آزمون خونسازگاری (Hemocompatibility Test)
آزمون خونسازگاری مجموعهای از ارزیابیهای زیستی است که برای بررسی تأثیر مواد و تجهیزات پزشکی بر خون انجام میشود. هدف اصلی این ارزیابی، اطمینان از این موضوع است که تماس یک محصول پزشکی با خون باعث ایجاد واکنشهای نامطلوب و قابلتوجه در اجزای خون نمیشود.
خونسازگاری یا سازگاری خونی (Hemocompatibility) به توانایی یک ماده یا وسیله پزشکی برای تماس با خون، بدون ایجاد واکنشهای زیانبار بالینی قابلتوجه گفته میشود.
این ارزیابی اهمیت ویژهای برای محصولاتی دارد که در تماس مستقیم یا غیرمستقیم با خون قرار میگیرند؛ زیرا برخی مواد ممکن است باعث تخریب گلبولهای قرمز، فعال شدن پلاکتها، اختلال در انعقاد خون، تشکیل لخته یا فعال شدن سیستم کمپلمان شوند.
هدف و کاربرد آزمون خونسازگاری
هدف از آزمون خونسازگاری، شناسایی واکنشهای احتمالی خون در مواجهه با سطح یا ترکیبات آزادشده از تجهیزات پزشکی است.
این ارزیابی برای محصولات زیر اهمیت دارد:
-
کاتترهای عروقی و قلبی
-
دریچههای قلب مصنوعی
-
استنتهای عروقی
-
تجهیزات دیالیز
-
ستهای تزریق و انتقال خون
-
لولهها و کیسههای نگهداری خون
-
پمپها و مدارهای گردش خون خارج از بدن
-
ایمپلنتهای در تماس با جریان خون
-
پوششها و مواد مورد استفاده در تجهیزات قلبی و عروقی
چه مواردی در آزمون خونسازگاری بررسی میشوند؟
خونسازگاری یک آزمون منفرد نیست، بلکه بر اساس نوع محصول و نحوه تماس آن با خون، از چند آزمون تخصصی تشکیل میشود.
آزمون همولیز (Hemolysis Test)
این آزمون میزان تخریب گلبولهای قرمز را در اثر تماس با ماده یا وسیله پزشکی بررسی میکند. در صورت آسیب به غشای گلبولهای قرمز، هموگلوبین آزاد میشود و میزان آن معمولاً با روش اسپکتروفتومتری اندازهگیری میشود.
آزمون انعقاد خون (Coagulation Test)
در این آزمون بررسی میشود که آیا تماس ماده پزشکی با خون موجب فعال شدن یا اختلال در مسیرهای انعقادی میشود یا خیر. آزمایشهایی مانند زمان نسبی ترومبوپلاستین فعالشده (aPTT) و زمان پروترومبین (PT) میتوانند در ارزیابیهای مرتبط استفاده شوند؛ انتخاب روش به نوع محصول و هدف آزمون بستگی دارد.
آزمون فعالسازی پلاکتها (Platelet Activation Test)
این آزمون اثر ماده پزشکی بر پلاکتها را بررسی میکند. فعال شدن بیش از حد پلاکتها ممکن است باعث تجمع آنها و افزایش احتمال تشکیل لخته شود. شاخصهایی مانند بیان CD62P (P-selectin)، تجمع پلاکتی و آزادسازی برخی مواد از گرانولهای پلاکتی قابل بررسی هستند.
آزمون تشکیل لخته یا ترومبوز (Thrombosis Test)
در این ارزیابی، احتمال تشکیل لخته در اثر تماس خون با سطح ماده یا وسیله پزشکی بررسی میشود. این آزمون بهویژه برای تجهیزات داخل عروقی و مدارهای گردش خون اهمیت دارد.
آزمون فعالسازی سیستم کمپلمان (Complement Activation Test)
سیستم کمپلمان بخشی از سیستم ایمنی ذاتی بدن است. تماس خون با بعضی مواد میتواند این سیستم را فعال کند و موجب ایجاد واکنشهای التهابی شود. نشانگرهایی مانند C3a، C5a و sC5b-9 برای ارزیابی فعالسازی کمپلمان قابل اندازهگیری هستند.
آزمونهای هماتولوژی (Hematology Tests)
در این بخش تغییرات سلولهای خونی، از جمله تعداد گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها بررسی میشود. هدف، شناسایی تغییرات احتمالی در اجزای سلولی خون پس از تماس با محصول است.
استانداردهای آزمون خونسازگاری
ISO 10993-4:2017 – Biological Evaluation of Medical Devices – Part 4
این استاندارد، مرجع اصلی انتخاب آزمونهای مربوط به تعامل تجهیزات پزشکی با خون است. در آن نحوه انتخاب آزمونها بر اساس نوع تماس محصول با خون، مدت تماس و ماهیت وسیله پزشکی مشخص میشود.
این استاندارد به ارزیابی مواردی مانند همولیز، انعقاد خون، فعالسازی پلاکتها، فعالسازی کمپلمان، هماتولوژی و تشکیل ترومبوز میپردازد.
اصلاحیه ISO 10993-4:2017/Amd 1:2025
این اصلاحیه در سال ۲۰۲۵ منتشر شده و نکات مربوط به طبقهبندی تجهیزات و انتخاب آزمونهای مناسب را بهروزرسانی کرده است. یکی از نکات مهم آن، تفکیک اجزای دارای تماس مستقیم با خون از اجزای دارای تماس غیرمستقیم در انتخاب نمونه آزمون است.
ASTM F756-17(2025) – Assessment of Hemolytic Properties of Materials
این استاندارد برای ارزیابی خاصیت تخریب گلبولهای قرمز در مواد مورد استفاده در تجهیزات پزشکی کاربرد دارد و آزمون همولیز مستقیم و غیرمستقیم را پوشش میدهد.
ASTM F2382-24 – Assessment of Medical Device Materials on Partial Thromboplastin Time (PTT)
این استاندارد برای بررسی تأثیر مواد در تماس با خون بر مسیر داخلی انعقاد خون استفاده میشود. در این روش، تغییر زمان تشکیل لخته در پلاسمای تماسیافته با ماده پزشکی بررسی میشود.
ASTM F2888-19 – Platelet Leukocyte Count
این استاندارد برای ارزیابی احتمال ایجاد ترومبوز توسط مواد مورد استفاده در تجهیزات قلبی و عروقی کاربرد دارد. در این روش، تغییر تعداد پلاکتها و گلبولهای سفید پس از تماس با سطح ماده بررسی میشود.
ASTM F1984-25 – Testing for Whole Complement Activation in Serum by Solid Materials
این استاندارد برای بررسی توانایی مواد جامد در فعالسازی سیستم کمپلمان سرم بهکار میرود و یکی از روشهای ارزیابی واکنشهای ایمنی مرتبط با تماس مواد پزشکی با خون است.
ISO 10993-12 – Sample Preparation and Reference Materials
این استاندارد به آمادهسازی نمونهها و مواد مرجع در آزمونهای زیستسازگاری میپردازد. در ارزیابی خونسازگاری نیز انتخاب و آمادهسازی صحیح نمونه اهمیت زیادی دارد.
ISO 10993-1 – Biological Evaluation of Medical Devices
این استاندارد چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را بر اساس مدیریت ریسک مشخص میکند. بر اساس آن، نوع آزمونهای لازم با توجه به ماهیت محصول، محل تماس با بدن و مدت تماس تعیین میشود.
مراحل کلی انجام آزمون خونسازگاری
مراحل دقیق به آزمون انتخابشده بستگی دارد، اما روند کلی ارزیابی معمولاً شامل موارد زیر است:
-
شناسایی نوع محصول و تعیین نحوه تماس مستقیم یا غیرمستقیم آن با خون
-
انتخاب بخشهای مناسب محصول برای انجام آزمون
-
آمادهسازی نمونه و کنترلهای مثبت و منفی
-
تهیه خون یا پلاسمای مناسب با شرایط کنترلشده
-
تماس نمونه با خون یا اجزای مورد بررسی
-
انکوباسیون در شرایط تعیینشده در روش آزمون
-
انجام آزمایشهای تخصصی مانند سنجش همولیز، انعقاد، فعالیت پلاکتها و کمپلمان
-
تحلیل نتایج و مقایسه آنها با کنترلها و معیارهای پذیرش
تفسیر نتایج آزمون
نتایج خونسازگاری بر اساس مجموعهای از شاخصها تفسیر میشوند. برای مثال:
-
افزایش هموگلوبین آزاد میتواند نشاندهنده تخریب گلبولهای قرمز باشد.
-
کاهش زمان انعقاد ممکن است نشانه فعال شدن مسیرهای انعقادی باشد.
-
افزایش نشانگرهای فعالسازی پلاکت میتواند بیانگر تحریک پلاکتها باشد.
-
افزایش نشانگرهای کمپلمان ممکن است نشاندهنده فعال شدن سیستم ایمنی ذاتی باشد.
-
کاهش تعداد پلاکتها و گلبولهای سفید میتواند در برخی شرایط با مصرف سلولی و تشکیل لخته مرتبط باشد.
برای خونسازگاری یک حد پذیرش عددی واحد وجود ندارد که برای تمام تجهیزات پزشکی قابل استفاده باشد. تفسیر نتایج باید بر اساس نوع آزمون، روش اجرایی، کنترلها و ارزیابی ریسک محصول انجام شود.
اهمیت آزمون خونسازگاری در تجهیزات پزشکی
خونسازگاری یکی از بخشهای مهم ارزیابی زیستی محصولاتی است که با خون تماس دارند. انجام این ارزیابی کمک میکند خطر واکنشهایی مانند همولیز، اختلالات انعقادی، فعالسازی پلاکتها و تشکیل لخته شناسایی شود.
نکته مهم: انجام تمام آزمونهای خونسازگاری برای همه تجهیزات پزشکی الزامی نیست. بر اساس ISO 10993-4 و اصلاحیه آن، آزمونهای مورد نیاز با توجه به نوع تماس محصول با خون و ارزیابی ریسک انتخاب میشوند. برای مثال، در برخی تجهیزات دارای تماس غیرمستقیم با خون، آزمون همولیز غیرمستقیم ممکن است آزمون اصلی مورد نیاز باشد؛ در حالی که تجهیزات دارای تماس مستقیم با جریان خون ممکن است به ارزیابیهای گستردهتری نیاز داشته باشند.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید