصول، استاندارد مرجع و الزامات سازمان غذا و دارو.

  4. آماده‌سازی نمونه: انجام مراحل آماده‌سازی متناسب با روش آزمون.

  5. اجرای آزمون‌ها: انجام آزمایش‌های شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، میکروبی و عملکردی.

  6. تحلیل نتایج: مقایسه نتایج با حدود پذیرش و مشخصات فنی محصول.

  7. صدور گزارش آزمون: ارائه نتایج، روش‌های آزمون، استاندارد مرجع و وضعیت انطباق نمونه.

چگونه آزمایشگاه همکار مناسب برای محصولات آرایشی انتخاب کنیم؟

برای انتخاب آزمایشگاه، صرفاً داشتن عنوان آزمایشگاه همکار کافی نیست. موارد زیر باید بررسی شوند:

  • داشتن مجوز معتبر از سازمان غذا و دارو در حوزه فرآورده‌های آرایشی و بهداشتی

  • برخورداری از تأیید صلاحیت ISO/IEC 17025 در آزمون‌های مرتبط

  • قرار داشتن آزمون مورد نظر در دامنه صلاحیت آزمایشگاه

  • استفاده از روش‌های معتبر و به‌روز

  • برخورداری از تجهیزات تخصصی مانند HPLC، GC-MS، ICP-MS و تجهیزات میکروبیولوژی

  • ارائه گزارش آزمون معتبر و قابل رهگیری

جمع‌بندی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه محصولات آرایشی و بهداشتی، نقش مهمی در ارزیابی کیفیت، ایمنی و سلامت فرآورده‌های آرایشی دارد. انجام آزمون‌های میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، فلزات سنگین و ارزیابی عملکرد ضدآفتاب، به تولیدکنندگان و واردکنندگان کمک می‌کند تا از انطباق محصولات خود با الزامات فنی و قانونی اطمینان حاصل کنند.

استانداردهای ISO/IEC 17025، ISO 17516، ISO 11930، ISO 21149، ISO 21392، ISO 24444 و ISO 22716 از مراجع مهم این حوزه هستند؛ البته هرکدام کاربرد مشخصی دارند و انتخاب آن‌ها باید بر اساس نوع آزمون و محصول صورت گیرد.

نکته مهم: آزمون‌های مورد نیاز برای تمام محصولات آرایشی یکسان نیستند. برای مثال، یک کرم مرطوب‌کننده به مجموعه‌ای از آزمون‌های میکروبی، شیمیایی و پایداری نیاز دارد؛ در حالی که یک ضدآفتاب علاوه بر آزمون‌های کنترل کیفیت، ممکن است به ارزیابی SPF و UVA نیز نیاز داشته باشد. انتخاب آزمون‌ها باید بر اساس فرمولاسیون، نوع مصرف، الزامات قانونی و مشخصات اختصاصی محصول انجام شود.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com