استاندارد ISO 10993 چیست و چه کاربردی دارد؟

استاندارد ISO 10993 مجموعه ای از استانداردهای بین المللی برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی (Biological Evaluation of Medical Devices) است. هدف اصلی این مجموعه، بررسی اثرات احتمالی مواد و تجهیزات پزشکی بر بدن انسان و اطمینان از قابل قبول بودن خطرات زیستی ناشی از تماس آن ها با بدن است.

تجهیزات پزشکی در طول استفاده ممکن است با پوست، چشم، مخاط، خون، بافت ها، استخوان یا سایر بخش های بدن تماس داشته باشند. این تماس می تواند باعث بروز اثراتی مانند سمیت سلولی، تحریک بافتی، حساسیت زایی، سمیت سیستمیک، تخریب مواد یا واکنش های نامطلوب با خون شود.

به همین دلیل، پیش از عرضه بسیاری از تجهیزات پزشکی، لازم است ارزیابی زیستی متناسب با نوع محصول و کاربرد مورد نظر انجام شود.

نکته بسیار مهم: ISO 10993 یک آزمون واحد نیست؛ بلکه مجموعه ای از استانداردها و روش های ارزیابی است که به تولیدکنندگان کمک می کند خطرات زیستی محصول را شناسایی، تحلیل و کنترل کنند. بنابراین، انجام تمام آزمون های این مجموعه برای همه تجهیزات پزشکی الزامی نیست.

هدف و کاربرد استاندارد ISO 10993

هدف اصلی این استاندارد، ارزیابی ایمنی زیستی وسیله پزشکی در شرایط استفاده مورد نظر است. این ارزیابی به تولیدکننده کمک می کند مشخص کند آیا مواد سازنده محصول یا ترکیبات آزاد شده از آن می توانند اثر نامطلوبی بر بدن ایجاد کنند یا خیر.

مهم ترین کاربردهای این مجموعه استاندارد عبارتند از:

  • ارزیابی زیست سازگاری مواد اولیه مورد استفاده در تجهیزات پزشکی.

  • بررسی اثرات زیستی محصول نهایی پس از فرایند تولید و استریلیزاسیون.

  • شناسایی خطرات ناشی از مواد قابل استخراج و مواد آزادشونده از محصول.

  • تعیین آزمون های مورد نیاز برای محصولات دارای تماس مستقیم یا غیر مستقیم با بدن.

  • بررسی خطرات ناشی از تماس کوتاه مدت، طولانی مدت یا دائمی با بدن.

  • تهیه مستندات علمی و فنی برای پرونده ثبت و اخذ مجوز تجهیزات پزشکی.

  • پشتیبانی از فرایند مدیریت ریسک و تصمیم گیری درباره ایمنی محصول.

برای مثال، یک گاز پزشکی که فقط با سطح آسیب دیده پوست تماس دارد، از نظر نوع ارزیابی زیستی با یک کاتتر داخل عروقی یا ایمپلنت ارتوپدی متفاوت است. بنابراین نمی توان یک برنامه آزمون یکسان برای همه این محصولات در نظر گرفت.

استاندارد ISO 10993-1 و نقش آن در ارزیابی زیستی

ISO 10993-1 یکی از مهم ترین بخش های این مجموعه است و چارچوب ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در قالب فرایند مدیریت ریسک مشخص می کند.

بر اساس این رویکرد، پیش از انتخاب آزمون باید اطلاعات مربوط به محصول جمع آوری و بررسی شود؛ از جمله:

  • نوع و کاربرد وسیله پزشکی.

  • محل تماس محصول با بدن.

  • ماهیت تماس، مانند تماس با پوست، مخاط، خون یا بافت.

  • مدت و تکرار تماس با بدن.

  • ترکیبات شیمیایی و مواد تشکیل دهنده محصول.

  • فرایند ساخت، شستشو، بسته بندی و استریلیزاسیون.

  • اطلاعات موجود درباره ایمنی مواد و سوابق استفاده بالینی.

  • مواد قابل استخراج و آزادشونده از محصول.

پس از بررسی این اطلاعات، خطرات زیستی شناسایی می شوند و مشخص می شود چه آزمون هایی برای تکمیل ارزیابی لازم هستند.

در واقع، ISO 10993-1 مبنای انتخاب آزمون ها است، نه استاندارد اجرای یک آزمایش مشخص مانند MTT یا همولیز.

مهم ترین بخش های مجموعه استاندارد ISO 10993

مجموعه ISO 10993 از بخش های مختلفی تشکیل شده است که هر کدام جنبه خاصی از ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را پوشش می دهند.

استانداردهای مربوط به سمیت و واکنش های زیستی

ISO 10993-2: Animal Welfare Requirements

به الزامات مربوط به رفاه حیوانات در مطالعات زیستی تجهیزات پزشکی می پردازد. این استاندارد بر رعایت اصول اخلاقی و کاهش استفاده از حیوانات آزمایشگاهی تاکید دارد.

ISO 10993-3: Tests for Genotoxicity, Carcinogenicity and Reproductive Toxicity

برای ارزیابی خطرات ژنوتوکسیسیته، سرطان زایی و سمیت تولید مثلی و تکاملی کاربرد دارد.

ISO 10993-4: Selection of Tests for Interactions with Blood

برای ارزیابی برهمکنش تجهیزات پزشکی با خون استفاده می شود. آزمون هایی مانند همولیز، بررسی انعقاد، عملکرد پلاکت ها و سیستم کمپلمان ممکن است بر اساس نوع تماس محصول انتخاب شوند.

ISO 10993-5: Tests for In Vitro Cytotoxicity

استاندارد اصلی آزمون سمیت سلولی است. در این آزمون اثر نمونه یا عصاره آن بر سلول های زنده بررسی می شود. روش هایی مانند MTT، NRU، تماس مستقیم و انتشار از طریق آگار در این حوزه کاربرد دارند.

ISO 10993-6: Tests for Local Effects after Implantation

برای ارزیابی واکنش های موضعی بافت پس از کاشت مواد و تجهیزات پزشکی در بدن استفاده می شود. بررسی التهاب، پاسخ بافتی و تغییرات پاتولوژیک از جمله موضوعات مورد ارزیابی هستند.

ISO 10993-7: Ethylene Oxide Sterilization Residuals

برای ارزیابی باقی مانده های ناشی از استریلیزاسیون با اتیلن اکساید (EO) و محصولات واکنش آن، از جمله اتیلن کلروهیدرین (ECH)، کاربرد دارد.

ISO 10993-10: Tests for Skin Sensitization

برای ارزیابی پتانسیل حساسیت زایی پوستی مواد و تجهیزات پزشکی استفاده می شود.

ISO 10993-11: Tests for Systemic Toxicity

برای ارزیابی سمیت سیستمیک ناشی از تماس با مواد یا ترکیبات آزادشده از وسیله پزشکی کاربرد دارد. مطالعات سمیت حاد، تحت حاد، تحت مزمن و مزمن در این حوزه قرار می گیرند.

ISO 10993-23: Tests for Irritation

برای بررسی احتمال ایجاد تحریک موضعی در پوست، مخاط یا سایر بافت های مرتبط با محل تماس وسیله پزشکی استفاده می شود.

استانداردهای مربوط به مواد، استخراج و ارزیابی شیمیایی

ISO 10993-9: Framework for Identification and Quantification of Potential Degradation Products

چارچوب کلی بررسی محصولات تخریب مواد سازنده تجهیزات پزشکی را ارائه می کند.

ISO 10993-12: Sample Preparation and Reference Materials

برای آماده سازی نمونه، تهیه عصاره و انتخاب مواد مرجع در آزمون های زیستی استفاده می شود.

ISO 10993-13: Identification and Quantification of Degradation Products from Polymeric Medical Devices

برای بررسی محصولات تخریب ناشی از تجهیزات پزشکی پلیمری کاربرد دارد.

ISO 10993-14: Identification and Quantification of Degradation Products from Ceramics

به شناسایی و اندازه گیری محصولات تخریب مواد سرامیکی می پردازد.

ISO 10993-15: Identification and Quantification of Degradation Products from Metals and Alloys

برای ارزیابی محصولات تخریب فلزات و آلیاژهای مورد استفاده در تجهیزات پزشکی، از جمله یون ها و ترکیبات فلزی آزادشده، کاربرد دارد.

ISO 10993-16: Toxicokinetic Study Design for Degradation Products and Leachables

به طراحی مطالعات توکسیکوکینتیک برای بررسی جذب، توزیع، متابولیسم و دفع محصولات تخریب و مواد آزادشونده می پردازد.

ISO 10993-17: Toxicological Risk Assessment of Medical Device Constituents

برای ارزیابی خطر سم شناسی ترکیبات شناسایی شده و بررسی ایمنی مواجهه بدن با این مواد استفاده می شود.

ISO 10993-18: Chemical Characterization of Medical Device Materials within a Risk Management Process

برای مشخصه یابی شیمیایی مواد سازنده تجهیزات پزشکی و شناسایی ترکیبات قابل استخراج و آزادشونده کاربرد دارد.

این ارزیابی ممکن است با استفاده از روش های تحلیلی مانند GC-MS، LC-MS و ICP-MS انجام شود.

آزمون های زیست سازگاری چگونه انتخاب می شوند؟

انتخاب آزمون های زیست سازگاری باید بر اساس نوع محصول و ارزیابی ریسک انجام شود. صرف اینکه یک محصول پزشکی است، به این معنی نیست که باید تمام آزمون های ISO 10993 روی آن اجرا شوند.

برای انتخاب آزمون ها، ابتدا باید نوع تماس وسیله پزشکی با بدن مشخص شود.

محصولات دارای تماس با سطح بدن (Surface Devices)

این گروه شامل محصولاتی است که با پوست، مخاط یا سطوح آسیب دیده بدن تماس دارند.

برای مثال:

  • گاز و پانسمان پزشکی

  • چسب های پزشکی

  • دستکش های پزشکی

  • ماسک های پزشکی

  • محصولات مراقبت از زخم

بسته به محل و مدت تماس، ممکن است ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت زایی، تحریک زایی و سایر نقاط پایانی زیستی لازم باشد.

محصولات دارای تماس با بافت یا مسیرهای ارتباطی بدن (External Communicating Devices)

این گروه شامل محصولاتی است که از طریق یک مسیر خارجی با بافت، خون یا سایر بخش های داخلی بدن ارتباط دارند.

برای مثال:

  • کاتترها

  • لوله های پزشکی

  • تجهیزات انتقال خون

  • برخی تجهیزات تزریق و تخلیه

در این محصولات، علاوه بر سمیت سلولی، ممکن است ارزیابی هموسازگاری، سمیت سیستمیک و سایر آزمون های مرتبط با نوع تماس ضروری باشد.

محصولات کاشتنی (Implant Devices)

این گروه شامل محصولاتی است که به صورت موقت یا دائمی در بدن قرار می گیرند.

برای مثال:

  • ایمپلنت های ارتوپدی

  • استنت ها

  • ایمپلنت های دندانی

  • دریچه های مصنوعی قلب

  • مواد کاشتنی جراحی

با توجه به محل و مدت تماس، ارزیابی های گسترده تری مانند سمیت سلولی، سمیت سیستمیک، ژنوتوکسیسیته، واکنش موضعی پس از کاشت، هموسازگاری و مشخصه یابی شیمیایی ممکن است مورد نیاز باشند.

نکته: مثال های بالا فهرست آزمون های الزامی برای هر محصول نیستند. انتخاب نهایی باید با توجه به نوع تماس، مدت تماس، مواد سازنده، فرایند تولید و شواهد موجود درباره ایمنی محصول انجام شود.

ارتباط ISO 10993 با استاندارد ISO 14971

یکی از نکات مهم در ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی، ارتباط مجموعه ISO 10993 با استاندارد ISO 14971: Medical Devices – Application of Risk Management to Medical Devices است.

ISO 14971 چارچوب مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی را مشخص می کند و ISO 10993 ارزیابی خطرات زیستی را در این چارچوب پوشش می دهد.

برای مثال، اگر در ساخت یک وسیله پزشکی از یک پلیمر مشخص استفاده شده باشد، ابتدا باید اطلاعات مربوط به ترکیب شیمیایی، فرایند تولید، مواد افزودنی و شرایط استریلیزاسیون بررسی شود. سپس خطرات احتمالی ناشی از تماس این مواد با بدن شناسایی و ارزیابی شوند.

ممکن است با بررسی اطلاعات موجود و شواهد علمی معتبر، بتوان برخی خطرات را بدون انجام آزمون جدید ارزیابی کرد. در مقابل، اگر اطلاعات کافی نباشد، انجام آزمون های تکمیلی ضروری خواهد بود.

بنابراین، ارزیابی زیستی صرفا به معنی انجام مجموعه ای از آزمایش ها نیست؛ بلکه یک فرایند علمی برای شناسایی و کنترل خطرات زیستی محصول است.

آخرین نسخه استاندارد ISO 10993 کدام است؟

یکی از نکات مهم برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی، استفاده از نسخه معتبر و مورد پذیرش استانداردها است.

بر اساس اطلاعات رسمی سازمان بین المللی استانداردسازی (ISO)، استاندارد ISO 10993-1:2025 در نوامبر ۲۰۲۵ به عنوان ویرایش ششم منتشر شده است. این نسخه جایگزین ISO 10993-1:2018 شده است.

همچنین FDA در تاریخ ۲۵ مه ۲۰۲۶، نسخه ISO 10993-1:2025 را در فهرست استانداردهای اجماعی شناخته شده خود قرار داده است.

با این حال، باید به یک تفاوت مهم توجه داشت: آخرین نسخه منتشر شده ISO لزوما به صورت خودکار در تمام مراجع نظارتی و کشورها پذیرفته نمی شود. برای مثال، راهنمای FDA در سپتامبر ۲۰۲۳ منتشر شده و بر مبنای چارچوب نسخه پیشین ISO 10993-1 تدوین شده است. بنابراین، هنگام تهیه پرونده رگولاتوری باید نسخه مورد پذیرش مرجع مربوطه و الزامات جاری آن بررسی شود.

 

مراحل ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی بر اساس ISO 10993

به طور کلی، فرایند ارزیابی زیستی شامل مراحل زیر است:

بررسی مشخصات محصول: ابتدا کاربرد وسیله پزشکی، مواد سازنده، محل تماس با بدن و مدت تماس مشخص می شود.

بررسی اطلاعات موجود: اطلاعات علمی، سوابق استفاده از مواد، داده های آزمون های قبلی و مستندات تولید بررسی می شوند.

شناسایی خطرات زیستی: خطراتی مانند سمیت سلولی، حساسیت زایی، تحریک زایی، سمیت سیستمیک و برهمکنش با خون شناسایی می شوند.

مشخصه یابی شیمیایی در صورت نیاز: ترکیبات شیمیایی مواد و مواد قابل استخراج یا آزادشونده بررسی می شوند.

تعیین آزمون های مورد نیاز: بر اساس اطلاعات موجود و ارزیابی ریسک، آزمون های تکمیلی انتخاب می شوند.

اجرای آزمون ها و تحلیل نتایج: آزمایش ها بر اساس استانداردهای مرتبط انجام شده و نتایج از نظر ایمنی زیستی ارزیابی می شوند.

تهیه گزارش ارزیابی زیستی: در نهایت، شواهد و نتایج در قالب مستندات فنی و ارزیابی زیستی محصول ارائه می شوند.

خدمات آزمون های زیست سازگاری در سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن در زمینه آزمون های زیست سازگاری و ارزیابی سمیت تجهیزات و ملزومات پزشکی فعالیت می کند.

انتخاب آزمون مناسب برای هر محصول به نوع تماس با بدن، مدت تماس، مواد سازنده و الزامات رگولاتوری بستگی دارد. از جمله حوزه های آزمون مرتبط می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • آزمون سمیت سلولی با روش های MTT، NRU و تماس مستقیم

  • آزمون حساسیت زایی

  • آزمون تحریک زایی

  • آزمون همولیز و ارزیابی برهمکنش با خون

  • آزمون های ژنوتوکسیسیته

  • آزمون سمیت سیستمیک

  • آزمون مشخصه یابی شیمیایی و ارزیابی خطر سم شناسی، متناسب با امکانات و دامنه صلاحیت مربوطه

برای انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و برآورد مقدار نمونه، زمان انجام و هزینه آزمایش ها، می توانید با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

نتیجه برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی: پیش از سفارش آزمون، ابتدا باید ارزیابی زیستی محصول بر اساس ISO 10993-1 انجام شود. درخواست تمام آزمون ها بدون توجه به نوع تماس و ریسک محصول، نه از نظر علمی ضروری است و نه لزوما از نظر رگولاتوری قابل دفاع. هدف، انتخاب آزمون های کافی و مرتبط برای اثبات ایمنی زیستی وسیله پزشکی است.

منابع رسمی