آزمون های زیست سازگاری تجهیزات پزشکی کدامند؟
آزمون های زیست سازگاری تجهیزات پزشکی (Biocompatibility Tests) مجموعه ای از ارزیابی های آزمایشگاهی و مطالعات تخصصی هستند که با هدف بررسی ایمنی زیستی مواد و محصولات پزشکی در تماس با بدن انسان انجام می شوند. هدف اصلی این آزمون ها شناسایی و ارزیابی خطرات احتمالی ناشی از تماس تجهیزات پزشکی با سلول ها، بافت ها، خون و سایر اجزای بدن است.
تجهیزات پزشکی در طول استفاده ممکن است با پوست، بافت های داخلی، خون یا سایر بخش های بدن تماس داشته باشند. این تماس می تواند در برخی شرایط موجب بروز واکنش هایی مانند سمیت سلولی، تحریک بافتی، حساسیت زایی، سمیت سیستمیک یا تغییرات ژنتیکی شود.
به همین دلیل، ارزیابی زیست سازگاری یکی از مراحل مهم بررسی ایمنی تجهیزات پزشکی پیش از عرضه به بازار است.
نکته مهم: تمام تجهیزات پزشکی به انجام تمام آزمون های زیست سازگاری نیاز ندارند. نوع آزمون ها بر اساس ماهیت محصول، محل تماس با بدن، مدت زمان تماس، مواد سازنده، فرایند تولید و استریلیزاسیون و نتایج ارزیابی ریسک زیستی تعیین می شود.
استانداردهای مورد استفاده در آزمون های زیست سازگاری
مهم ترین مرجع بین المللی برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی، خانواده استانداردهای ISO 10993 است. این خانواده شامل بخش های مختلفی است که هر کدام جنبه مشخصی از ارزیابی زیستی را پوشش می دهند.
استاندارد ISO 10993-1 چارچوب کلی انتخاب آزمون ها و ارزیابی ریسک زیستی را مشخص می کند و سایر بخش های این خانواده، روش ها و الزامات تخصصی ارزیابی را توضیح می دهند.
در کنار این استاندارد، بسته به نوع محصول و هدف مطالعه، ممکن است از دستورالعمل های OECD، استانداردهای ASTM و روش های معتبر فارماکوپه ای نیز استفاده شود.
مهم ترین آزمون های زیست سازگاری تجهیزات پزشکی
آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)
آزمون سمیت سلولی یکی از مهم ترین ارزیابی های اولیه زیست سازگاری تجهیزات پزشکی است. هدف این آزمون بررسی اثر مواد سازنده محصول یا ترکیبات آزاد شده از آن بر زنده مانی، رشد و عملکرد سلول های زنده است.
در این آزمون معمولا از رده های سلولی استاندارد مانند L-929 استفاده می شود و نمونه محصول به صورت مستقیم یا از طریق عصاره در معرض سلول ها قرار می گیرد.
برخی از روش های متداول برای بررسی سمیت سلولی عبارت اند از:
-
آزمون MTT برای ارزیابی فعالیت متابولیک سلول ها
-
آزمون NRU برای بررسی توانایی سلول ها در حفظ رنگ نوترال رد
-
آزمون تماس مستقیم (Direct Contact)
-
آزمون انتشار از طریق آگار (Agar Diffusion)
استاندارد مرجع: ISO 10993-5
نتایج این آزمون می توانند نشان دهند که آیا مواد یا عصاره محصول موجب کاهش زنده مانی سلول ها یا ایجاد اثرات نامطلوب سلولی می شوند یا خیر.
آزمون حساسیت زایی (Sensitization Test)
آزمون حساسیت زایی با هدف بررسی احتمال ایجاد واکنش حساسیتی یا آلرژیک در اثر تماس با مواد سازنده تجهیزات پزشکی انجام می شود.
برخی مواد شیمیایی، افزودنی ها، رنگدانه ها، باقی مانده های فرایند تولید و ترکیبات آزاد شده از محصول ممکن است پس از تماس با بدن موجب ایجاد پاسخ ایمنی حساسیتی شوند.
در ارزیابی حساسیت زایی، روش های مختلفی وجود دارند که انتخاب آنها به نوع ماده، ویژگی محصول و الزامات استاندارد بستگی دارد. از جمله روش های شناخته شده می توان به آزمون های LLNA، GPMT و Buehler اشاره کرد.
استاندارد مرجع: ISO 10993-10
این استاندارد به ارزیابی حساسیت زایی پوستی اختصاص دارد و نباید آن را با آزمون تحریک زایی اشتباه گرفت.
آزمون تحریک زایی (Irritation Test)
هدف از آزمون تحریک زایی بررسی احتمال ایجاد واکنش های موضعی مانند قرمزی، تورم، التهاب و سایر پاسخ های تحریکی در بافت های بدن پس از تماس با محصول پزشکی است.
این آزمون با توجه به محل تماس محصول می تواند در ارزیابی تحریک پوستی، مخاطی یا سایر بافت های مرتبط کاربرد داشته باشد.
روش های ارزیابی تحریک زایی شامل روش های آزمایشگاهی و در موارد لازم روش های حیوانی هستند. انتخاب روش باید بر اساس اعتبار علمی، کاربردپذیری و الزامات رگولاتوری انجام شود.
استاندارد مرجع: ISO 10993-23
نکته مهم این است که در نسخه های قدیمی تر استاندارد ISO 10993-10، موضوع حساسیت زایی و تحریک زایی در یک بخش قرار داشت؛ اما در ساختار جدید، حساسیت زایی در ISO 10993-10 و تحریک زایی در ISO 10993-23 بررسی می شود.
آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity Test)
برخی مواد آزاد شده از تجهیزات پزشکی ممکن است پس از ورود به بدن از طریق خون یا سایر مسیرهای جذب، بر اندام ها و بافت های مختلف تأثیر بگذارند.
آزمون سمیت سیستمیک با هدف ارزیابی احتمال بروز اثرات سمی عمومی ناشی از تماس با محصول پزشکی انجام می شود.
این ارزیابی می تواند شامل بررسی سمیت سیستمیک حاد، تحت حاد، تحت مزمن و مزمن باشد. نوع مطالعه بر اساس ماهیت محصول، مدت تماس، میزان مواجهه و نتایج ارزیابی ریسک تعیین می شود.
استاندارد مرجع: ISO 10993-11
در این مطالعات، شاخص هایی مانند وضعیت عمومی حیوان، تغییرات وزن بدن، علائم بالینی و یافته های آسیب شناسی در صورت لزوم بررسی می شوند.
آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity Test)
ژنوتوکسیسیته به توانایی یک ماده در ایجاد آسیب به ماده ژنتیکی سلول ها گفته می شود. برخی ترکیبات آزاد شده از تجهیزات پزشکی ممکن است موجب جهش ژنی، آسیب کروموزومی یا سایر تغییرات ژنتیکی شوند.
ارزیابی ژنوتوکسیسیته برای بررسی خطرات احتمالی ناشی از تماس با این ترکیبات انجام می شود.
از آزمون های شناخته شده در این حوزه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
-
آزمون جهش زایی باکتریایی (Ames Test)
-
آزمون ناهنجاری های کروموزومی (Chromosomal Aberration)
-
آزمون میکرونوکلئوس (Micronucleus Test)
-
آزمون جهش ژنی در سلول های پستانداران مانند HPRT
استاندارد مرجع: ISO 10993-3
در انتخاب آزمون های ژنوتوکسیسیته باید به نوع ماده، مسیر مواجهه، نتایج شناسایی شیمیایی و ارزیابی ریسک توجه شود. انجام تمام آزمون های فوق برای تمام محصولات الزامی نیست.
آزمون سازگاری خونی (Hemocompatibility Test)
تجهیزاتی که با خون تماس مستقیم یا غیر مستقیم دارند، باید از نظر احتمال ایجاد واکنش های نامطلوب خونی ارزیابی شوند.
برخی مواد ممکن است موجب تخریب گلبول های قرمز، فعال شدن پلاکت ها، اختلال در فرایند انعقاد خون یا فعال شدن سیستم کمپلمان شوند.
مهم ترین ارزیابی های مرتبط با سازگاری خونی عبارت اند از:
-
آزمون همولیز (Hemolysis Test)
-
ارزیابی انعقاد خون (Coagulation)
-
ارزیابی عملکرد و فعال شدن پلاکت ها (Platelet Evaluation)
-
ارزیابی فعال شدن سیستم کمپلمان (Complement Activation)
استاندارد مرجع: ISO 10993-4
انتخاب آزمون های خونی به نوع تماس محصول با خون و عملکرد مورد انتظار آن بستگی دارد. برای مثال، الزامات ارزیابی یک کاتتر داخل عروقی با یک وسیله پزشکی که فقط تماس غیر مستقیم و محدود با خون دارد، یکسان نیست.
آزمون ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت (Implantation Test)
این ارزیابی برای تجهیزاتی انجام می شود که در بدن کاشته می شوند یا بر اساس نوع کاربرد و ارزیابی ریسک به بررسی پاسخ بافتی پس از کاشت نیاز دارند.
هدف از این ارزیابی بررسی واکنش موضعی بافت در مجاورت ماده یا وسیله کاشته شده است.
در این مطالعات ممکن است مواردی مانند التهاب، نکروز، تشکیل کپسول فیبروزی، واکنش سلول های التهابی و سایر تغییرات بافت شناسی بررسی شوند.
استاندارد مرجع: ISO 10993-6
این ارزیابی به ویژه برای ایمپلنت ها، مواد کاشتنی، برخی مواد ترمیمی و محصولات پزشکی با تماس با بافت های داخلی اهمیت دارد.
ارزیابی باقی مانده های استریلیزاسیون (Sterilization Residuals)
در محصولاتی که با اتیلن اکساید (Ethylene Oxide; EO) استریل می شوند، احتمال باقی ماندن مقادیر مشخصی از اتیلن اکساید و اتیلن کلروهیدرین (Ethylene Chlorohydrin; ECH) در محصول نهایی وجود دارد.
این ترکیبات می توانند در صورت مواجهه بیش از حد، اثرات نامطلوب زیستی ایجاد کنند. بنابراین تعیین میزان باقی مانده های استریلیزاسیون و ارزیابی ایمنی مواجهه با آنها اهمیت دارد.
استاندارد مرجع: ISO 10993-7
این ارزیابی برای محصولات استریل شده با روش اتیلن اکساید اهمیت ویژه ای دارد و برای تمام روش های استریلیزاسیون کاربرد یکسان ندارد.
سایر ارزیابی های مهم در زیست سازگاری
علاوه بر آزمون های زیستی مستقیم، برخی ارزیابی های شیمیایی و سم شناسی نیز برای بررسی ایمنی تجهیزات پزشکی اهمیت دارند. این ارزیابی ها به شناسایی ترکیبات آزادشده از محصول و تعیین خطرات احتمالی آنها کمک می کنند.
شناسایی و مشخصه یابی شیمیایی (Chemical Characterization)
در این ارزیابی، ترکیبات شیمیایی موجود در مواد سازنده تجهیزات پزشکی و مواد قابل استخراج یا آزادشونده از محصول بررسی می شوند.
هدف، شناسایی مواد شیمیایی احتمالا خطرناک و تعیین میزان مواجهه بدن با آنها است.
روش های تحلیلی مانند GC-MS، LC-MS، ICP-MS و سایر روش های مناسب می توانند در این ارزیابی استفاده شوند.
استاندارد مرجع: ISO 10993-18
ارزیابی خطر سم شناسی (Toxicological Risk Assessment)
پس از شناسایی ترکیبات شیمیایی، لازم است خطرات سم شناسی آنها با توجه به میزان مواجهه و اطلاعات سم شناسی موجود بررسی شود.
در این مرحله، میزان مواجهه با ترکیبات شیمیایی، سمیت بالقوه، مسیر ورود به بدن و شرایط استفاده از محصول مورد ارزیابی قرار می گیرند.
استاندارد مرجع: ISO 10993-17
این ارزیابی به تولیدکننده کمک می کند مشخص کند آیا ترکیبات شناسایی شده در شرایط استفاده مورد نظر، خطر قابل قبولی دارند یا به بررسی های تکمیلی نیاز است.
ارزیابی محصولات تخریب (Degradation Products Evaluation)
برخی تجهیزات پزشکی در طول استفاده ممکن است تحت تأثیر شرایط فیزیولوژیک بدن، واکنش های شیمیایی یا فرایندهای فیزیکی دچار تخریب شوند.
محصولات حاصل از تخریب ممکن است در تماس با بافت های بدن قرار بگیرند و بر ایمنی زیستی محصول تأثیر بگذارند.
استانداردهای مرتبط عبارت اند از:
-
ISO 10993-9: چارچوب کلی شناسایی و تعیین کمیت محصولات تخریب.
-
ISO 10993-13: ارزیابی محصولات تخریب پلیمرها.
-
ISO 10993-14: ارزیابی محصولات تخریب سرامیک ها.
-
ISO 10993-15: ارزیابی محصولات تخریب فلزات و آلیاژها.
آماده سازی نمونه و مواد مرجع
آماده سازی صحیح نمونه یکی از مراحل بسیار مهم در آزمون های زیست سازگاری است. نسبت سطح یا جرم نمونه به حجم محیط استخراج، نوع حلال، دما و مدت زمان استخراج می توانند بر نتایج آزمون تأثیر بگذارند.
استاندارد مرجع: ISO 10993-12
رعایت الزامات آماده سازی نمونه به افزایش قابلیت اعتماد نتایج و امکان مقایسه علمی آزمون ها کمک می کند.
آخرین ویرایش استانداردهای مهم ISO 10993
با توجه به انتشار ویرایش های جدید برخی استانداردها، لازم است تولیدکنندگان و آزمایشگاه ها در زمان تدوین پروتکل و انجام آزمون، وضعیت آخرین نسخه منتشر شده را بررسی کنند.
بر اساس اطلاعات رسمی منتشر شده در وب سایت ISO تا تاریخ ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، چند مورد مهم عبارت اند از:
-
ISO 10993-1:2025، ویرایش ششم؛ اصول و الزامات ارزیابی زیستی.
-
ISO 10993-3:2026، ویرایش چهارم؛ ارزیابی ژنوتوکسیسیته، سرطان زایی و سمیت تولید مثلی و تکاملی.
-
ISO 10993-5:2009؛ آزمون سمیت سلولی که همچنان نسخه جاری اعلام شده است.
-
ISO 10993-6:2026، ویرایش چهارم؛ ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت.
-
ISO 10993-10:2021؛ آزمون حساسیت زایی.
-
ISO 10993-11:2017؛ آزمون سمیت سیستمیک که در حال بازنگری است.
-
ISO 10993-17:2023 همراه با اصلاحیه 2025؛ ارزیابی خطر سم شناسی.
-
ISO 10993-18:2020 همراه با اصلاحیه 2022؛ مشخصه یابی شیمیایی.
-
ISO 10993-23:2021؛ آزمون تحریک زایی.
توجه رگولاتوری: انتشار یک ویرایش جدید توسط ISO لزوما به معنای پذیرش فوری همان نسخه توسط تمام مراجع نظارتی نیست. برای پرونده های تجهیزات پزشکی باید آخرین ویرایش منتشر شده، وضعیت پذیرش استاندارد توسط مرجع نظارتی مربوطه و الزامات اختصاصی آن مرجع بررسی شود. برای نمونه، FDA در راهنمای سپتامبر 2023 خود به نسخه قبلی ISO 10993-1 استناد کرده و در فهرست استانداردهای شناخته شده خود برای نسخه 2025 نیز وضعیت شناسایی جزئی را اعلام کرده است.
چگونه آزمون های زیست سازگاری محصول خود را انتخاب کنیم؟
انتخاب آزمون های مورد نیاز باید بر اساس یک فرایند علمی و مبتنی بر ارزیابی ریسک زیستی انجام شود. برای این منظور، ابتدا باید مشخصات محصول بررسی شود.
نوع تماس با بدن: مشخص شود محصول با پوست سالم، پوست آسیب دیده، مخاط، خون یا بافت های داخلی تماس دارد.
مدت زمان تماس: مدت تماس محصول در سه گروه تماس محدود، طولانی مدت و دائمی طبقه بندی می شود.
جنس مواد اولیه: نوع پلیمر، فلز، سرامیک، چسب، رنگدانه و سایر ترکیبات سازنده محصول بررسی شود.
شرایط تولید و استریلیزاسیون: فرایندهای تولید، شستشو، بسته بندی و استریلیزاسیون می توانند بر ترکیبات شیمیایی و ویژگی های زیستی محصول نهایی تأثیر بگذارند.
سوابق و اطلاعات موجود: نتایج آزمون های قبلی، اطلاعات مواد اولیه، سوابق استفاده بالینی و مشخصات محصولات مشابه باید بررسی شوند.
این اطلاعات در کنار ارزیابی ریسک زیستی، مبنای تعیین آزمون های مورد نیاز قرار می گیرند. استاندارد ISO 14971 نیز چارچوب مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی را ارائه می کند.
خدمات آزمون زیست سازگاری در سنجش ساناژن
آزمایشگاه سنجش ساناژن در زمینه انجام آزمون های زیست سازگاری و ارزیابی سمیت تجهیزات و ملزومات پزشکی فعالیت می کند.
برخی از خدمات آزمایشگاهی در این حوزه عبارت اند از:
-
آزمون سمیت سلولی با روش های MTT و NRU
-
آزمون سمیت سلولی به روش تماس مستقیم
-
آزمون های ژنوتوکسیسیته شامل Ames، HPRT، ناهنجاری کروموزومی و میکرونوکلئوس
-
آزمون های حساسیت زایی و تحریک زایی
-
آزمون همولیز و ارزیابی سازگاری خونی
-
آزمون های مرتبط با ارزیابی سمیت و ایمنی زیستی
تعیین آزمون های مناسب برای هر محصول پس از بررسی مشخصات فنی، نوع تماس با بدن و الزامات استانداردی انجام می شود.
اگر تولیدکننده تجهیزات و ملزومات پزشکی هستید و برای محصول خود به آزمون زیست سازگاری نیاز دارید، می توانید با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید تا آزمون های مورد نیاز محصول شما بررسی و پیشنهاد شوند.
منابع معتبر
-
فهرست استانداردهای کمیته ISO/TC 194
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید