تست پیروژنی (Pyrogen Test)

تست پیروژنی یا آزمون تب‌زایی (Pyrogenicity Test) یکی از آزمون‌های مهم ارزیابی ایمنی زیستی و کنترل کیفیت محصولات دارویی و تجهیزات پزشکی است. هدف این آزمون، شناسایی موادی است که پس از ورود به بدن می‌توانند باعث افزایش دمای بدن، فعال شدن سیستم ایمنی و ایجاد واکنش‌های التهابی شوند.

مواد تب‌زا یا پیروژن‌ها ممکن است منشأ باکتریایی، قارچی یا سایر منابع میکروبی داشته باشند. همچنین برخی مواد موجود در ترکیب یا ساختار یک محصول پزشکی می‌توانند بدون آنکه اندوتوکسین باشند، واکنش تب‌زا ایجاد کنند.

به همین دلیل، تست پیروژنی با تست اندوتوکسین باکتریایی یکسان نیست و دامنه بررسی گسترده‌تری دارد.

پیروژن چیست و چه عوارضی ایجاد می‌کند؟

پیروژن‌ها موادی هستند که با تحریک سیستم ایمنی بدن، به‌ویژه سلول‌های ایمنی مانند مونوسیت‌ها و ماکروفاژها، باعث آزاد شدن واسطه‌های التهابی می‌شوند.

این واکنش می‌تواند منجر به بروز علائم زیر شود:

  • افزایش دمای بدن و تب

  • لرز و احساس ناخوشی

  • فعال شدن پاسخ التهابی

  • افت فشار خون

  • اختلالات انعقادی در موارد شدید

  • واکنش التهابی سیستمیک و شوک

یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع پیروژن‌ها، اندوتوکسین باکتریایی (LPS) است که در غشای خارجی باکتری‌های گرم منفی وجود دارد.

نکته مهم: هر اندوتوکسینی یک ماده تب‌زاست، اما همه مواد تب‌زا اندوتوکسین نیستند. بنابراین آزمون LAL به‌تنهایی نمی‌تواند تمام انواع پیروژن‌ها را شناسایی کند.

روش‌های اصلی انجام تست پیروژنی

آزمون پیروژنی با توجه به نوع محصول، کاربرد آن و الزامات مقرراتی می‌تواند با روش‌های مختلف انجام شود.

آزمون پیروژنی خرگوش (Rabbit Pyrogen Test – RPT)

این روش از روش‌های قدیمی بررسی پیروژن‌ها است. در آن، مقدار مشخصی از نمونه به خرگوش تزریق می‌شود و تغییرات دمای بدن حیوان در یک بازه زمانی مشخص اندازه‌گیری می‌شود.

اگر افزایش دمای بدن از حدود تعیین‌شده فراتر رود، احتمال وجود مواد تب‌زا در نمونه مطرح می‌شود.

این روش می‌تواند واکنش به برخی پیروژن‌های غیراندوتوکسینی را نیز نشان دهد؛ اما به دلیل استفاده از حیوان آزمایشگاهی، محدودیت‌های اخلاقی و تفاوت پاسخ فیزیولوژیک حیوان و انسان دارد. در اروپا، استفاده از این روش از ژوئیه ۲۰۲۵ در چارچوب دارونامه اروپایی کنار گذاشته شده است.

آزمون فعال‌سازی مونوسیت‌ها (Monocyte Activation Test – MAT)

روش MAT یک آزمون آزمایشگاهی بر پایه سلول‌های انسانی است که برای شناسایی پیروژن‌های اندوتوکسینی و غیراَندوتوکسینی استفاده می‌شود.

در این روش، نمونه با سلول‌های ایمنی مانند مونوسیت‌های انسانی تماس داده می‌شود. در صورت وجود مواد تب‌زا، سلول‌ها فعال شده و مواد التهابی مانند سیتوکین‌های IL-1β، IL-6 و TNF-α آزاد می‌کنند.

میزان این سیتوکین‌ها با روش‌هایی مانند ELISA اندازه‌گیری می‌شود. افزایش غلظت آن‌ها می‌تواند نشان‌دهنده وجود فعالیت پیروژنی در نمونه باشد.

این روش به دلیل استفاده از سلول‌های انسانی و قابلیت شناسایی طیف گسترده‌تری از پیروژن‌ها، یکی از روش‌های مهم جایگزین آزمون حیوانی محسوب می‌شود.

آزمون اندوتوکسین باکتریایی (Bacterial Endotoxins Test – BET)

این روش برای شناسایی و اندازه‌گیری اندوتوکسین‌های باکتری‌های گرم منفی انجام می‌شود. روش‌های متداول آن شامل LAL و معرف‌های نوترکیب مانند rFC هستند.

در این آزمون، واکنش معرف با اندوتوکسین اندازه‌گیری می‌شود. روش‌های ژل کلات، توربیدیمتریک و کروموژنیک از روش‌های رایج هستند.

باید توجه داشت که BET فقط اندوتوکسین باکتریایی را بررسی می‌کند و برای شناسایی پیروژن‌های غیراَندوتوکسینی کافی نیست.

مراحل کلی انجام آزمون پیروژنی

در روش MAT، مراحل معمول انجام آزمون شامل موارد زیر است:

  • آماده‌سازی نمونه: نمونه محصول یا عصاره آن با توجه به جنس، ساختار و کاربرد محصول آماده می‌شود.

  • آماده‌سازی سلول‌ها: سلول‌های مونوسیتی انسانی یا سیستم سلولی معتبر و مناسب برای آزمون آماده می‌شوند.

  • تماس نمونه با سلول‌ها: نمونه در شرایط کنترل‌شده با سلول‌ها انکوبه می‌شود.

  • اندازه‌گیری سیتوکین‌ها: پس از دوره انکوباسیون، میزان سیتوکین‌های التهابی آزادشده مانند IL-6 اندازه‌گیری می‌شود.

  • کنترل کیفیت و تفسیر: نتایج با کنترل‌های مثبت و منفی مقایسه شده و فعالیت پیروژنی نمونه ارزیابی می‌شود.

در آزمون‌های دیگر، مراحل متفاوت هستند؛ برای مثال در RPT تغییرات دمای بدن خرگوش و در BET واکنش معرف با اندوتوکسین اندازه‌گیری می‌شود.

استانداردها و مراجع مورد استفاده در تست پیروژنی

انتخاب استاندارد به نوع محصول و روش آزمون بستگی دارد. مهم‌ترین استانداردها و مراجع بین‌المللی عبارت‌اند از:

ISO/TR 21582:2021 – Pyrogenicity: Principles and Methods for Pyrogen Testing of Medical Devices

این مرجع به اصول و روش‌های بررسی پیروژنی در تجهیزات پزشکی و مواد تشکیل‌دهنده آن‌ها می‌پردازد. در انتخاب روش مناسب برای بررسی مواد تب‌زا در تجهیزات پزشکی کاربرد دارد. این سند از نوع گزارش فنی (Technical Report) است، نه یک استاندارد الزامی مستقل.

ISO 10993-11:2017 – Tests for Systemic Toxicity

این استاندارد بخشی از مجموعه استانداردهای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است و به بررسی سمیت سیستمیک می‌پردازد. ضمیمه G آن به موضوع پیروژنی ناشی از مواد (Material-Mediated Pyrogenicity) و موادی که می‌توانند بدون وجود اندوتوکسین، واکنش تب‌زا ایجاد کنند، مرتبط است.

ISO 10993-1 – Biological Evaluation of Medical Devices

این استاندارد چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را بر اساس مدیریت ریسک مشخص می‌کند. بر اساس آن، ضرورت انجام آزمون پیروژنی با توجه به نوع محصول، محل تماس با بدن، مدت تماس و خطرات احتمالی تعیین می‌شود.

USP – Pyrogen Test

این فصل از دارونامه آمریکا به آزمون پیروژنی خرگوش اختصاص دارد و اصول انجام آزمون و ارزیابی تغییرات دمای بدن را توضیح می‌دهد. استفاده از روش‌های جایگزین معتبر و اثبات هم‌ارزی آن‌ها می‌تواند در موارد مناسب مطرح باشد.

USP – Medical Devices: Bacterial Endotoxin and Pyrogen Tests

این فصل به بررسی اندوتوکسین باکتریایی و پیروژن‌ها در تجهیزات پزشکی اختصاص دارد و در ارزیابی الزامات آزمون این محصولات کاربرد دارد.

Ph. Eur. 2.6.30 – Monocyte-Activation Test

این فصل از دارونامه اروپا به روش فعال‌سازی مونوسیت‌ها اختصاص دارد. در این روش، واکنش سلول‌های ایمنی انسانی به پیروژن‌ها با اندازه‌گیری سیتوکین‌های التهابی بررسی می‌شود.

Ph. Eur. 2.6.8 – Pyrogens

این فصل به آزمون پیروژنی خرگوش اختصاص داشت. با توجه به تغییرات دارونامه اروپا، این روش از ژوئیه ۲۰۲۵ کنار گذاشته شده است و MAT به‌عنوان روش جایگزین مهم مورد توجه قرار گرفته است.

**USP و USP **

این دو فصل به‌ترتیب به آزمون اندوتوکسین باکتریایی با روش‌های متداول و آزمون با معرف‌های نوترکیب می‌پردازند. از آنجا که اندوتوکسین‌ها یکی از گروه‌های مهم پیروژن‌ها هستند، این مراجع در برنامه ارزیابی پیروژنی نیز اهمیت دارند؛ با این حال، به‌تنهایی جایگزین آزمون شناسایی تمام پیروژن‌ها نیستند.

FDA Guidance – Pyrogen and Endotoxins Testing: Questions and Answers (March 2026)

این راهنمای سازمان غذا و داروی آمریکا توصیه‌هایی درباره انتخاب روش آزمون، حدود پذیرش و ارزیابی اندوتوکسین و پیروژن در محصولات دارویی و تجهیزات پزشکی ارائه می‌کند. در آن به USP ، USP و ANSI/AAMI ST72 نیز ارجاع داده شده است.

چه محصولاتی به تست پیروژنی نیاز دارند؟

با توجه به ارزیابی ریسک و الزامات قانونی، این آزمون ممکن است برای محصولات زیر مورد نیاز باشد:

  • تجهیزات پزشکی تزریقی و تهاجمی

  • کاتترهای عروقی و قلبی

  • ست‌های تزریق و انتقال خون

  • تجهیزات دیالیز

  • ایمپلنت‌ها و تجهیزات کاشتنی

  • دریچه‌های قلبی مصنوعی

  • تجهیزات مورد استفاده در جراحی‌های داخلی

  • محصولات در تماس با مایع مغزی‌نخاعی

  • برخی مواد اولیه و اجزای مورد استفاده در ساخت تجهیزات پزشکی

  • فرآورده‌های دارویی تزریقی و محلول‌های استریل

نکات مهم در انتخاب روش و تفسیر نتایج

انتخاب روش آزمون باید بر اساس نوع محصول و منشأ احتمالی پیروژن انجام شود. برای مثال، اگر هدف صرفاً شناسایی اندوتوکسین باکتریایی باشد، روش LAL یا rFC می‌تواند مناسب باشد؛ اما اگر احتمال وجود پیروژن‌های غیراَندوتوکسینی نیز مطرح باشد، روش MAT می‌تواند اطلاعات جامع‌تری ارائه کند.

همچنین باید اثر احتمالی مواد تشکیل‌دهنده محصول بر نتیجه آزمون بررسی شود. برخی مواد ممکن است فعالیت سلول‌ها یا واکنش معرف‌ها را تغییر دهند و موجب نتایج مثبت یا منفی کاذب شوند. بنابراین کنترل تداخل و اعتبارسنجی اختصاصی روش برای هر محصول اهمیت دارد.

نکته مهم: انجام تست پیروژنی برای تمام تجهیزات پزشکی الزامی نیست. ضرورت و نوع آزمون باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی محصول و استانداردهای مرتبط تعیین شود.

جمع‌بندی

تست پیروژنی یکی از آزمون‌های مهم ارزیابی ایمنی محصولات دارویی و تجهیزات پزشکی است که برای شناسایی موادی انجام می‌شود که می‌توانند باعث تب و واکنش‌های التهابی در بدن شوند. روش فعال‌سازی مونوسیت‌ها (MAT)، آزمون پیروژنی خرگوش (RPT) و آزمون اندوتوکسین باکتریایی (BET) از روش‌های مهم در این حوزه هستند. استانداردهای ISO/TR 21582، ISO 10993-11، USP و دارونامه اروپا از مراجع اصلی مرتبط با این آزمون محسوب می‌شوند.

برای اطلاعات بیشتر می‌توان به منابع رسمی زیر مراجعه کرد: