الکترود پایش عضلانی (EMG Electrode)
الکترود پایش عضلانی (Electromyography Electrode یا EMG Electrode) یک وسیله پزشکی است که برای دریافت و ثبت سیگنال های الکتریکی ناشی از فعالیت عضلات مورد استفاده قرار می گیرد. این الکترودها بخشی از سیستم الکترومایوگرافی (Electromyography) هستند و امکان بررسی فعالیت الکتریکی عضلات در حالت استراحت و هنگام انقباض را فراهم می کنند.
سیگنال های الکتریکی عضلات در اثر فعالیت الکتریکی فیبرهای عضلانی ایجاد می شوند. الکترود EMG این سیگنال ها را دریافت کرده و به دستگاه الکترومایوگراف منتقل می کند تا پس از تقویت و پردازش، به صورت نمودار و داده های قابل تحلیل نمایش داده شوند.
الکترودهای EMG از نظر طراحی و نحوه استفاده به دو گروه اصلی تقسیم می شوند:
انواع الکترود پایش عضلانی
الکترود سطحی (Surface EMG Electrode)

این نوع الکترود بدون ورود به پوست و با استفاده از چسب یا لایه هیدروژل روی سطح پوست قرار می گیرد. الکترودهای سطحی معمولا به صورت یکبار مصرف تولید می شوند و برای ثبت فعالیت الکتریکی عضلات سطحی کاربرد دارند.
از مهم ترین ویژگی های این الکترودها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
-
تماس مستقیم با سطح پوست
-
دریافت سیگنال های الکتریکی عضلات
-
استفاده از ژل رسانا برای کاهش امپدانس تماس
-
طراحی انعطاف پذیر برای انطباق با سطح بدن
-
قابلیت اتصال به کابل دستگاه EMG
-
امکان استفاده در پایش طولانی مدت فعالیت عضلانی، متناسب با طراحی محصول
الکترود سوزنی (Needle EMG Electrode)
این نوع الکترود به صورت سوزنی طراحی شده و برای ثبت فعالیت الکتریکی عضلات از طریق ورود به بافت عضلانی استفاده می شود. الکترودهای سوزنی عمدتا در بررسی های تشخیصی تخصصی بیماری های عصبی و عضلانی کاربرد دارند.
از آنجا که الکترود سوزنی بافت بدن را سوراخ می کند، الزامات زیست سازگاری و ارزیابی ایمنی آن با الکترود سطحی متفاوت است.
در این مقاله تمرکز اصلی بر الکترود سطحی پایش عضلانی است.
اجزای تشکیل دهنده الکترود سطحی EMG
بخش رسانای فلزی (Conductive Element):
معمولا از نقره و کلرید نقره (Ag/AgCl) ساخته می شود. این بخش وظیفه دریافت سیگنال های الکتریکی از سطح پوست را بر عهده دارد.
ژل رسانا (Conductive Hydrogel):
ژل رسانا بین الکترود و پوست قرار می گیرد و باعث کاهش امپدانس تماس و بهبود کیفیت دریافت سیگنال می شود.
لایه چسبنده (Adhesive Layer):
این بخش الکترود را روی پوست ثابت نگه می دارد و باید از چسبندگی مناسب و سازگاری پوستی برخوردار باشد.
لایه پشتیبان (Backing Material):
معمولا از فوم یا مواد پلیمری انعطاف پذیر ساخته می شود و از اجزای الکترود محافظت می کند.
کانکتور الکتریکی (Connector):
این بخش ارتباط الکتریکی الکترود با کابل و دستگاه EMG را برقرار می کند.

کاربردهای الکترود پایش عضلانی
الکترودهای سطحی EMG در حوزه های مختلف پزشکی، توانبخشی و تحقیقات زیست پزشکی کاربرد دارند:
-
بررسی فعالیت الکتریکی عضلات اسکلتی
-
پایش عملکرد عضلات در زمان انقباض و استراحت
-
ارزیابی فعالیت عضلات در فیزیوتراپی و توانبخشی
-
بررسی عملکرد عضلات در بیماران دارای اختلالات حرکتی
-
استفاده در سیستم های بیوفیدبک عضلانی (EMG Biofeedback)
-
بررسی فعالیت عضلات در تحقیقات ورزشی و علوم حرکتی
-
استفاده در سامانه های کنترل پروتزهای هوشمند
-
پایش فعالیت عضلانی در مطالعات ارگونومی و بیومکانیک
استانداردهای مرتبط با الکترود پایش عضلانی EMG
برای ارزیابی و تولید الکترودهای EMG باید استانداردهای زیست سازگاری، ایمنی الکتریکی و عملکرد تجهیزات الکترومدیکال مورد توجه قرار گیرند.
نکته مهم این است که استاندارد مربوط به دستگاه الکترومایوگراف لزوما استاندارد اختصاصی خود الکترود نیست. بنابراین باید بین الزامات الکترود و الزامات دستگاه ثبت کننده سیگنال تفاوت قائل شد.
استانداردهای زیست سازگاری ISO 10993
الکترود سطحی EMG در تماس مستقیم با پوست قرار می گیرد. به همین دلیل، مواد تشکیل دهنده آن از جمله ژل رسانا، چسب، لایه پشتیبان و مواد فلزی باید از نظر ایمنی زیستی ارزیابی شوند.
استاندارد ISO 10993-1:2025 – ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی
این استاندارد چارچوب اصلی ارزیابی زیست سازگاری تجهیزات پزشکی را در فرایند مدیریت ریسک مشخص می کند.
در ارزیابی الکترود EMG باید مواردی مانند نوع تماس با بدن، مدت زمان تماس، ترکیبات شیمیایی و احتمال آزاد شدن مواد از محصول در نظر گرفته شوند.
ویرایش 2025 این استاندارد، ویرایش ششم و جایگزین نسخه 2018 است.
ISO+1
استاندارد ISO 10993-5 – آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)
برای بررسی اثر مواد تشکیل دهنده الکترود و عصاره حاصل از آن بر زنده مانی سلول ها استفاده می شود.
روش های متداول ارزیابی عبارتند از:
-
آزمون MTT
-
آزمون NRU
-
آزمون تماس مستقیم (Direct Contact)
استاندارد ISO 10993-10 – آزمون حساسیت زایی (Sensitization)
برای بررسی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی پوستی در اثر تماس با مواد تشکیل دهنده الکترود استفاده می شود.
این آزمون به ویژه برای ژل رسانا، مواد چسبنده و ترکیبات پلیمری اهمیت دارد.
استاندارد ISO 10993-23 – آزمون تحریک پذیری (Irritation)
برای بررسی احتمال ایجاد تحریک موضعی پوست در اثر تماس با الکترود یا مواد آزاد شده از آن استفاده می شود.
استاندارد ISO 10993-12 – آماده سازی نمونه و مواد مرجع
برای تعیین شرایط آماده سازی نمونه و تهیه عصاره مورد استفاده در آزمون های زیست سازگاری کاربرد دارد.
استاندارد ISO 10993-18 – مشخصه یابی شیمیایی مواد
برای شناسایی ترکیبات شیمیایی مواد اولیه و بررسی مواد قابل استخراج و نشت پذیر (Extractables and Leachables) از الکترود کاربرد دارد.
استاندارد ISO 10993-17 – ارزیابی ریسک سم شناسی
در مواردی که احتمال مواجهه بدن با مواد شیمیایی آزاد شده از الکترود وجود داشته باشد، برای ارزیابی ریسک سم شناسی این مواد استفاده می شود.
نکته مهم: برای الکترود سطحی دارای تماس با پوست سالم، سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک پذیری از نقاط پایانی مهم ارزیابی زیستی هستند؛ اما لزوما انجام هر سه آزمون به صورت مستقل برای تمام محصولات الزامی نیست. ضرورت آزمون باید بر اساس ارزیابی ریسک، اطلاعات مواد اولیه و مدت تماس تعیین شود.
FDA+1
استانداردهای ایمنی و عملکرد دستگاه EMG
استاندارد IEC 60601-2-40:2024 – تجهیزات الکترومایوگرافی
این استاندارد یکی از مهم ترین استانداردهای مرتبط با تجهیزات الکترومایوگرافی و دستگاه های ثبت پاسخ های برانگیخته (Evoked Response Equipment) است.
موضوعات اصلی آن شامل الزامات ایمنی پایه و عملکرد اساسی تجهیزات EMG است.
ویرایش سوم این استاندارد در 20 دسامبر 2024 منتشر شده و جایگزین نسخه 2016 شده است. بنابراین برای ارزیابی دستگاه های EMG باید نسخه 2024 مورد توجه قرار گیرد.
IEC+1
استاندارد IEC 60601-1 – الزامات عمومی ایمنی تجهیزات الکتریکی پزشکی
این استاندارد الزامات عمومی ایمنی پایه و عملکرد اساسی تجهیزات الکتریکی پزشکی را مشخص می کند.
در ارزیابی دستگاه EMG، ایمنی الکتریکی، جریان نشتی، حفاظت در برابر برق گرفتگی و الزامات مرتبط با بخش های کاربردی دستگاه اهمیت دارند.
استاندارد IEC 60601-1-2 – سازگاری الکترومغناطیسی (EMC)
برای بررسی عملکرد تجهیزات الکتریکی پزشکی در برابر تداخلات الکترومغناطیسی و میزان انتشار تداخل از دستگاه کاربرد دارد.
این موضوع در دستگاه های EMG اهمیت دارد؛ زیرا سیگنال های عضلانی دامنه کمی دارند و می توانند تحت تاثیر نویزهای الکتریکی محیط قرار بگیرند.
توجه داشته باشید که استانداردهای IEC 60601-2-40 و IEC 60601-1 عمدتا مربوط به دستگاه و سیستم الکترومایوگرافی هستند و نباید به عنوان استاندارد اختصاصی آزمون زیست سازگاری یا عملکرد مستقل الکترود معرفی شوند.
آزمون های مورد نیاز برای ارزیابی الکترود سطحی EMG
برای ارزیابی یک الکترود سطحی EMG، آزمون ها را می توان در دو گروه اصلی بررسی کرد.
آزمون های زیست سازگاری
-
آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)
-
آزمون حساسیت زایی (Sensitization)
-
آزمون تحریک پذیری پوستی (Irritation)
-
بررسی ترکیبات شیمیایی و مواد قابل استخراج، در صورت نیاز بر اساس ارزیابی ریسک
آزمون های عملکردی و فیزیکی
اندازه گیری امپدانس الکتریکی (Electrical Impedance):
برای بررسی کیفیت تماس الکترود با پوست و میزان مقاومت الکتریکی در مسیر دریافت سیگنال استفاده می شود.
بررسی کیفیت دریافت سیگنال (Signal Quality):
برای ارزیابی توانایی الکترود در دریافت سیگنال های الکتریکی عضلات و کاهش نویزهای ناخواسته کاربرد دارد.
بررسی پایداری سیگنال (Signal Stability):
برای بررسی تغییرات سیگنال دریافتی در طول مدت استفاده از الکترود انجام می شود.
آزمون چسبندگی (Adhesion Test):
برای ارزیابی میزان چسبندگی الکترود به پوست و پایداری آن در حین حرکت بدن استفاده می شود.
بررسی عملکرد ژل رسانا:
برای ارزیابی پایداری ژل، کیفیت تماس الکتریکی، خشک شدن و تغییرات عملکرد آن در طول مدت مصرف انجام می شود.
بررسی استحکام اتصال الکتریکی:
برای ارزیابی کیفیت اتصال کانکتور به بخش رسانای الکترود و جلوگیری از قطع ارتباط الکتریکی کاربرد دارد.
تفاوت استانداردهای الکترود EMG و ECG
با وجود شباهت ظاهری الکترودهای سطحی ECG و EMG، این دو محصول از نظر کاربرد و عملکرد یکسان نیستند.
-
الکترود ECG برای دریافت سیگنال های الکتریکی قلب طراحی شده است.
-
الکترود EMG برای دریافت سیگنال های الکتریکی ناشی از فعالیت عضلات طراحی شده است.
-
هر دو محصول ممکن است از Ag/AgCl و ژل رسانا استفاده کنند.
-
هر دو محصول به ارزیابی زیست سازگاری متناسب با نوع تماس و مدت استفاده نیاز دارند.
نکته استانداردی مهم: استاندارد ANSI/AAMI EC12 مربوط به الکترودهای یکبار مصرف ECG است و نباید بدون توجیه فنی به عنوان استاندارد اختصاصی الکترود EMG معرفی شود. همچنین IEC 60601-2-40 استاندارد تجهیزات الکترومایوگرافی است، نه استاندارد اختصاصی ساخت الکترود سطحی.
نتیجه گیری برای تولیدکنندگان الکترود EMG
برای تولید و عرضه الکترود پایش عضلانی، لازم است علاوه بر بررسی کیفیت مواد اولیه و عملکرد الکتریکی، ایمنی زیستی محصول نیز ارزیابی شود.
مهم ترین مواردی که تولیدکنندگان باید در برنامه ارزیابی محصول در نظر بگیرند عبارتند از:
-
انطباق زیست سازگاری بر اساس ISO 10993
-
ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک پذیری
-
بررسی امپدانس و کیفیت دریافت سیگنال
-
ارزیابی چسبندگی و پایداری ژل رسانا
-
بررسی کیفیت اتصال الکتریکی و کانکتور
-
ارزیابی پایداری محصول در طول عمر قفسه ای
انتخاب آزمون ها باید متناسب با طراحی محصول، مدت زمان تماس با پوست و کاربرد مورد نظر انجام شود. برای مثال، الکترود EMG که برای پایش طولانی مدت طراحی شده است، ممکن است به ارزیابی های تکمیلی متفاوتی نسبت به الکترود مورد استفاده در یک آزمون کوتاه مدت نیاز داشته باشد.
آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون های زیست سازگاری و سمیت تجهیزات پزشکی، آماده همکاری با تولیدکنندگان الکترودهای EMG و سایر ملزومات پزشکی برای ارزیابی ایمنی زیستی محصولات است.
برای تعیین آزمون های مورد نیاز و دریافت مشاوره تخصصی می توانید با کارشناسان آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.
منابع و مراجع تخصصی
-
Standards of Instrumentation of EMG – Clinical Neurophysiology
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید