تست تحریک‌زایی پوستی (Skin Irritation Test)

تست تحریک‌زایی پوستی یکی از آزمون‌های مهم ارزیابی زیست‌سازگاری (Biocompatibility) مواد و تجهیزات پزشکی است که با هدف بررسی احتمال ایجاد واکنش‌های التهابی و تحریک موضعی پوست در اثر تماس با یک محصول یا ماده انجام می‌شود.

در این آزمون مشخص می‌شود که آیا تماس مستقیم یا غیرمستقیم یک وسیله پزشکی، ماده اولیه، عصاره یا ترکیبات شیمیایی آزادشده از آن می‌تواند باعث بروز واکنش‌هایی مانند قرمزی، تورم، التهاب یا آسیب موضعی پوست شود یا خیر.

این آزمون به‌ویژه برای محصولاتی اهمیت دارد که با پوست بیمار یا مصرف‌کننده در تماس هستند؛ از جمله:

  • پانسمان‌ها و انواع چسب‌های پزشکی

  • چسب‌های جراحی و چسب‌های بافتی

  • گاز استریل و پدهای پزشکی

  • کاتترها و لوله‌های پزشکی

  • دستکش‌های پزشکی

  • الکترودهای پوستی و پدهای مانیتورینگ

  • تجهیزات پزشکی دارای تماس مستقیم یا غیرمستقیم با پوست

  • مواد پلیمری، لاستیکی و پوشش‌های مورد استفاده در تجهیزات پزشکی

نکته مهم: تحریک‌زایی پوستی با حساسیت‌زایی پوستی (Skin Sensitization) متفاوت است. تحریک‌زایی معمولاً یک واکنش موضعی ناشی از تماس با ماده است؛ اما حساسیت‌زایی به ایجاد یا تشدید پاسخ ایمنی اختصاصی و آلرژیک مربوط می‌شود.

هدف از انجام آزمون

هدف اصلی این آزمون ارزیابی ایمنی موضعی محصول و شناسایی پتانسیل آن برای ایجاد تحریک پوستی است.

واکنش‌های مورد بررسی معمولاً شامل موارد زیر هستند:

  • اریتم (Erythema): قرمزی پوست ناشی از التهاب.

  • ادم (Edema): تورم موضعی بافت.

  • التهاب موضعی: واکنش التهابی در محل تماس.

  • آسیب اپیدرم: تغییرات یا تخریب لایه سطحی پوست.

  • سایر تغییرات قابل مشاهده در بافت پوست، متناسب با روش آزمون.

استانداردهای مورد استفاده

مهم‌ترین استاندارد اختصاصی این آزمون، ISO 10993-23 است.

ISO 10993-23:2021 – Biological evaluation of medical devices – Part 23: Tests for irritation

این استاندارد روش‌های ارزیابی تحریک‌زایی مواد و تجهیزات پزشکی و عصاره آن‌ها را مشخص می‌کند و شامل روش‌های آزمایشگاهی و حیوانی است. نسخه فعلی آن دارای اصلاحیه اول سال ۲۰۲۵ نیز هست که مدل‌های بیشتری از اپیدرم بازسازی‌شده انسانی را اضافه کرده است.

استانداردها و راهنماهای مرتبط عبارت‌اند از:

۱. ISO 10993-23:2021

استاندارد اصلی و اختصاصی تست تحریک‌زایی تجهیزات پزشکی است. روش‌های ارزیابی تحریک پوستی، روش‌های آزمایشگاهی و درون‌تنی و نحوه تفسیر نتایج را پوشش می‌دهد.

۲. ISO 10993-1

چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را تعیین می‌کند. بر اساس این استاندارد، ضرورت انجام تست تحریک‌زایی با توجه به نوع محصول، محل تماس، مدت تماس و ارزیابی ریسک مشخص می‌شود.

۳. ISO 10993-12

برای آماده‌سازی نمونه‌های آزمایش، تهیه عصاره، انتخاب حلال و تعیین شرایط استخراج استفاده می‌شود.

۴. ISO 10993-2

الزامات مربوط به رفاه حیوانات آزمایشگاهی را در مطالعات زیستی مشخص می‌کند.

۵. OECD TG 439

با عنوان In Vitro Skin Irritation: Reconstructed Human Epidermis Test Method شناخته می‌شود. این راهنما روش ارزیابی تحریک پوستی با استفاده از مدل اپیدرم بازسازی‌شده انسانی را توضیح می‌دهد و در انتخاب روش آزمایشگاهی جایگزین آزمون حیوانی کاربرد دارد.

۶. OECD TG 404

با عنوان Acute Dermal Irritation/Corrosion شناخته می‌شود و برای ارزیابی تحریک و خوردگی حاد پوستی کاربرد دارد.

نکته استانداردی: در نسخه‌های قدیمی، تست تحریک‌زایی و حساسیت‌زایی پوستی در ISO 10993-10 مطرح بودند؛ اما در ساختار جدید، تحریک‌زایی در ISO 10993-23 و حساسیت‌زایی در ISO 10993-10:2021 بررسی می‌شود.

 

روش‌های انجام تست تحریک‌زایی پوستی

روش اول: آزمون برون‌تنی (In Vitro)

تست تحریکزایی پوستی

در این روش از مدل‌های سه‌بعدی اپیدرم بازسازی‌شده انسانی استفاده می‌شود. این مدل‌ها ساختاری مشابه لایه اپیدرم پوست انسان دارند.

مراحل کلی انجام آزمون عبارت‌اند از:

  • آماده‌سازی نمونه یا عصاره محصول پزشکی.

  • تماس نمونه با مدل اپیدرم انسانی در شرایط کنترل‌شده.

  • انکوباسیون مطابق پروتکل آزمون.

  • شست‌وشوی نمونه و انجام ارزیابی‌های موردنیاز.

  • سنجش زنده‌مانی سلول‌ها با آزمون MTT.

  • مقایسه نتایج نمونه با کنترل منفی و مثبت.

در این روش، کاهش زنده‌مانی سلول‌های اپیدرم نشان‌دهنده احتمال وجود خاصیت تحریک‌کنندگی در نمونه است. در روش OECD TG 439، آستانه زنده‌مانی ۵۰ درصد برای طبقه‌بندی مواد تحریک‌کننده به کار می‌رود؛ البته اعتبار این معیار باید با توجه به مدل و پروتکل انتخابی بررسی شود.

روش دوم: آزمون درون‌تنی (In Vivo)

تست تحریک ز ایی پوستی

در این روش، نمونه یا عصاره محصول روی ناحیه مشخصی از پوست حیوان آزمایشگاهی قرار می‌گیرد و واکنش‌های پوستی در فواصل زمانی تعیین‌شده بررسی می‌شوند.

مراحل کلی عبارت‌اند از:

  • آماده‌سازی نمونه آزمایشی و کنترل‌ها.

  • انتخاب ناحیه مشخصی از پوست.

  • اعمال نمونه به‌صورت مستقیم یا با استفاده از پد و پانسمان مناسب.

  • بررسی واکنش‌های پوستی در زمان‌های تعیین‌شده.

  • امتیازدهی به قرمزی و تورم.

  • محاسبه و تفسیر شاخص تحریک‌زایی.

در انتخاب این روش باید اصل جایگزینی، کاهش و بهینه‌سازی استفاده از حیوانات آزمایشگاهی (3Rs) رعایت شود و انجام آزمون حیوانی صرفاً با توجیه علمی و در صورت ضرورت ارزیابی ریسک صورت گیرد.

روش سوم: آزمون واکنش داخل‌پوستی (Intracutaneous Reactivity)

تست تحریک ز ایی پوستی کاشت

این روش با تزریق عصاره محصول به داخل لایه‌های پوست انجام می‌شود و برای برخی تجهیزات پزشکی که با بافت آسیب‌دیده، سطوح دارای نقص یا بافت داخلی بدن تماس دارند، کاربرد دارد.

در این روش، واکنش موضعی پوست در محل تزریق بررسی می‌شود تا مشخص شود ترکیبات قابل استخراج از محصول می‌توانند باعث التهاب یا تحریک بافت شوند یا خیر.

این آزمون با تست معمول تحریک پوستی سطحی یکسان نیست و انتخاب آن به نوع تماس محصول با بدن بستگی دارد.

تفسیر نتایج آزمون

نتایج بر اساس شدت واکنش‌های مشاهده‌شده و معیارهای روش انتخاب‌شده ارزیابی می‌شوند.

در آزمون‌های حیوانی، معمولاً شدت اریتم و ادم در محل تماس یا تزریق بررسی و امتیازدهی می‌شود.

در آزمون‌های برون‌تنی، میزان زنده‌مانی سلول‌ها و مقایسه آن با کنترل‌ها مبنای ارزیابی قرار می‌گیرد.

نتیجه نهایی می‌تواند نشان‌دهنده یکی از وضعیت‌های زیر باشد:

  • Non-Irritant: محصول فاقد پتانسیل قابل‌توجه تحریک‌کنندگی در شرایط آزمون است.

  • Irritant: محصول دارای پتانسیل تحریک‌کنندگی پوستی است.

  • Inconclusive: نتایج برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیستند و ممکن است به بررسی تکمیلی نیاز باشد.

گزارش نهایی آزمون شامل چه مواردی است؟

گزارش آزمایش باید حداقل اطلاعات زیر را داشته باشد:

  • مشخصات کامل محصول و نمونه آزمایش‌شده

  • روش آماده‌سازی نمونه و شرایط استخراج

  • استاندارد و نسخه مورد استفاده

  • روش انجام آزمون و نوع مدل آزمایشی

  • اطلاعات کنترل مثبت و منفی

  • داده‌های خام و نتایج اندازه‌گیری

  • مشاهدات و ارزیابی واکنش‌های پوستی

  • محاسبات و تفسیر نتایج

  • نتیجه‌گیری درباره پتانسیل تحریک‌کنندگی محصول

جمع‌بندی کاربردی برای تجهیزات پزشکی

برای محصولاتی مانند چسب‌های پزشکی، پانسمان‌های هیدروکلوئیدی، چسب‌های جراحی، کاتترها، لوله‌های پزشکی و سایر محصولات دارای تماس پوستی، تست تحریک‌زایی می‌تواند بخشی از برنامه ارزیابی زیست‌سازگاری باشد.

انتخاب روش آزمون باید بر اساس ماهیت محصول، محل تماس، مدت تماس، نوع بافت در معرض تماس و ارزیابی ریسک زیستی انجام شود. بنابراین انجام همه روش‌های ذکرشده برای هر محصول الزامی نیست.

مرجع اصلی برای سفارش و اجرای تست تحریک‌زایی پوستی تجهیزات پزشکی: ISO 10993-23:2021 به همراه اصلاحیه Amd 1:2025 است.

منابع استاندارد: