آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه تجهیزات پزشکی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه تجهیزات پزشکی، یک مرکز آزمایشگاهی دارای صلاحیت و مجوزهای لازم است که آزمون‌های تخصصی مرتبط با کیفیت، ایمنی، عملکرد و زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی را انجام می‌دهد. نتایج این آزمون‌ها می‌توانند در فرآیند ارزیابی، ثبت، تولید، واردات و کنترل کیفیت تجهیزات پزشکی مورد استفاده قرار گیرند.

این آزمایشگاه‌ها با انجام آزمون‌های فنی و ارائه گزارش‌های معتبر، به تولیدکنندگان، واردکنندگان و شرکت‌های فعال در حوزه تجهیزات پزشکی کمک می‌کنند تا انطباق محصولات خود را با الزامات فنی و استانداردهای مربوطه ارزیابی کنند.

در ایران، فعالیت این مراکز در چارچوب ضوابط سازمان غذا و دارو و مراجع مرتبط انجام می‌شود. سازمان غذا و دارو نیز آیین‌نامه تأسیس و تأیید صلاحیت آزمایشگاه‌های مجاز و همکار کنترل غذا، دارو و تجهیزات پزشکی را بازنگری و ابلاغ کرده است.

 

وظایف و خدمات آزمایشگاه همکار در تجهیزات پزشکی

آزمایشگاه همکار، بسته به دامنه صلاحیت و امکانات تخصصی خود، می‌تواند خدمات مختلفی ارائه دهد. مهم‌ترین این خدمات عبارت‌اند از:

آزمون‌های زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی

این آزمون‌ها برای بررسی اثرات احتمالی مواد و اجزای تجهیزات پزشکی بر بدن انسان انجام می‌شوند. هدف، ارزیابی خطراتی مانند سمیت سلولی، تحریک پوستی، حساسیت‌زایی، سمیت سیستمیک، سمیت ژنتیکی و واکنش بافتی است.

برخی از آزمون‌های مهم عبارت‌اند از:

  • تست سمیت سلولی (Cytotoxicity)

  • تست حساسیت‌زایی (Sensitization)

  • تست تحریک‌زایی (Irritation)

  • تست سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity)

  • تست خون‌سازگاری (Hemocompatibility)

  • تست سمیت ژنتیکی (Genotoxicity)

  • تست کاشت یا ایمپلنت (Implantation)

  • ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت

  • بررسی مواد قابل استخراج و نشت‌پذیر (Extractables and Leachables)

آزمون‌های میکروبی و استریلیتی

این آزمون‌ها برای بررسی وضعیت میکروبی محصولات پزشکی، ارزیابی فرآیند استریلیزاسیون و کنترل آلودگی‌های میکروبی انجام می‌شوند. از جمله:

  • آزمون استریلیتی (Sterility Test)

  • تعیین بار میکروبی (Bioburden)

  • آزمون اندوتوکسین باکتریایی (Bacterial Endotoxins)

  • آزمون پیروژنی (Pyrogen Test)

  • ارزیابی فرآیند استریلیزاسیون

  • بررسی آلودگی‌های میکروبی محصولات پزشکی

آزمون‌های فیزیکی، شیمیایی و عملکردی

بسته به نوع محصول، ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی و عملکرد تجهیزات پزشکی نیز بررسی می‌شود. این آزمون‌ها می‌توانند شامل ارزیابی مقاومت مکانیکی، خواص مواد، ترکیبات شیمیایی، پایداری، ویژگی‌های بسته‌بندی و عملکرد محصول باشند.

استانداردهای مورد استفاده در آزمایشگاه همکار تجهیزات پزشکی

انتخاب استاندارد به نوع محصول، جنس مواد اولیه، محل تماس با بدن، مدت تماس و کاربرد مورد انتظار محصول بستگی دارد. بنابراین همه تجهیزات پزشکی الزاماً به تمام آزمون‌های زیر نیاز ندارند.

استاندارد ISO/IEC 17025:2017

این استاندارد، مرجع اصلی ارزیابی صلاحیت فنی و سیستم مدیریت کیفیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون است. مواردی مانند صلاحیت کارکنان، اعتبار روش‌های آزمون، کالیبراسیون تجهیزات، قابلیت ردیابی اندازه‌گیری‌ها، کنترل کیفیت نتایج و نحوه گزارش‌دهی را پوشش می‌دهد.

نکته مهم این است که داشتن گواهینامه ISO/IEC 17025 به‌تنهایی به معنای تأیید آزمایشگاه برای انجام تمام آزمون‌های تجهیزات پزشکی نیست؛ آزمون مورد نظر باید در دامنه تأیید صلاحیت آزمایشگاه درج شده باشد.

 

استانداردهای سری ISO 10993؛ ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی

این مجموعه از مهم‌ترین مراجع ارزیابی زیست‌سازگاری تجهیزات پزشکی است. بخش‌های پرکاربرد آن عبارت‌اند از:

  • ISO 10993-1: اصول کلی ارزیابی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک.

  • ISO 10993-3: ارزیابی سمیت ژنتیکی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی و تکاملی.

  • ISO 10993-4: ارزیابی سازگاری خونی و اثرات متقابل تجهیزات پزشکی با خون.

  • ISO 10993-5: آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity).

  • ISO 10993-6: ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت یا ایمپلنت.

  • ISO 10993-7: تعیین باقی‌مانده اتیلن اکساید و محصولات واکنش آن.

  • ISO 10993-10: ارزیابی حساسیت‌زایی پوستی.

  • ISO 10993-11: ارزیابی سمیت سیستمیک حاد، تحت‌حاد، تحت‌مزمن و مزمن.

  • ISO 10993-12: آماده‌سازی نمونه‌ها و مواد مرجع برای آزمون‌های زیستی.

  • ISO 10993-17: ارزیابی خطرات سم‌شناختی مواد تشکیل‌دهنده و مواد آزادشده.

  • ISO 10993-18: شناسایی و مشخصه‌یابی شیمیایی مواد تشکیل‌دهنده تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-23: ارزیابی تحریک‌زایی (Irritation).

در ارزیابی زیستی، استاندارد ISO 10993-1:2025 چارچوب اصلی ارزیابی ایمنی زیستی را در ارتباط با مدیریت ریسک مشخص می‌کند. همچنین باید توجه داشت که آزمون تحریک‌زایی در نسخه جدید مجموعه استاندارد، در ISO 10993-23 قرار گرفته است و نباید آن را با حساسیت‌زایی موضوع ISO 10993-10 یکسان دانست.

 

استانداردهای آزمون‌های میکروبی و استریلیتی

برای ارزیابی آلودگی میکروبی و کنترل فرآیند استریلیزاسیون، استانداردهای زیر کاربرد دارند:

  • ISO 11737-1: تعیین بار میکروبی محصولات پزشکی (Bioburden).

  • ISO 11737-2: آزمون‌های استریلیتی در اعتبارسنجی و نگهداری فرآیند استریلیزاسیون.

  • ISO 11135: اعتبارسنجی و کنترل استریلیزاسیون با گاز اتیلن اکساید.

  • ISO 11137: اعتبارسنجی و کنترل استریلیزاسیون با پرتوهای یون‌ساز.

  • ISO 17665: اعتبارسنجی و کنترل استریلیزاسیون با حرارت مرطوب.

  • ISO 11607-1 و ISO 11607-2: الزامات مواد و سیستم‌های بسته‌بندی استریل و اعتبارسنجی فرآیند شکل‌دهی، بسته‌بندی و دوخت.

این استانداردها بسته به روش استریلیزاسیون و نوع بسته‌بندی محصول انتخاب می‌شوند.

 

استانداردهای ارزیابی ریسک و ایمنی تجهیزات پزشکی

علاوه بر استانداردهای آزمون، برخی استانداردها برای ارزیابی کلی ایمنی و انطباق تجهیزات پزشکی اهمیت دارند:

  • ISO 14971: مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی.

  • ISO 13485: سیستم مدیریت کیفیت تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی.

  • IEC 60601-1: الزامات ایمنی پایه و عملکرد اساسی تجهیزات پزشکی الکتریکی.

  • IEC 62366-1: مهندسی کاربردپذیری تجهیزات پزشکی.

این استانداردها الزاماً روش انجام یک آزمون آزمایشگاهی مشخص نیستند؛ بلکه چارچوب ارزیابی، طراحی، تولید و ایمنی محصول را تعیین می‌کنند.

مراحل انجام آزمون در آزمایشگاه همکار

فرآیند ارزیابی معمولاً با دریافت اطلاعات فنی محصول آغاز می‌شود. سپس نوع تماس محصول با بدن، مدت تماس، مواد تشکیل‌دهنده، روش ساخت و وضعیت استریلیزاسیون بررسی می‌شود.

پس از بررسی این اطلاعات، آزمون‌های مورد نیاز بر اساس استانداردهای مرتبط و ارزیابی ریسک انتخاب می‌شوند. نمونه‌ها مطابق روش آزمون آماده‌سازی شده و آزمایش‌های مربوطه انجام می‌گیرند.

در پایان، داده‌ها بررسی و نتایج در قالب گزارش آزمون ارائه می‌شوند. این گزارش می‌تواند شامل مشخصات نمونه، روش آزمون، استاندارد مرجع، شرایط آزمایش، نتایج، معیارهای پذیرش و نتیجه‌گیری باشد.

چگونه صلاحیت یک آزمایشگاه همکار را بررسی کنیم؟

برای انتخاب آزمایشگاه مناسب، صرفاً عنوان «آزمایشگاه همکار غذا و دارو» کافی نیست. بهتر است موارد زیر بررسی شوند:

  • اعتبار مجوز و تأییدیه صادرشده از مرجع مربوطه.

  • دامنه صلاحیت آزمایشگاه و فهرست دقیق آزمون‌های مجاز.

  • اعتبار گواهینامه ISO/IEC 17025 و آزمون‌های درج‌شده در دامنه آن.

  • استفاده از نسخه معتبر و قابل‌اعمال استانداردها.

  • صلاحیت علمی و فنی کارکنان و تجهیزات آزمایشگاهی.

  • مستندات کنترل کیفیت، کالیبراسیون و شرکت در آزمون‌های مهارت.

نکته مهم برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی: آزمون‌های مورد نیاز هر محصول باید بر اساس نوع کاربرد، میزان و مدت تماس با بدن و ارزیابی ریسک تعیین شوند. برای مثال، آزمون‌های مورد نیاز یک سرنگ، کاتتر، پانسمان، چسب جراحی و ایمپلنت یکسان نیستند.

جمع‌بندی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه تجهیزات پزشکی، نقش مهمی در ارزیابی ایمنی، کیفیت و انطباق محصولات پزشکی دارد. انجام آزمون‌های زیست‌سازگاری، میکروبی، استریلیتی، فیزیکی و شیمیایی بر اساس استانداردهای معتبر، به تولیدکنندگان و واردکنندگان کمک می‌کند تا مستندات فنی و شواهد لازم برای ارزیابی محصولات خود را تهیه کنند.

در این مسیر، استاندارد ISO/IEC 17025 صلاحیت فنی آزمایشگاه را مشخص می‌کند و استانداردهای تخصصی مانند ISO 10993، ISO 11737، ISO 11135 و ISO 11607 روش‌ها و الزامات آزمون‌های مرتبط با تجهیزات پزشکی را تعیین می‌کنند.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com