آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه گیاهان دارویی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه گیاهان دارویی، مرکزی تخصصی برای بررسی کیفیت، ایمنی، خلوص و انطباق فرآورده‌های گیاهی با الزامات و ضوابط سازمان غذا و دارو است. این آزمایشگاه‌ها با انجام آزمون‌های شیمیایی، میکروبی، فیزیکوشیمیایی و در صورت داشتن دامنه صلاحیت مربوطه، آزمون‌های تخصصی شناسایی و اندازه‌گیری ترکیبات مؤثره، به ارزیابی مواد اولیه گیاهی و فرآورده‌های نهایی کمک می‌کنند.

این خدمات می‌تواند برای تولیدکنندگان داروهای گیاهی، فرآورده‌های طبیعی، مکمل‌های گیاهی، عصاره‌ها، اسانس‌ها، عرقیات، پودرها و مواد اولیه گیاهان دارویی مورد استفاده قرار گیرد.

هدف اصلی این آزمون‌ها اطمینان از این است که محصول از نظر هویت گیاه، ترکیبات مؤثره، آلودگی‌های احتمالی، میزان مواد ناخواسته و کیفیت عمومی با مشخصات فنی و الزامات قانونی مربوطه مطابقت داشته باشد.

نکته: عنوان «آزمایشگاه همکار غذا و دارو» به‌تنهایی نشان‌دهنده مجاز بودن آزمایشگاه برای انجام تمام آزمون‌های گیاهان دارویی نیست. هر آزمون باید در دامنه تأیید صلاحیت و مجوز آزمایشگاه قرار داشته باشد.

مهم‌ترین خدمات آزمایشگاه در حوزه گیاهان دارویی

آزمون شناسایی و تعیین هویت گیاه

یکی از مهم‌ترین مراحل کنترل کیفیت، اطمینان از صحت هویت گیاه و جلوگیری از جایگزینی یا اختلاط آن با گونه‌های مشابه است.

این ارزیابی با روش‌های زیر انجام می‌شود:

  • بررسی ماکروسکوپی اندام‌های گیاهی مانند برگ، ریشه، ساقه، گل و دانه

  • بررسی میکروسکوپی ساختارهای تشخیصی گیاه

  • شناسایی ترکیبات شاخص با روش کروماتوگرافی لایه نازک (TLC)

  • بررسی اثر انگشت شیمیایی گیاه (Chemical Fingerprinting)

  • شناسایی و بررسی احتمال تقلب یا اختلاط با گونه‌های گیاهی دیگر

آزمون تعیین ترکیبات مؤثره و مواد نشانگر

در این بخش، مقدار ترکیبات فعال یا نشانگرهای شیمیایی گیاه اندازه‌گیری می‌شود تا مشخص شود محصول از نظر ترکیبات شاخص با مشخصات استاندارد مطابقت دارد یا خیر.

روش‌های متداول عبارت‌اند از:

  • HPLC برای اندازه‌گیری ترکیبات فعال و نشانگرهای شیمیایی

  • GC و GC-MS برای بررسی ترکیبات فرار و اسانس‌ها

  • UV-Vis برای اندازه‌گیری برخی ترکیبات و شاخص‌های شیمیایی

  • TLC و HPTLC برای شناسایی و مقایسه الگوی ترکیبات گیاهی

  • تعیین مقدار فنول کل و فلاونوئید کل در موارد کاربردی

آزمون فلزات سنگین و عناصر سمی

گیاهان دارویی ممکن است در اثر شرایط خاک، آب، محیط کشت یا فرآیند تولید به عناصر سمی آلوده شوند. به همین دلیل، اندازه‌گیری فلزات و عناصر سنگین از آزمون‌های مهم کنترل کیفیت آن‌ها است.

عناصر مورد بررسی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

  • سرب (Lead)

  • کادمیوم (Cadmium)

  • آرسنیک (Arsenic)

  • جیوه (Mercury)

برای اندازه‌گیری این عناصر از روش‌هایی مانند ICP-MS، ICP-OES و AAS استفاده می‌شود.

آزمون سموم قارچی و مایکوتوکسین‌ها

رطوبت نامناسب، خشک‌کردن غیراصولی و شرایط نامناسب نگهداری می‌توانند زمینه رشد قارچ‌ها و تولید سموم قارچی را فراهم کنند.

مهم‌ترین آزمون‌های این بخش عبارت‌اند از:

  • اندازه‌گیری آفلاتوکسین‌ها (Aflatoxins)

  • اندازه‌گیری آفلاتوکسین B1

  • اندازه‌گیری مجموع آفلاتوکسین‌ها

  • بررسی اکراتوکسین A (Ochratoxin A)

آزمون باقی‌مانده سموم دفع آفات نباتی

استفاده از سموم کشاورزی در مراحل کشت و برداشت ممکن است باعث باقی‌ماندن ترکیبات شیمیایی در گیاه شود.

در این آزمون، میزان باقی‌مانده آفت‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها بررسی می‌شود. روش‌هایی مانند GC-MS/MS و LC-MS/MS برای شناسایی و اندازه‌گیری این ترکیبات کاربرد دارند.

آزمون‌های میکروبی

آلودگی میکروبی یکی از عوامل مهم کاهش کیفیت و ایمنی گیاهان دارویی است. این آلودگی ممکن است در مراحل برداشت، خشک‌کردن، انتقال، آسیاب‌کردن و بسته‌بندی ایجاد شود.

آزمون‌های مهم شامل موارد زیر هستند:

  • شمارش کلی میکروارگانیسم‌های هوازی

  • شمارش مخمر و کپک

  • شناسایی و بررسی باکتری‌های بیماری‌زا یا نامطلوب مانند سالمونلا

  • بررسی اشرشیا کلی (E. coli)

  • بررسی استافیلوکوکوس اورئوس در صورت لزوم

آزمون‌های فیزیکوشیمیایی و خلوص

این آزمون‌ها برای بررسی کیفیت عمومی مواد اولیه گیاهی و فرآورده‌های تولیدشده انجام می‌شوند:

  • تعیین رطوبت و کاهش وزن در اثر خشک‌کردن (Loss on Drying)

  • تعیین خاکستر کل (Total Ash)

  • تعیین خاکستر نامحلول در اسید (Acid-Insoluble Ash)

  • اندازه‌گیری مواد خارجی (Foreign Matter)

  • تعیین مواد استخراجی محلول در آب و الکل

  • تعیین چگالی و pH برای فرآورده‌های مایع

  • تعیین مقدار اسانس و مواد فرار

  • بررسی اندازه ذرات در پودرهای گیاهی

این آزمون‌ها با توجه به نوع گیاه و مشخصات اختصاصی آن انتخاب می‌شوند.

 

استانداردهای مورد استفاده در آزمایشگاه گیاهان دارویی

آزمون‌های کنترل کیفیت گیاهان دارویی بر اساس استانداردهای فارماکوپه‌ای، دستورالعمل‌های بین‌المللی و روش‌های معتبر و اعتبارسنجی‌شده انجام می‌شوند. مهم‌ترین مراجع عبارت‌اند از:

استاندارد ISO/IEC 17025:2017

این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می‌کند.

در آزمایشگاه گیاهان دارویی، این استاندارد به موضوعاتی مانند موارد زیر می‌پردازد:

  • صلاحیت فنی کارکنان

  • اعتبارسنجی و صحه‌گذاری روش‌های آزمون

  • کالیبراسیون و نگهداری تجهیزات

  • کنترل کیفیت نتایج آزمایشگاهی

  • قابلیت ردیابی اندازه‌گیری‌ها

  • مدیریت نمونه‌ها و سوابق آزمایشگاهی

  • اعتبار و صحت گزارش‌های آزمون

داشتن گواهینامه ISO/IEC 17025 به معنای تأیید صلاحیت تمام آزمون‌ها نیست؛ هر آزمون باید در دامنه تأیید صلاحیت آزمایشگاه قرار داشته باشد.

فارماکوپه ایران (Iranian Pharmacopoeia)

فارماکوپه ایران یکی از مراجع مهم تعیین مشخصات کیفی و روش‌های آزمون مواد و فرآورده‌های دارویی در کشور است. در مواردی که برای ماده گیاهی یا فرآورده مورد نظر تک‌نگاشت اختصاصی وجود داشته باشد، مشخصات و روش‌های آزمون آن باید مورد توجه قرار گیرد.

فارماکوپه اروپا (European Pharmacopoeia – Ph. Eur.)

فارماکوپه اروپا از مراجع مهم بین‌المللی برای کنترل کیفیت مواد اولیه و فرآورده‌های دارویی گیاهی است.

برخی فصل‌های مهم آن عبارت‌اند از:

  • 2.8.2: بررسی مواد خارجی در داروهای گیاهی

  • 2.2.32: تعیین کاهش وزن در اثر خشک‌کردن

  • 2.8.13: بررسی باقی‌مانده سموم دفع آفات

  • 2.4.27: تعیین فلزات سنگین و عناصر مربوطه

  • 2.8.18: اندازه‌گیری آفلاتوکسین‌ها

  • 2.8.22: اندازه‌گیری اکراتوکسین A

  • 5.1.4 و 5.1.8: الزامات و روش‌های ارزیابی کیفیت میکروبی فرآورده‌های دارویی

روش و فصل قابل‌اعمال باید با توجه به نوع ماده گیاهی و تک‌نگاشت اختصاصی آن انتخاب شود.

فارماکوپه آمریکا (USP–NF)

فارماکوپه آمریکا نیز یکی از منابع معتبر برای ارزیابی کیفیت داروهای گیاهی، عصاره‌ها و مکمل‌های گیاهی است.

این مرجع در زمینه‌هایی مانند موارد زیر کاربرد دارد:

  • شناسایی مواد اولیه گیاهی

  • تعیین مقدار ترکیبات فعال و نشانگرها

  • بررسی خلوص و آلودگی‌ها

  • آزمون‌های میکروبی

  • بررسی کیفیت عصاره‌ها و فرآورده‌های نهایی

دستورالعمل‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO)

سازمان جهانی بهداشت دستورالعمل‌های تخصصی برای کنترل کیفیت مواد اولیه و فرآورده‌های دارویی گیاهی منتشر کرده است.

یکی از مراجع مهم، سند WHO Quality Control Methods for Herbal Materials است که روش‌های ارزیابی هویت، خلوص، رطوبت، خاکستر، مواد خارجی، آلودگی‌های میکروبی، فلزات سمی و آفلاتوکسین‌ها را پوشش می‌دهد.

 

دستورالعمل‌های ICH برای اعتبارسنجی روش‌های آزمون

در آزمون‌های شیمیایی و اندازه‌گیری ترکیبات مؤثره، اعتبارسنجی روش‌های آنالیز اهمیت زیادی دارد.

از جمله مراجع کاربردی:

  • ICH Q2(R2): اعتبارسنجی روش‌های تحلیلی

  • ICH Q14: توسعه روش‌های تحلیلی

این دستورالعمل‌ها به اطمینان از دقت، صحت، اختصاصیت، خطی بودن و قابلیت اطمینان روش‌های اندازه‌گیری کمک می‌کنند.

استانداردهای مرتبط با تولید و کشت گیاهان دارویی

علاوه بر استانداردهای آزمایشگاهی، رعایت اصول صحیح کشت، برداشت، جمع‌آوری و تولید مواد اولیه گیاهی نیز اهمیت دارد.

  • GACP: اصول صحیح کشت و جمع‌آوری گیاهان دارویی؛ شامل انتخاب محل کشت، شرایط برداشت، خشک‌کردن و نگهداری.

  • GMP: اصول صحیح تولید؛ شامل کنترل فرآیند تولید، بسته‌بندی، مستندسازی و کنترل کیفیت فرآورده نهایی.

این دو مورد استاندارد روش انجام آزمون آزمایشگاهی نیستند، بلکه الزامات مربوط به تولید و تأمین کیفیت مواد و فرآورده‌های گیاهی را مشخص می‌کنند.

 

مراحل انجام آزمون در آزمایشگاه همکار غذا و دارو

فرآیند کنترل کیفیت گیاهان دارویی معمولاً شامل مراحل زیر است:

  1. دریافت و ثبت نمونه: ثبت مشخصات گیاه، نام علمی، بخش مورد استفاده، تولیدکننده، شماره سری ساخت و نوع فرآورده.

  2. بررسی مشخصات محصول: تعیین نوع محصول، شکل مصرف، ترکیبات اعلام‌شده و استاندارد مرجع.

  3. انتخاب آزمون‌ها: تعیین آزمون‌های لازم بر اساس تک‌نگاشت فارماکوپه‌ای، الزامات سازمان غذا و دارو و ارزیابی ریسک.

  4. آماده‌سازی نمونه: انجام آسیاب‌کردن، استخراج، رقیق‌سازی یا سایر مراحل آماده‌سازی متناسب با روش آزمون.

  5. انجام آزمون‌ها: اجرای آزمایش‌های شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، میکروبی و سایر آزمون‌های مورد نیاز.

  6. تحلیل نتایج: مقایسه نتایج با حدود پذیرش و مشخصات تعیین‌شده برای محصول.

  7. صدور گزارش آزمون: ارائه نتایج، روش‌های استفاده‌شده، استاندارد مرجع و وضعیت انطباق نمونه.

چگونه آزمایشگاه مناسب برای آزمون گیاهان دارویی انتخاب کنیم؟

برای انتخاب آزمایشگاه همکار، لازم است موارد زیر بررسی شوند:

  • داشتن مجوز معتبر از سازمان غذا و دارو برای حوزه فعالیت مربوطه

  • قرار داشتن آزمون مورد نظر در دامنه صلاحیت آزمایشگاه

  • برخورداری از تجهیزات تخصصی مانند HPLC، GC-MS، ICP-MS و تجهیزات میکروبیولوژی متناسب با آزمون‌ها

  • استفاده از روش‌های معتبر و اعتبارسنجی‌شده

  • برخورداری از نیروی متخصص در حوزه شیمی، داروسازی، گیاهان دارویی و میکروبیولوژی

  • ارائه گزارش آزمون قابل استناد و قابل رهگیری

در ایران، آزمایشگاه‌های همکار و مجاز در چارچوب ضوابط سازمان غذا و دارو فعالیت می‌کنند و دامنه فعالیت آن‌ها باید متناسب با مجوز صادرشده باشد.

 

جمع‌بندی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه گیاهان دارویی نقش مهمی در تضمین کیفیت، ایمنی و اصالت مواد اولیه و فرآورده‌های گیاهی دارد. بررسی هویت گیاه، اندازه‌گیری ترکیبات مؤثره، کنترل فلزات سنگین، باقی‌مانده سموم کشاورزی، سموم قارچی و آلودگی‌های میکروبی از مهم‌ترین خدمات این حوزه هستند.

استانداردهایی مانند ISO/IEC 17025، فارماکوپه ایران، فارماکوپه اروپا، فارماکوپه آمریکا و دستورالعمل‌های WHO و ICH، مراجع مهم انجام و ارزیابی این آزمون‌ها محسوب می‌شوند.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com