پروتز خارجی اندام و سوکت پروتز (External Limb Prosthesis & Prosthetic Socket)
پروتز خارجی اندام (External Limb Prosthesis) یک وسیله پزشکی است که برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندام از دست رفته بدن طراحی و ساخته می شود. این تجهیزات با هدف بازگرداندن عملکرد حرکتی، افزایش استقلال فرد، بهبود توانایی انجام فعالیت های روزمره و ارتقای کیفیت زندگی افراد دارای قطع عضو یا ناهنجاری های مادرزادی اندام مورد استفاده قرار می گیرند.
پروتزهای خارجی ممکن است برای اندام فوقانی مانند دست و بازو یا اندام تحتانی مانند پا و ساق طراحی شوند. این محصولات بر اساس محل قطع عضو، وضعیت بافت باقی مانده، میزان فعالیت فرد و نیازهای عملکردی بیمار، از نظر شکل، مواد اولیه و ساختار مکانیکی متفاوت هستند.
یکی از مهم ترین اجزای پروتز خارجی اندام، سوکت پروتز (Prosthetic Socket) است. سوکت بخشی از پروتز است که اندام باقی مانده فرد (Residual Limb) درون آن قرار می گیرد و ارتباط مکانیکی بین بدن و سایر اجزای پروتز را برقرار می کند.
سوکت باید به گونه ای طراحی شود که ضمن ایجاد اتصال مناسب، فشارهای مکانیکی را به شکل مطلوب توزیع کند و از ایجاد فشار موضعی، اصطکاک بیش از حد و آسیب پوستی جلوگیری شود.
انواع پروتز خارجی اندام
پروتز اندام تحتانی (Lower Limb Prosthesis)
این پروتزها برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندام تحتانی طراحی می شوند و در راه رفتن، حفظ تعادل و انجام فعالیت های حرکتی نقش دارند.
انواع متداول عبارتند از:
-
پروتز زیر زانو (Transtibial Prosthesis)
-
پروتز بالای زانو (Transfemoral Prosthesis)
-
پروتز قطع عضو از ناحیه مچ پا (Ankle Disarticulation Prosthesis)
-
پروتز قطع عضو از ناحیه مفصل ران (Hip Disarticulation Prosthesis)

پروتز اندام فوقانی (Upper Limb Prosthesis)
این گروه برای جایگزینی دست، ساعد یا بازو استفاده می شوند و می توانند عملکردهای حرکتی یا ظاهری داشته باشند.
انواع متداول عبارتند از:
-
پروتز دست (Hand Prosthesis)
-
پروتز ساعد (Transradial Prosthesis)
-
پروتز بازو (Transhumeral Prosthesis)
-
پروتزهای الکتریکی و میوالکتریک (Myoelectric Prosthesis)

سوکت پروتز چیست و چه کاربردی دارد؟

سوکت پروتز (Prosthetic Socket) بخشی از پروتز است که اندام باقی مانده فرد داخل آن قرار می گیرد. این قطعه یکی از مهم ترین اجزای سیستم پروتز محسوب می شود؛ زیرا انتقال نیرو بین بدن و پروتز از طریق آن انجام می گیرد.
سوکت باید متناسب با شکل و ابعاد اندام باقی مانده ساخته شود و در عین ایجاد پایداری کافی، از وارد شدن فشار نامناسب به بافت های نرم و نقاط حساس جلوگیری کند.
از مهم ترین وظایف سوکت پروتز می توان به موارد زیر اشاره کرد:
-
ایجاد اتصال مناسب بین اندام باقی مانده و پروتز
-
انتقال و توزیع نیروهای مکانیکی
-
حفظ پایداری پروتز هنگام راه رفتن یا انجام فعالیت
-
کاهش حرکت ناخواسته اندام داخل سوکت
-
جلوگیری از فشار موضعی و آسیب های پوستی
-
افزایش راحتی و قابلیت استفاده طولانی مدت
مواد مورد استفاده در ساخت سوکت پروتز
انتخاب مواد اولیه در ساخت سوکت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این مواد علاوه بر تحمل نیروهای مکانیکی، ممکن است برای مدت طولانی با پوست فرد در تماس باشند.
پلی پروپیلن (Polypropylene):
یکی از پلیمرهای مورد استفاده در ساخت سوکت های ترموپلاستیک است که به دلیل قابلیت شکل دهی و ویژگی های مکانیکی مناسب کاربرد دارد.
رزین های اپوکسی (Epoxy Resins):
در ساخت برخی سوکت های کامپوزیتی استفاده می شوند و امکان تولید ساختارهای مستحکم و سبک را فراهم می کنند.
الیاف کربن (Carbon Fiber):
برای افزایش استحکام مکانیکی و کاهش وزن سوکت های کامپوزیتی کاربرد دارند.
سیلیکون (Silicone):
در ساخت لاینرهای پروتز و برخی اجزای رابط با پوست استفاده می شود. لاینر سیلیکونی می تواند به کاهش اصطکاک و بهبود توزیع فشار کمک کند.
پلی یورتان (Polyurethane):
در ساخت برخی لاینرها و اجزای نرم پروتز استفاده می شود و ویژگی های انعطاف پذیری و تماس با پوست را فراهم می کند.
مواد ترموپلاستیک و الاستومری:
بر اساس طراحی محصول، ممکن است از موادی مانند EVA و سایر پلیمرهای انعطاف پذیر برای ساخت لایه های رابط و اجزای کمکی استفاده شود.
استانداردهای مرتبط با پروتز خارجی اندام و سوکت پروتز
ارزیابی پروتزهای خارجی اندام و سوکت پروتز باید بر اساس نوع محصول، محل استفاده، مواد تشکیل دهنده، مدت تماس با بدن و عملکرد مورد انتظار انجام شود.
برای این محصولات دو گروه استاندارد اهمیت ویژه دارند:
-
استانداردهای عملکرد مکانیکی، استحکام و دوام پروتز
-
استانداردهای زیست سازگاری و ایمنی مواد در تماس با بدن
استانداردهای اختصاصی پروتز و سوکت
استاندارد ISO 22523 – External Limb Prostheses and External Orthoses
این استاندارد یکی از مراجع اصلی برای ارزیابی پروتزهای خارجی اندام و ارتوزهای خارجی است.
موضوعات اصلی این استاندارد عبارتند از:
-
الزامات استحکام مکانیکی
-
ویژگی های مواد مورد استفاده
-
محدودیت های کاربرد و استفاده
-
ارزیابی خطرات مرتبط با محصول
-
اطلاعات ارائه شده به مصرف کننده
-
الزامات مربوط به اجزا و مجموعه های پروتز
وضعیت نسخه: ISO 22523:2006 در بررسی دوره ای سال 2024 تایید شده و در حال حاضر نسخه منتشر شده معتبر است. با این حال، پیش نویس نهایی ویرایش جدید یعنی ISO/FDIS 22523 در مرحله تصویب قرار دارد و هنوز نباید آن را به عنوان استاندارد منتشر شده معرفی کرد.
Requirements and test methods+1
استاندارد ISO 10328:2026 – Structural Testing of Lower-Limb Prostheses
این استاندارد برای ارزیابی استحکام ساختاری پروتزهای اندام تحتانی تدوین شده است.
مهم ترین آزمون های مطرح شده در آن عبارتند از:
-
آزمون استحکام استاتیک (Static Strength Test)
-
آزمون استحکام چرخه ای و خستگی (Cyclic Strength Test)
-
آزمون پیچشی استاتیک (Static Torsion Test)
-
آزمون استحکام اجزای مچ پا و پا
-
آزمون استحکام مفصل زانو و اجزای مرتبط
این آزمون ها برای بررسی توانایی ساختار پروتز در تحمل نیروهای مکانیکی ناشی از فعالیت هایی مانند راه رفتن طراحی شده اند.
نکته مهم درباره ویرایش استاندارد: نسخه ISO 10328:2026 در نوامبر 2026 منتشر شده و جایگزین ISO 10328:2016 شده است. بنابراین در تاریخ تهیه این مطلب، نسخه 2026 آخرین ویرایش منتشر شده محسوب می شود. این استاندارد امکان آزمون ساختار کامل، بخش هایی از ساختار یا اجزای منفرد پروتز را فراهم می کند.
Requirements and test methods+1
استاندارد ISO 22675:2024 – Testing of Ankle-Foot Devices and Foot Units
این استاندارد به ارزیابی عملکرد مکانیکی واحدهای مچ پا و پا در پروتزهای اندام تحتانی اختصاص دارد.
موضوعات اصلی آن عبارتند از:
-
آزمون استاتیک استحکام
-
آزمون چرخه ای و دوام مکانیکی
-
بررسی تحمل بارهای ناشی از راه رفتن
-
ارزیابی عملکرد مکانیکی واحد مچ پا و پا
ویرایش 2024 جایگزین نسخه 2016 شده است. این استاندارد به ویژه برای تولیدکنندگان اجزای پای پروتز اهمیت دارد و نباید آن را استاندارد اختصاصی سوکت پروتز در نظر گرفت.
Requirements and test methods+1
استاندارد ISO 15032:2000 – Structural Testing of Hip Units
این استاندارد برای آزمون استحکام ساختاری اجزا و مجموعه های پروتزهای قطع عضو از ناحیه مفصل ران کاربرد دارد.
آزمون های استاتیک و چرخه ای در این استاندارد برای بررسی تحمل نیروهای مکانیکی در ساختار پروتز در نظر گرفته شده اند.
این نسخه در آخرین بررسی رسمی خود در سال 2013 تایید شده و همچنان نسخه منتشر شده معتبر آن است.
Structural testing of hip units+1
استانداردهای زیست سازگاری ISO 10993
سوکت پروتز و لاینر آن ممکن است برای مدت طولانی با پوست اندام باقی مانده تماس داشته باشند. بنابراین ارزیابی زیست سازگاری مواد تشکیل دهنده این محصولات اهمیت زیادی دارد.
استاندارد ISO 10993-1:2025 – Biological Evaluation of Medical Devices
این استاندارد چارچوب اصلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را بر اساس مدیریت ریسک مشخص می کند.
در ارزیابی سوکت پروتز باید موارد زیر در نظر گرفته شوند:
-
نوع و محل تماس محصول با بدن
-
مدت زمان تماس با پوست
-
نوع مواد اولیه و ترکیبات شیمیایی
-
احتمال آزاد شدن مواد از سطح محصول
-
وضعیت پوست در محل تماس
-
شرایط واقعی استفاده و تماس مکرر محصول با بدن
نسخه 2025 در نوامبر همین سال منتشر شده و جایگزین نسخه 2018 است.
ISO+1
استاندارد ISO 10993-5 – آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)
برای بررسی اثر مواد تشکیل دهنده سوکت، لاینر و مواد قابل استخراج از آنها بر زنده مانی سلول ها استفاده می شود.
روش های متداول عبارتند از:
-
آزمون MTT
-
آزمون NRU
-
آزمون تماس مستقیم (Direct Contact)
استاندارد ISO 10993-10 – آزمون حساسیت زایی (Sensitization)
برای بررسی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی ناشی از تماس پوستی با مواد تشکیل دهنده سوکت و لاینر کاربرد دارد.
این آزمون برای مواد پلیمری، سیلیکون، چسب ها و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در ساخت پروتز اهمیت دارد.
استاندارد ISO 10993-23 – آزمون تحریک پذیری (Irritation)
برای ارزیابی احتمال ایجاد تحریک موضعی در پوست در اثر تماس با مواد تشکیل دهنده محصول استفاده می شود.
استاندارد ISO 10993-12 – آماده سازی نمونه و مواد مرجع
برای تعیین شرایط آماده سازی نمونه ها و تهیه عصاره جهت انجام آزمون های زیست سازگاری کاربرد دارد.
استاندارد ISO 10993-18 – مشخصه یابی شیمیایی مواد
برای شناسایی ترکیبات شیمیایی مواد اولیه و بررسی مواد قابل استخراج و نشت پذیر (Extractables and Leachables) از سوکت و لاینر اهمیت دارد.
استاندارد ISO 10993-17 – ارزیابی ریسک سم شناسی
برای ارزیابی خطرات سم شناسی ناشی از مواد شیمیایی آزاد شده از محصول و بررسی میزان مواجهه بدن با این مواد استفاده می شود.
نکته مهم: سوکت و لاینر ممکن است در تماس طولانی مدت با پوست باشند. با این حال، انتخاب آزمون های زیستی باید بر اساس نوع تماس واقعی، سالم یا آسیب دیده بودن پوست، مشخصات مواد و ارزیابی ریسک انجام شود. برای مثال، نتایج ارزیابی یک سوکت با سطح تماس با پوست سالم را نمی توان بدون بررسی به محصولی که برای تماس با زخم یا پوست آسیب دیده طراحی شده است تعمیم داد.
همچنین انجام تمام آزمون های ISO 10993 برای همه سوکت ها الزامی نیست و باید ضرورت هر آزمون در ارزیابی زیستی محصول مشخص شود.
آزمون های مورد نیاز برای ارزیابی پروتز و سوکت پروتز
آزمون های مورد نیاز به نوع محصول و کاربرد آن بستگی دارند. برای مثال، آزمون های یک سوکت زیر زانو با آزمون های یک پروتز کامل اندام تحتانی یا لاینر سیلیکونی یکسان نیستند.
آزمون های زیست سازگاری
برای سوکت و لاینرهایی که با پوست تماس دارند، آزمون های زیر بر اساس ارزیابی ریسک قابل بررسی هستند:
-
سمیت سلولی (Cytotoxicity)
-
حساسیت زایی (Sensitization)
-
تحریک پذیری پوستی (Skin Irritation)
-
مشخصه یابی شیمیایی مواد (Chemical Characterization)
-
ارزیابی سم شناسی مواد قابل استخراج و نشت پذیر
آزمون های مکانیکی و فیزیکی
آزمون استحکام کششی (Tensile Strength):
برای بررسی مقاومت مواد اولیه و ساختار سوکت در برابر نیروهای کششی انجام می شود.
آزمون استحکام خمشی (Flexural Strength):
برای بررسی مقاومت مواد پلیمری و کامپوزیتی در برابر تغییر شکل ناشی از نیروهای خمشی کاربرد دارد.
آزمون مقاومت فشاری (Compression Test):
برای ارزیابی تحمل فشارهای مکانیکی وارد شده به ساختار سوکت و اجزای آن استفاده می شود.
آزمون خستگی مکانیکی (Fatigue Test):
برای بررسی مقاومت ساختار پروتز در برابر بارگذاری های تکراری در طول استفاده کاربرد دارد.
آزمون استحکام اتصال اجزا (Connection Strength):
برای ارزیابی استحکام محل اتصال سوکت به آداپتور و سایر اجزای پروتز انجام می شود.
آزمون مقاومت سایشی (Abrasion Resistance):
برای بررسی مقاومت سطح مواد در برابر سایش ناشی از تماس و حرکت مکرر کاربرد دارد.
آزمون پایداری ابعادی (Dimensional Stability):
برای بررسی حفظ شکل و ابعاد سوکت در شرایط مختلف استفاده و تغییرات محیطی انجام می شود.
ارزیابی توزیع فشار و راحتی سوکت (Pressure Distribution and Socket Fit):
برای بررسی نحوه توزیع فشار روی اندام باقی مانده و شناسایی نقاط دارای فشار موضعی اهمیت دارد. این ارزیابی به ویژه در طراحی سوکت های اختصاصی هر بیمار کاربرد دارد.
نکته: همه این آزمون ها روش های اختصاصی و الزامات پذیرش یکسانی در استاندارد ISO 22523 ندارند. انتخاب روش آزمون و معیار پذیرش باید با توجه به طراحی محصول، مواد اولیه و الزامات عملکردی تعریف شود. برای آزمون های استحکام پروتز اندام تحتانی باید استاندارد ISO 10328:2026 و در صورت کاربرد، ISO 22675:2024 مورد توجه قرار گیرند.
استانداردهای تکمیلی مرتبط
ISO 14971 – مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی
برای شناسایی، تحلیل، ارزیابی و کنترل خطرات مرتبط با استفاده از پروتز و سوکت کاربرد دارد.
ISO 8549-1:2020 و ISO 8549-2:2023
این استانداردها برای تعریف اصطلاحات عمومی پروتزهای خارجی و اصطلاحات اختصاصی پروتز اندام خارجی استفاده می شوند.
ISO+1
نتیجه گیری برای تولیدکنندگان پروتز و سوکت پروتز
برای تولید و عرضه پروتز خارجی اندام و سوکت پروتز، صرف بررسی مواد اولیه یا انجام آزمون سمیت سلولی کافی نیست. ارزیابی محصول باید متناسب با نوع پروتز، محل تماس با بدن و عملکرد مکانیکی آن انجام شود.
مهم ترین موارد برای تولیدکنندگان عبارتند از:
-
ارزیابی زیست سازگاری سوکت و لاینر بر اساس ISO 10993
-
بررسی استحکام و دوام مکانیکی ساختار پروتز
-
ارزیابی مقاومت مواد پلیمری و کامپوزیتی
-
بررسی کیفیت اتصال سوکت به سایر اجزای پروتز
-
ارزیابی توزیع فشار و راحتی تماس با اندام باقی مانده
-
بررسی پایداری مواد و محصول در طول عمر مورد انتظار
آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون های زیست سازگاری و سمیت تجهیزات پزشکی، آماده همکاری با تولیدکنندگان پروتزهای خارجی، سوکت های پروتز، لاینرهای سیلیکونی و سایر محصولات پزشکی در زمینه ارزیابی ایمنی زیستی محصولات است.
برای تعیین آزمون های مورد نیاز و دریافت مشاوره تخصصی می توانید با کارشناسان آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.
دیدگاه خود را بنویسید