تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال (Subacute Oral Systemic Toxicity Test)
تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال یا آزمون سمیت خوراکی با مواجهه تکراری، برای بررسی اثرات نامطلوب ناشی از مصرف مکرر یک ماده از طریق دهان در یک دوره زمانی کوتاه انجام می شود. در این آزمون، مقدار مشخصی از ماده در فواصل زمانی معین به مدل آزمایشی خورانده می شود تا مشخص شود آیا جذب و ورود ترکیبات آن به بدن می تواند باعث بروز اثرات سمی در اندام ها و سیستم های مختلف شود یا خیر.
در این آزمون برخلاف تست سمیت حاد خوراکی، هدف بررسی اثرات یک بار مصرف یا مواجهه کوتاه مدت نیست؛ بلکه اثرات ناشی از دریافت مکرر ماده، معمولا طی 28 روز، ارزیابی می شود.
این آزمون می تواند اطلاعاتی درباره سمیت وابسته به دوز، اثرات تجمعی احتمالی، اندام های هدف سمیت و تغییرات عملکردی یا بافتی بدن فراهم کند.
اهداف انجام تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال
مهم ترین اهداف این آزمون عبارت اند از:
-
بررسی اثرات سمی ناشی از مصرف مکرر مواد از طریق خوراکی
-
شناسایی اثرات وابسته به مقدار و مدت مصرف
-
بررسی تغییرات وزن بدن و وضعیت عمومی
-
شناسایی علائم بالینی مانند ضعف، بی حالی، تغییر رفتار و اختلالات حرکتی
-
ارزیابی اثرات احتمالی بر کبد، کلیه، دستگاه گوارش و سایر اندام های حیاتی
-
بررسی تغییرات شاخص های خونی و بیوشیمیایی
-
ارزیابی تغییرات وزن اندام ها و آسیب های احتمالی بافتی
-
کمک به تعیین سطح ایمنی مواد اولیه، ترکیبات دارویی و محصولات قابل مصرف خوراکی
چه محصولاتی ممکن است به این آزمون نیاز داشته باشند؟
نیاز به تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال به نوع محصول، ترکیبات تشکیل دهنده، مقدار مصرف روزانه، مدت مصرف، میزان جذب و مسیر مواجهه بستگی دارد.
این آزمون ممکن است برای ارزیابی گروه های زیر مطرح شود:
-
مواد اولیه و ترکیبات مورد استفاده در تولید داروهای خوراکی
-
مکمل های غذایی و فرآورده های طبیعی قابل مصرف
-
افزودنی های غذایی و ترکیبات جدید مورد استفاده در مواد خوراکی
-
عصاره های گیاهی و ترکیبات فعال طبیعی
-
مواد شیمیایی مورد استفاده در تولید محصولات خوراکی
-
ترکیبات مورد استفاده در فرمولاسیون شربت ها، قرص ها و کپسول ها
-
مواد اولیه ای که احتمال مصرف یا ورود آنها به بدن از مسیر خوراکی وجود دارد
-
برخی مواد و عصاره های حاصل از تجهیزات پزشکی، در صورت توجیه علمی مسیر مواجهه خوراکی
برای مثال، اگر یک مکمل غذایی حاوی عصاره گیاهی جدید باشد و اطلاعات کافی درباره ایمنی مصرف مکرر آن وجود نداشته باشد، مطالعه سمیت خوراکی تحت حاد می تواند بخشی از برنامه ارزیابی ایمنی آن باشد.
نکته مهم این است که این آزمون برای تمام محصولات خوراکی یا دارویی الزامی نیست. انتخاب آن باید بر اساس ماهیت ماده، مقدار مصرف، مدت مواجهه، داده های سم شناسی موجود و الزامات مرجع صدور مجوز انجام شود.
مراحل انجام تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال
آماده سازی نمونه و تعیین ویژگی های ماده
در مرحله نخست، نمونه از نظر هویت، خلوص، ترکیبات تشکیل دهنده، پایداری و ویژگی های فیزیکی و شیمیایی بررسی می شود.
در صورت نیاز، نمونه به شکل محلول، سوسپانسیون یا فرمولاسیون مناسب برای تجویز خوراکی آماده می شود. روش آماده سازی باید به گونه ای باشد که ویژگی های ماده تغییر نکند و مقدار تجویز شده قابل کنترل باشد.
انتخاب مدل آزمایشی
در مطالعات متداول سمیت خوراکی تحت حاد، معمولا از جوندگان آزمایشگاهی مانند رت استفاده می شود. انتخاب گونه، تعداد حیوانات و گروه بندی باید مطابق روش استاندارد و با رعایت اصول رفاه حیوانات انجام شود.
در طراحی مطالعه معمولا گروه کنترل و چند گروه دریافت کننده دوزهای متفاوت در نظر گرفته می شوند تا امکان بررسی ارتباط بین دوز و شدت اثرات فراهم شود.
تجویز مکرر ماده از مسیر خوراکی
ماده مورد آزمایش در مقدار مشخص و با فواصل زمانی تعیین شده به صورت خوراکی تجویز می شود. در روش های متداول، تجویز به صورت روزانه و طی 28 روز انجام می گیرد.
روش تجویز می تواند از طریق گاواژ خوراکی یا مخلوط کردن ماده با غذا یا آب آشامیدنی باشد؛ انتخاب روش به ویژگی های ماده و طراحی مطالعه بستگی دارد.
پایش علائم بالینی و وزن بدن
در طول دوره آزمایش، وضعیت عمومی حیوانات به صورت منظم بررسی و ثبت می شود. تغییرات رفتاری، فعالیت حرکتی، وضعیت ظاهری، مصرف غذا و آب و وزن بدن از جمله موارد مهم پایش هستند.
همچنین هرگونه نشانه غیر طبیعی مانند ضعف، بی حالی، اسهال، اختلالات تنفسی یا علائم عصبی مورد بررسی قرار می گیرد.
بررسی شاخص های خونی و بیوشیمیایی
در پایان دوره مطالعه یا در زمان های تعیین شده، نمونه خون برای بررسی شاخص های هماتولوژی و بیوشیمیایی جمع آوری می شود.
این بررسی ها می توانند شامل موارد زیر باشند:
-
شمارش گلبول های قرمز و سفید
-
اندازه گیری هموگلوبین و هماتوکریت
-
بررسی پلاکت ها
-
سنجش آنزیم های کبدی مانند ALT و AST
-
بررسی شاخص های عملکرد کلیه مانند اوره و کراتینین
-
ارزیابی قند و برخی شاخص های متابولیک
-
بررسی الکترولیت ها در صورت نیاز
این داده ها به شناسایی تغییرات احتمالی عملکرد اندام ها در اثر مصرف مکرر ماده کمک می کنند.
بررسی اندام ها و بافت ها
پس از پایان دوره مواجهه، بر اساس طراحی مطالعه، کالبدگشایی انجام می شود. وزن اندام های منتخب مانند کبد، کلیه، قلب، طحال و غدد فوق کلیوی اندازه گیری می شود.
در صورت لزوم، نمونه های بافتی برای بررسی هیستوپاتولوژی آماده می شوند تا تغییرات احتمالی مانند التهاب، تخریب سلولی، نکروز یا سایر آسیب های بافتی شناسایی شوند.
تحلیل نتایج و گزارش نهایی
در مرحله پایانی، اطلاعات مربوط به علائم بالینی، وزن بدن، آزمایش های خونی، بیوشیمیایی و یافته های آسیب شناسی تحلیل می شوند.
نتایج باید مشخص کنند که آیا ماده مورد بررسی در دوزهای آزمایش شده اثر سمی ایجاد کرده است، کدام اندام ها تحت تاثیر قرار گرفته اند و آیا بین مقدار مصرف و شدت اثرات مشاهده شده ارتباطی وجود دارد یا خیر.
استانداردهای مرتبط با تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال
انتخاب استاندارد به نوع محصول و هدف مطالعه بستگی دارد. برای مواد شیمیایی و ترکیبات قابل مصرف خوراکی، راهنمای OECD TG 407 مرجع اصلی مطالعه سمیت خوراکی با دوز تکراری طی 28 روز است. برای تجهیزات پزشکی نیز استانداردهای مجموعه ISO 10993 مبنای ارزیابی سمیت سیستمیک هستند.
استاندارد OECD TG 407:2025
OECD Test Guideline 407 – Repeated Dose 28-day Oral Toxicity Study in Rodents
این استاندارد یکی از مهم ترین روش های ارزیابی سمیت خوراکی ناشی از مواجهه تکراری است و برای بررسی اثرات مصرف روزانه یک ماده طی 28 روز طراحی شده است.
ویژگی های اصلی این روش عبارت اند از:
-
تجویز روزانه ماده مورد آزمایش طی 28 روز
-
استفاده معمول از جوندگان آزمایشگاهی، ترجیحا رت
-
در نظر گرفتن گروه کنترل و حداقل سه گروه دریافت کننده دوزهای متفاوت
-
تجویز ماده از طریق گاواژ خوراکی، غذا یا آب آشامیدنی
-
بررسی وضعیت عمومی و علائم بالینی
-
اندازه گیری وزن بدن و میزان مصرف غذا و آب
-
انجام آزمایش های هماتولوژی و بیوشیمیایی
-
بررسی اندام های داخلی و انجام آسیب شناسی بافتی
نتایج این مطالعه به شناسایی اندام های هدف سمیت، رابطه دوز و پاسخ و تعیین سطح دوز بدون اثر نامطلوب مشاهده شده (NOAEL) کمک می کند.
نسخه به روز شده این راهنما در 25 ژوئن 2025 منتشر شده است.
استاندارد ISO 10993-11:2017
ISO 10993-11 – Biological Evaluation of Medical Devices – Tests for Systemic Toxicity
این استاندارد مرجع اصلی بررسی سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی است. در آن، الزامات و راهنمای ارزیابی واکنش های نامطلوب سیستمیک ناشی از مواد و تجهیزات پزشکی ارائه شده است.
در تعریف این استاندارد، سمیت سیستمیک تحت حاد به اثرات نامطلوب ناشی از مواجهه مکرر یا پیوسته طی بازه زمانی 24 ساعت تا 28 روز اشاره دارد.
در ارزیابی تجهیزات پزشکی، مسیر مواجهه باید متناسب با شرایط استفاده از محصول انتخاب شود. استفاده از مسیر خوراکی فقط زمانی قابل توجیه است که با نوع مواجهه احتمالی و هدف ارزیابی ارتباط علمی داشته باشد. بنابراین ISO 10993-11 به معنی الزام انجام تست سمیت خوراکی برای تمام تجهیزات پزشکی نیست.
استاندارد ISO 10993-1:2025
ISO 10993-1 – Biological Evaluation of Medical Devices
این استاندارد چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در قالب فرایند مدیریت ریسک مشخص می کند.
در این استاندارد، موارد زیر در انتخاب آزمون های زیستی اهمیت دارند:
-
نوع و مدت تماس محصول با بدن
-
ماهیت مواد تشکیل دهنده و ترکیبات آزاد شونده
-
مسیر احتمالی مواجهه با مواد
-
داده های شیمیایی و سم شناسی موجود
-
احتمال بروز واکنش های نامطلوب سیستمیک
بر اساس این رویکرد، انجام آزمون سمیت تحت حاد باید بر اساس ارزیابی ریسک و نیاز واقعی به داده های تکمیلی انتخاب شود. نسخه ششم این استاندارد در نوامبر 2025 منتشر شده است.
استاندارد ISO 10993-12:2021
ISO 10993-12 – Sample Preparation and Reference Materials
این استاندارد به آماده سازی نمونه ها و مواد مرجع برای آزمون های زیستی تجهیزات پزشکی می پردازد.
موارد مهم آن عبارت اند از:
-
انتخاب روش مناسب آماده سازی نمونه
-
تعیین نسبت سطح نمونه به حجم استخراج کننده
-
تعیین شرایط دما و زمان استخراج
-
انتخاب محیط استخراج متناسب با ویژگی های ماده
-
کنترل شرایط آماده سازی و نگهداری نمونه
این استاندارد به ویژه زمانی اهمیت دارد که برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی از عصاره نمونه استفاده شود.
استاندارد ISO 10993-2:2022
ISO 10993-2 – Animal Welfare Requirements
این استاندارد الزامات مربوط به رفاه حیوانات در آزمون های زیستی تجهیزات پزشکی را مشخص می کند. رعایت اصول اخلاقی، کاهش تعداد حیوانات، جلوگیری از درد و رنج غیر ضروری و استفاده از روش های جایگزین معتبر از موضوعات مهم آن است.
استاندارد OECD TG 408
OECD Test Guideline 408 – Repeated Dose 90-day Oral Toxicity Study in Rodents
این استاندارد برای بررسی اثرات ناشی از مصرف مکرر مواد از طریق خوراکی طی 90 روز استفاده می شود.
OECD TG 408 مربوط به سمیت تحت مزمن است، نه تحت حاد. این راهنما در مواردی کاربرد دارد که ارزیابی اثرات مواجهه طولانی تر از دوره 28 روزه مورد نیاز باشد.
تفاوت تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال با تست سمیت تحت مزمن اورال
تفاوت اصلی این دو آزمون در مدت زمان مواجهه مکرر با ماده است.
سمیت سیستمیک تحت حاد اورال: معمولا بررسی اثرات مصرف روزانه ماده طی 28 روز، بر اساس OECD TG 407.
سمیت سیستمیک تحت مزمن اورال: بررسی اثرات مصرف مکرر ماده طی 90 روز، بر اساس OECD TG 408.
در مطالعه تحت حاد، تمرکز بر شناسایی اثرات اولیه و کوتاه مدت مصرف مکرر است؛ در حالی که مطالعه تحت مزمن اطلاعات بیشتری درباره اثرات مواجهه طولانی تر، تغییرات اندام ها و احتمال بروز اثرات تجمعی فراهم می کند.
موارد مهم در گزارش نهایی آزمون
گزارش نهایی تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال باید اطلاعات کافی برای ارزیابی علمی نتایج داشته باشد، از جمله:
-
مشخصات کامل ماده یا محصول مورد آزمایش
-
روش آماده سازی و فرمولاسیون نمونه
-
استاندارد و دستورالعمل مورد استفاده
-
مشخصات مدل آزمایشی و گروه بندی
-
دوزهای تجویز شده و مدت مواجهه
-
روش تجویز خوراکی
-
نتایج پایش علائم بالینی و تغییرات وزن
-
نتایج آزمایش های هماتولوژی و بیوشیمیایی
-
نتایج کالبدگشایی و آسیب شناسی بافتی
-
تحلیل رابطه دوز و پاسخ
-
تعیین NOAEL در صورت امکان
-
نتیجه گیری درباره اثرات سمی مشاهده شده
اهمیت انجام تست سمیت سیستمیک تحت حاد اورال
این آزمون در ارزیابی ایمنی ترکیباتی که قرار است به صورت مکرر از طریق خوراکی مصرف شوند اهمیت دارد. نتایج آن می توانند در شناسایی خطرات احتمالی مواد اولیه دارویی، مکمل های غذایی، افزودنی های خوراکی، عصاره های گیاهی و ترکیبات شیمیایی جدید مورد استفاده قرار گیرند.
با این حال، انجام آزمون برای تمام محصولات خوراکی ضروری نیست. نوع محصول، مقدار مصرف، مدت مصرف، ترکیبات تشکیل دهنده، اطلاعات سم شناسی موجود و الزامات قانونی تعیین می کنند که آیا مطالعه 28 روزه مورد نیاز است یا خیر.
نکته مهم برای دریافت مجوز: انتخاب آزمون باید بر اساس الزامات مرجع صدور مجوز و ارزیابی ریسک محصول انجام شود. همچنین باید اطمینان حاصل شود که آزمون مورد نظر در دامنه تایید شده و توانمندی رسمی آزمایشگاه قرار دارد.
منابع معتبر استانداردی:
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید