آزمون های زیست سازگاری چسب تثبیت پروتز پزشکی (Medical Prosthetic Adhesive)

الزامات ارزیابی ایمنی برای تولیدکنندگان ملزومات پزشکی

مقدمه

چسب تثبیت پروتز پزشکی یکی از محصولات مورد استفاده برای اتصال، نگهداری و تثبیت پروتزهای خارجی به بدن است. این محصول با ایجاد نیروی چسبندگی مناسب، از جابه جایی یا جدا شدن پروتز در زمان استفاده جلوگیری می کند و به حفظ عملکرد، راحتی و ایمنی مصرف کننده کمک می کند.

از آنجا که این نوع چسب ممکن است برای مدت مشخصی به طور مستقیم با پوست تماس داشته باشد، ترکیبات شیمیایی، مواد اولیه و محصولات حاصل از فرایند تولید آن باید از نظر ایمنی زیستی بررسی شوند. ارزیابی زیست سازگاری این محصول باید متناسب با نوع تماس با بدن، مدت تماس، دفعات استفاده و ترکیب نهایی چسب انجام شود.

چسب تثبیت پروتز پزشکی چیست و چه کاربردی در پزشکی دارد؟

چسب تثبیت پروتز پزشکی (Medical Prosthetic Adhesive) نوعی چسب تخصصی است که برای اتصال پروتزهای خارجی به پوست یا سطوح واسط مورد استفاده در سیستم های پروتزی طراحی می شود.

این محصول بسته به نوع طراحی و کاربرد می تواند به شکل مایع، ژل، نوار چسبی، ورقه چسب دار یا ترکیبات پلیمری عرضه شود.

مهم ترین کاربردهای این محصول عبارت اند از:

  • تثبیت پروتزهای خارجی روی پوست بدن.

  • جلوگیری از لغزش و جابه جایی پروتز هنگام فعالیت روزانه.

  • افزایش پایداری اتصال پروتز به سطح مورد نظر.

  • کاهش نیاز به استفاده از روش های مکانیکی اضافی برای نگهداری پروتز.

  • کمک به حفظ راحتی مصرف کننده در زمان استفاده طولانی مدت از پروتز.

در طراحی این محصول باید به قدرت چسبندگی، قابلیت جدا شدن بدون آسیب به پوست، مقاومت در برابر رطوبت و تعریق، پایداری ترکیبات و احتمال باقی ماندن مواد چسبنده روی پوست توجه شود.

چرا بررسی زیست سازگاری چسب تثبیت پروتز پزشکی اهمیت دارد؟

چسب تثبیت پروتز پزشکی ممکن است حاوی پلیمرها، رزین ها، حلال ها، مواد افزایش دهنده چسبندگی، نرم کننده ها، پایدارکننده ها و سایر افزودنی های شیمیایی باشد. برخی از این ترکیبات یا مواد حاصل از واکنش ها و تجزیه آنها ممکن است در شرایط استفاده از محصول آزاد شوند و با پوست تماس پیدا کنند.

مهم ترین خطرات زیستی احتمالی عبارت اند از:

  • سمیت سلولی (Cytotoxicity): احتمال آسیب به سلول های زنده در اثر تماس با ترکیبات آزاد شده از چسب.

  • تحریک پوستی (Skin Irritation): احتمال ایجاد قرمزی، التهاب، خارش یا واکنش های موضعی پوست.

  • حساسیت زایی (Skin Sensitization): احتمال ایجاد حساسیت ایمنی نسبت به ترکیبات موجود در چسب، به ویژه در اثر تماس های تکراری.

  • مواجهه شیمیایی: احتمال جذب پوستی برخی ترکیبات و ایجاد اثرات سیستمیک در صورت وجود مواد خطرناک و میزان مواجهه قابل توجه.

انجام ارزیابی زیست سازگاری به تولیدکننده کمک می کند تا خطرات احتمالی ناشی از تماس محصول با پوست را شناسایی کرده و ایمنی محصول نهایی را مستند کند.

چسب تثبیت پروتز پزشکی در چه دسته ای از لوازم پزشکی قرار می گیرد؟

چسب تثبیت پروتز پزشکی، در صورتی که برای اتصال پروتز خارجی به پوست طراحی شده باشد، از نظر نوع تماس زیستی در گروه وسایل پزشکی با تماس سطحی (Surface Contacting Devices) قرار می گیرد.

بافت هدف در این حالت پوست است و طبقه بندی زیستی محصول به سالم یا آسیب دیده بودن پوست، مدت تماس و نحوه مصرف بستگی دارد.

اگر چسب صرفا روی پوست سالم استفاده شود، در گروه محصولات با تماس با پوست سالم (Intact Skin) قرار می گیرد.

اما اگر برای استفاده روی پوست آسیب دیده، زخم، پوست تحریک شده یا نواحی دارای اختلال در سد دفاعی پوست طراحی شده باشد، ارزیابی باید متناسب با همان نوع تماس انجام شود.

نکته مهم: چسب هایی که برای اتصال پروتز به پوست سالم طراحی شده اند، نباید بدون بررسی کاربرد واقعی محصول در گروه چسب های مخصوص زخم یا محصولات دارای تماس با بافت آسیب دیده طبقه بندی شوند.

طبقه بندی چسب تثبیت پروتز پزشکی بر اساس استاندارد ISO 10993-1

برای تعیین آزمون های زیست سازگاری چسب تثبیت پروتز پزشکی، ابتدا باید نوع تماس محصول با بدن و مدت این تماس مشخص شود.

بر اساس اصول ارزیابی زیستی، محصولات دارای تماس سطحی با پوست در سه گروه زمانی بررسی می شوند:

گروه تماس مدت تماس
تماس محدود (Limited) حداکثر ۲۴ ساعت
تماس طولانی مدت (Prolonged) بیشتر از ۲۴ ساعت تا ۳۰ روز
تماس دائمی یا بلندمدت (Long-term) بیشتر از ۳۰ روز

برای چسب تثبیت پروتز، مدت تماس باید بر اساس دستورالعمل مصرف، مدت باقی ماندن چسب روی پوست، دفعات استفاده و شرایط واقعی کاربرد تعیین شود.

نکته مهم: اگر چسب برای استفاده روزانه و تکراری طراحی شده باشد، نباید صرفا بر اساس مدت یک نوبت استفاده، گروه تماس آن تعیین شود. الگوی واقعی مواجهه و نحوه محاسبه مدت تماس باید در ارزیابی زیستی مستند شود.

در صورتی که محصول برای تماس با پوست سالم طراحی شده باشد، طبقه بندی اولیه آن به صورت زیر خواهد بود:

  • نوع وسیله: وسیله با تماس سطحی (Surface Contacting Device)

  • محل تماس: پوست سالم (Intact Skin)

  • گروه ارزیابی زیستی: تماس با پوست

  • مدت تماس: وابسته به دستورالعمل مصرف و الگوی مواجهه

نکته مهم در مورد چسب های مایع و ژلی: چسب هایی که به شکل مایع، کرم یا ژل عرضه می شوند، نباید به طور خودکار مشمول رویکرد ساده شده FDA برای برخی مواد متداول در تماس با پوست سالم در نظر گرفته شوند. در راهنمای FDA، محصولات حاوی مایعات یا کرم ها و برخی مواد خاص از دامنه این رویکرد مستثنی شده اند. بنابراین، ارزیابی ترکیبات و احتمال آزادسازی مواد شیمیایی در این محصولات اهمیت ویژه ای دارد.

 

چه آزمون های زیست سازگاری برای چسب تثبیت پروتز پزشکی الزامی است؟

انتخاب آزمون های زیست سازگاری باید بر اساس ارزیابی خطر زیستی، ترکیب مواد اولیه، فرایند تولید و شرایط تماس محصول با بدن انجام شود.

برای چسب تثبیت پروتز پزشکی که با پوست سالم تماس مستقیم دارد، سه اثر زیستی اصلی باید مورد ارزیابی قرار گیرند:

آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)

استاندارد مرجع: ISO 10993-5

آزمون سمیت سلولی برای بررسی اثر ترکیبات آزاد شده از چسب بر زنده مانی و عملکرد سلول های زنده انجام می شود.

در این آزمون، معمولا از رده سلولی استاندارد L-929 استفاده می شود و اثر عصاره تهیه شده از محصول بر سلول ها بررسی می گردد.

برای چسب تثبیت پروتز، این آزمون اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ترکیباتی مانند رزین ها، مونومرهای باقی مانده، نرم کننده ها، حلال ها و مواد افزودنی ممکن است از محصول آزاد شوند و بر سلول های زنده اثر نامطلوب داشته باشند.

روش های قابل استفاده در ارزیابی سمیت سلولی شامل موارد زیر هستند:

  • روش عصاره گیری و تماس عصاره با سلول

  • روش تماس مستقیم در صورت مناسب بودن ماهیت نمونه

  • روش انتشار از طریق آگار در مواردی که با ماهیت محصول تناسب داشته باشد

هدف آزمون: اطمینان از اینکه مواد آزاد شده از چسب در شرایط آزمون، اثر سمیت سلولی غیرقابل قبول ایجاد نمی کنند.

برای محصولات چسبنده، انتخاب روش آماده سازی نمونه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نحوه استخراج مواد، حلالیت ترکیبات و ویژگی های فیزیکی چسب می توانند بر نتیجه آزمون اثر بگذارند.

آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation Test)

استاندارد مرجع: ISO 10993-23

این آزمون برای بررسی احتمال ایجاد تحریک و التهاب موضعی در اثر تماس چسب با پوست انجام می شود.

چسب تثبیت پروتز ممکن است در طول استفاده با پوست تماس مداوم داشته باشد و در صورت وجود ترکیبات تحریک کننده، موجب بروز علائمی مانند موارد زیر شود:

  • قرمزی پوست (Erythema)

  • تورم موضعی (Edema)

  • التهاب و تحریک پوستی

  • احساس سوزش یا ناراحتی در محل تماس

در ارزیابی این محصول باید به ترکیباتی مانند حلال های باقی مانده، مواد فعال سطحی، مونومرها، رزین ها و افزودنی های شیمیایی توجه شود.

روش انتخابی آزمون می تواند با توجه به ماهیت محصول و امکان آماده سازی نمونه، از میان روش های معتبر in vitro یا in vivo انتخاب شود.

نکته کاربردی برای تولیدکننده: اگر چسب برای استفاده مکرر یا باقی ماندن طولانی مدت روی پوست طراحی شده است، ارزیابی تحریک پوستی اهمیت بیشتری پیدا می کند. همچنین باید اثر جدا کردن چسب از پوست و احتمال تحریک ناشی از باقی مانده مواد چسبنده در نظر گرفته شود.

آزمون حساسیت زایی پوستی (Skin Sensitization Test)

استاندارد مرجع: ISO 10993-10

هدف این آزمون بررسی احتمال ایجاد واکنش حساسیت ایمنی در اثر تماس پوستی با ترکیبات محصول است.

برخی مواد مورد استفاده در فرمولاسیون چسب ها ممکن است خاصیت حساسیت زایی داشته باشند. این موضوع به ویژه در محصولاتی که به طور مکرر استفاده می شوند، اهمیت دارد.

ترکیباتی که باید از نظر احتمال ایجاد حساسیت بررسی شوند عبارت اند از:

  • رزین ها و مواد افزایش دهنده چسبندگی

  • مونومرهای باقی مانده از فرایند تولید

  • مواد نگهدارنده

  • آنتی اکسیدان ها و پایدارکننده ها

  • افزودنی های شیمیایی و مواد کمکی فرمولاسیون

روش های ارزیابی حساسیت زایی باید متناسب با ماهیت ماده و الزامات استاندارد انتخاب شوند. روش های معتبر شامل آزمون های مبتنی بر حیوان و روش های جایگزین مبتنی بر مسیرهای کلیدی حساسیت زایی هستند.

هدف آزمون: بررسی احتمال ایجاد حساسیت پوستی در مصرف کننده در اثر تماس با محصول نهایی.

برای چسب های پزشکی، به ویژه محصولاتی که تماس تکراری با پوست دارند، بررسی حساسیت زایی یکی از بخش های مهم ارزیابی ایمنی زیستی محسوب می شود.

ارزیابی مشخصات شیمیایی محصول (Chemical Characterization)

استاندارد مرجع: ISO 10993-18

اگرچه شناسایی شیمیایی به تنهایی یک آزمون زیستی نیست، اما برای ارزیابی ایمنی چسب های پزشکی اهمیت زیادی دارد.

در این ارزیابی، ترکیبات تشکیل دهنده محصول و موادی که ممکن است در شرایط استفاده از چسب آزاد شوند، شناسایی و در صورت نیاز اندازه گیری می شوند.

برای چسب تثبیت پروتز، موارد زیر اهمیت دارند:

  • شناسایی مواد اولیه و ترکیبات فرمولاسیون

  • بررسی مونومرهای باقی مانده

  • شناسایی حلال های باقیمانده

  • بررسی مواد افزودنی و پایدارکننده ها

  • شناسایی مواد استخراج پذیر (Extractables)

  • بررسی مواد قابل آزادسازی در شرایط مصرف (Leachables)

  • شناسایی ناخالصی ها و آلاینده های احتمالی ناشی از تولید

در صورت نیاز، نتایج شناسایی شیمیایی باید با ارزیابی خطر سم شناسی ترکیبات بر اساس ISO 10993-17 تکمیل شوند.

نکته مهم: برای چسب های مایع و ژلی با فرمولاسیون چندجزئی، ارزیابی شیمیایی می تواند در شناسایی ترکیبات بالقوه خطرناک و تعیین نیاز به آزمون های تکمیلی نقش تعیین کننده داشته باشد.

 

جدول جمع بندی آزمون های زیست سازگاری چسب تثبیت پروتز پزشکی

جدول زیر آزمون های اصلی و ارزیابی های تکمیلی قابل بررسی برای چسب تثبیت پروتز پزشکی را نشان می دهد.

آزمون استاندارد مرجع اهمیت در ارزیابی محصول
سمیت سلولی (Cytotoxicity) ISO 10993-5 بررسی اثر مواد آزاد شده از چسب بر سلول های زنده
تحریک پوستی (Irritation) ISO 10993-23 بررسی احتمال التهاب و تحریک پوست
حساسیت زایی پوستی (Sensitization) ISO 10993-10 بررسی احتمال ایجاد حساسیت در اثر تماس با چسب
مشخصات شیمیایی (Chemical Characterization) ISO 10993-18 شناسایی و اندازه گیری ترکیبات شیمیایی محصول
ارزیابی خطر سم شناسی (Toxicological Risk Assessment) ISO 10993-17 ارزیابی خطر ناشی از مواجهه با ترکیبات شیمیایی

توجه: سه آزمون سمیت سلولی، تحریک پوستی و حساسیت زایی، اثرات زیستی اصلی قابل بررسی برای محصول دارای تماس با پوست سالم هستند. مشخصات شیمیایی و ارزیابی خطر سم شناسی نیز بر اساس ترکیب محصول، اطلاعات موجود و نتایج ارزیابی خطر تعیین می شوند. انتخاب نهایی باید در گزارش ارزیابی زیستی مستند شود.

 

آیا برای چسب تثبیت پروتز پزشکی انجام همه آزمون ها ضروری است؟

خیر. انجام تمام آزمون های زیست سازگاری برای همه محصولات پزشکی ضروری نیست. انتخاب آزمون ها باید متناسب با نوع محصول، مواد تشکیل دهنده، محل تماس با بدن و مدت مواجهه انجام شود.

برای چسب تثبیت پروتز پزشکی، موارد زیر در تصمیم گیری تولیدکننده اهمیت دارند:

  • نوع فرمولاسیون: چسب های مایع، ژلی، پلیمری و نواری ممکن است از نظر ترکیبات آزاد شده و میزان مواجهه پوستی تفاوت داشته باشند.

  • مواد اولیه: استفاده از رزین های جدید، مونومرها، حلال ها و افزودنی های شیمیایی می تواند نیاز به بررسی های تکمیلی ایجاد کند.

  • مدت تماس: چسبی که برای چند ساعت استفاده می شود، از نظر مواجهه با محصولی که برای چند روز روی پوست باقی می ماند، شرایط یکسانی ندارد.

  • دفعات مصرف: استفاده مکرر می تواند احتمال مواجهه تجمعی با برخی ترکیبات را افزایش دهد.

  • شرایط پوست: تماس با پوست سالم با تماس با پوست آسیب دیده یا تحریک شده متفاوت است.

  • سابقه ایمنی مواد: وجود اطلاعات معتبر درباره ایمنی مواد اولیه و محصولات مشابه می تواند در توجیه علمی برخی آزمون ها مؤثر باشد.

برای مثال، اگر چسب از ترکیبات شناخته شده و دارای سابقه مصرف ایمن ساخته شده باشد، اطلاعات موجود ممکن است بخشی از ارزیابی زیستی را پوشش دهد. با این حال، سابقه ایمنی مواد اولیه به تنهایی اثبات کننده ایمنی محصول نهایی نیست؛ زیرا فرایند تولید، ناخالصی ها و ترکیب نهایی نیز بر ایمنی محصول اثر می گذارند.

همچنین باید توجه داشت که در راهنمای FDA، برای برخی محصولات ساخته شده از مواد متداول و دارای تماس با پوست سالم، امکان استفاده از اطلاعات مواد به جای انجام برخی آزمون های زیستی پیش بینی شده است. اما این رویکرد شرایط و محدودیت های مشخصی دارد و برای همه چسب های پزشکی، به ویژه محصولات مایع و کرمی، قابل استفاده نیست.

 

آزمون های پیشنهادی (تکمیلی) برای چسب تثبیت پروتز پزشکی چیست؟

علاوه بر آزمون های اصلی زیست سازگاری، بسته به ترکیب محصول و شرایط مصرف، بررسی های تکمیلی زیر نیز می توانند در ارزیابی ایمنی و کیفیت چسب تثبیت پروتز پزشکی مورد توجه قرار گیرند.

ارزیابی سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity)

اگر ترکیبات آزاد شده از چسب قابلیت جذب از طریق پوست داشته باشند یا اطلاعات شیمیایی نشان دهنده وجود مواد دارای خطر سمیت سیستمیک باشد، باید احتمال بروز اثرات سیستمیک بررسی شود.

این ارزیابی می تواند بر اساس مشخصات شیمیایی، میزان مواجهه پوستی، مقدار ماده آزاد شده و اطلاعات سم شناسی موجود انجام شود.

انجام آزمون سمیت سیستمیک به صورت خودکار برای تمام چسب های دارای تماس با پوست سالم ضروری نیست.

آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity Test)

این ارزیابی برای بررسی احتمال آسیب به ماده ژنتیکی سلول ها در اثر مواجهه با ترکیبات شیمیایی محصول انجام می شود.

در صورتی که در فرمولاسیون چسب از مواد جدید استفاده شده باشد یا نتایج شناسایی شیمیایی وجود ترکیبات دارای نگرانی ژنوتوکسیک را نشان دهد، انجام ارزیابی ژنوتوکسیسیته می تواند ضروری شود.

آزمون هایی مانند موارد زیر، بسته به نوع نگرانی سم شناسی، قابل بررسی هستند:

  • آزمون جهش زایی باکتریایی (Ames Test)

  • آزمون میکرونوکلئوس (Micronucleus Test)

  • آزمون ناهنجاری کروموزومی (Chromosomal Aberration Test)

انجام تمام این آزمون ها برای چسب تثبیت پروتز به صورت روتین توصیه نمی شود و انتخاب آنها باید بر اساس ارزیابی خطر انجام شود.

ارزیابی ترکیبات قابل استخراج و آزادشونده (Extractables and Leachables)

این بررسی برای چسب های پزشکی اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا برخی ترکیبات موجود در فرمولاسیون ممکن است در اثر تماس با رطوبت، تعریق، دمای بدن یا شرایط استفاده آزاد شوند.

در این ارزیابی می توان ترکیباتی مانند حلال های باقی مانده، مونومرها، مواد افزودنی و محصولات حاصل از تجزیه احتمالی را شناسایی کرد.

نتایج این بررسی به تولیدکننده کمک می کند تا ترکیبات دارای خطر بالقوه را شناسایی کرده و در صورت نیاز، ارزیابی سم شناسی آنها را انجام دهد.

آزمون های عملکردی و فیزیکی چسب

علاوه بر زیست سازگاری، عملکرد مناسب چسب نیز باید در شرایط واقعی مصرف بررسی شود. برخی آزمون های کاربردی عبارت اند از:

  • اندازه گیری قدرت چسبندگی (Adhesion Strength)

  • بررسی مقاومت اتصال در برابر رطوبت و تعریق

  • بررسی پایداری چسبندگی در مدت استفاده

  • بررسی سهولت جدا کردن چسب از پوست

  • ارزیابی باقی مانده چسب روی سطح پوست

  • بررسی احتمال آسیب مکانیکی به پوست هنگام جدا کردن محصول

  • ارزیابی پایداری فیزیکی و شیمیایی محصول در طول مدت نگهداری

این آزمون ها جایگزین آزمون های زیست سازگاری نیستند، اما برای اطمینان از کیفیت، عملکرد و ایمنی کاربردی محصول اهمیت دارند.

نتیجه گیری و توصیه به تولیدکنندگان

برای تولیدکنندگان چسب تثبیت پروتز پزشکی، ارزیابی زیست سازگاری باید بر اساس فرمولاسیون نهایی محصول و شرایط واقعی تماس با پوست انجام شود.

در یک برنامه ارزیابی اولیه برای محصولی که با پوست سالم تماس مستقیم دارد، سه اثر زیستی سمیت سلولی، تحریک پوستی و حساسیت زایی باید در اولویت بررسی قرار گیرند. همچنین برای چسب های دارای ترکیبات شیمیایی متعدد، بررسی مشخصات شیمیایی و ارزیابی خطر سم شناسی می تواند نقش مهمی در اثبات ایمنی محصول داشته باشد.

پیشنهاد عملی برای تولیدکنندگان:

پیش از ارسال نمونه به آزمایشگاه، اطلاعات زیر را آماده کنید:

  • فرمولاسیون و مشخصات مواد اولیه چسب

  • نوع و شکل فیزیکی محصول

  • روش استفاده و نحوه تماس با پوست

  • حداکثر مدت باقی ماندن چسب روی پوست

  • تعداد دفعات استفاده و نحوه جدا کردن محصول

  • اطلاعات مربوط به فرایند تولید و مواد باقی مانده احتمالی

این اطلاعات به انتخاب آزمون های مناسب، جلوگیری از انجام آزمون های غیرضروری و تهیه مستندات قابل دفاع برای پرونده فنی محصول کمک می کنند.

خدمات آزمون زیست سازگاری در سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات تخصصی در زمینه ارزیابی زیست سازگاری و سمیت تجهیزات پزشکی، آماده همکاری با تولیدکنندگان برای انتخاب و اجرای آزمون های متناسب با نوع محصول و الزامات رگولاتوری است.

برای دریافت مشاوره تخصصی در زمینه انتخاب آزمون های زیست سازگاری چسب تثبیت پروتز پزشکی و بررسی الزامات ارزیابی ایمنی محصول، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

اگر تولیدکننده تجهیزات پزشکی هستید و برای دریافت مجوز، تکمیل پرونده فنی یا ارزیابی ایمنی محصول خود به آزمون های زیست سازگاری نیاز دارید، کارشناسان سنجش ساناژن آماده ارائه مشاوره تخصصی هستند.

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com

فهرست مطالب