آزمون سمیت ژنی ایمز (Ames Test)

آزمون ایمز یا Ames Test یکی از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین آزمون‌های سمیت ژنی است که برای بررسی توانایی یک ماده در ایجاد جهش ژنتیکی استفاده می‌شود.

نام علمی این روش Bacterial Reverse Mutation Test یا آزمون جهش برگشتی باکتریایی است.

هدف اصلی آزمون ایمز، بررسی این موضوع است که آیا یک ماده شیمیایی، ترکیب یا عصاره تجهیزات پزشکی می‌تواند باعث ایجاد جهش در DNA شود یا خیر.

این آزمون به‌ویژه برای شناسایی جهش‌های نقطه‌ای شامل جایگزینی بازهای DNA (Base-pair Substitution) و حذف یا اضافه‌شدن تعداد محدودی از بازها (Frameshift Mutation) کاربرد دارد.

اساس و مکانیسم آزمون ایمز

در این آزمون از سویه‌های جهش‌یافته باکتریایی استفاده می‌شود که به دلیل نقص ژنتیکی، قادر به ساخت یک اسیدآمینه ضروری نیستند.

برای مثال، برخی سویه‌های باکتری سالمونلا تیفی‌موریوم (Salmonella typhimurium) به دلیل جهش ژنتیکی قادر به تولید اسیدآمینه هیستیدین نیستند و برای رشد به محیط حاوی هیستیدین نیاز دارند.

در صورتی که ماده مورد آزمایش باعث ایجاد جهش برگشتی در ژن معیوب این باکتری‌ها شود، ممکن است توانایی تولید هیستیدین دوباره به آن‌ها بازگردد.

در این حالت، باکتری‌های جهش‌یافته برگشتی می‌توانند در محیط کشت فاقد هیستیدین رشد کنند و کلونی تشکیل دهند.

افزایش تعداد کلونی‌های جهش‌یافته برگشتی نسبت به کنترل منفی می‌تواند نشان‌دهنده خاصیت جهش‌زایی ماده مورد آزمایش باشد.

سویه‌های باکتریایی مورد استفاده

در آزمون ایمز معمولاً از مجموعه‌ای از سویه‌های باکتریایی استفاده می‌شود تا انواع مختلف جهش ژنتیکی شناسایی شوند.

مهم‌ترین سویه‌ها عبارت‌اند از:

  • TA98: برای شناسایی جهش‌های تغییر چارچوب خوانش (Frameshift).

  • TA100: برای شناسایی جهش‌های جایگزینی جفت باز (Base-pair Substitution).

  • TA1535: برای بررسی برخی جهش‌های جایگزینی جفت باز.

  • TA1537: برای شناسایی جهش‌های تغییر چارچوب خوانش.

  • TA102: برای بررسی برخی جهش‌های جایگزینی جفت باز و آسیب‌های مرتبط با عوامل اکسیدکننده.

در برخی پروتکل‌ها از سویه‌های Escherichia coli مانند WP2 uvrA نیز استفاده می‌شود.

مطابق دستورالعمل OECD TG 471، آزمون باید با حداقل پنج سویه قابل تحلیل از باکتری‌های مناسب انجام شود.

مراحل انجام آزمون ایمز

آماده‌سازی نمونه: ابتدا ماده مورد آزمایش آماده می‌شود. در ارزیابی تجهیزات پزشکی، معمولاً عصاره حاصل از استخراج نمونه با توجه به جنس ماده، شرایط تماس و روش استاندارد آماده‌سازی تهیه می‌شود.

آماده‌سازی سویه‌های باکتریایی: سویه‌های جهش‌یافته باکتریایی در شرایط کنترل‌شده کشت داده می‌شوند و از نظر ویژگی‌های ژنتیکی و عملکردی مورد بررسی قرار می‌گیرند.

تماس با ماده مورد آزمایش: باکتری‌ها در معرض غلظت‌های مختلف نمونه قرار می‌گیرند تا احتمال ایجاد جهش بررسی شود.

استفاده از سیستم فعال‌سازی متابولیکی S9: آزمون در دو وضعیت انجام می‌شود:

  • بدون S9: برای بررسی اثر مستقیم ماده بر DNA باکتری‌ها.

  • با S9: برای بررسی موادی که پس از متابولیسم در بدن ممکن است به ترکیبات جهش‌زا تبدیل شوند.

سیستم S9 معمولاً از بخش پس‌میتوکندریایی کبد حیوان آزمایشگاهی تهیه می‌شود و حاوی آنزیم‌های متابولیزه‌کننده مواد شیمیایی است.

انجام کشت و انکوباسیون: مخلوط باکتری، نمونه و در صورت نیاز سیستم S9 روی محیط کشت مناسب قرار می‌گیرد. دو روش متداول شامل Plate Incorporation و Pre-incubation هستند.

شمارش کلونی‌ها: پس از دوره انکوباسیون، تعداد کلونی‌های جهش‌یافته برگشتی شمارش می‌شود.

تحلیل نتایج: تعداد کلونی‌های گروه‌های آزمایشی با کنترل منفی مقایسه می‌شود تا مشخص شود آیا افزایش معنادار و وابسته به غلظت در تعداد کلونی‌ها وجود دارد یا خیر.

استانداردهای آزمون سمیت ژنی ایمز

استاندارد OECD TG 471

استاندارد اصلی آزمون ایمز

OECD Test Guideline 471 – Bacterial Reverse Mutation Test

این دستورالعمل مرجع اصلی اجرای آزمون ایمز است و روش انجام آزمون جهش برگشتی باکتریایی را مشخص می‌کند.

این استاندارد موارد زیر را پوشش می‌دهد:

  • انتخاب سویه‌های باکتریایی مناسب

  • آماده‌سازی و مواجهه با ماده مورد آزمایش

  • تعیین غلظت‌های مختلف نمونه

  • استفاده از سیستم فعال‌سازی متابولیکی S9

  • انجام روش‌های Plate Incorporation و Pre-incubation

  • استفاده از کنترل‌های مثبت و منفی

  • شمارش کلونی‌های جهش‌یافته و تفسیر نتایج

نسخه اصلاح‌شده این دستورالعمل در سال ۲۰۲۰ منتشر شده است.

استاندارد ISO 10993-3:2026

این استاندارد با عنوان زیر منتشر شده است:

Biological evaluation of medical devices – Part 3: Evaluation of genotoxicity, carcinogenicity, reproductive toxicity and developmental toxicity

استاندارد ISO 10993-3 مرجع اصلی ارزیابی سمیت ژنی تجهیزات پزشکی است.

در نسخه ۲۰۲۶، آزمون جهش برگشتی باکتریایی بر اساس OECD 471، با اصلاحات متناسب با کاربرد در تجهیزات پزشکی، در مجموعه آزمون‌های In vitro سمیت ژنی قرار گرفته است.

بر اساس راهبرد این استاندارد، در صورت نیاز به انجام آزمون‌های سمیت ژنی، ارزیابی شامل موارد زیر است:

  • آزمون جهش ژنی باکتریایی بر اساس OECD 471 با اصلاحات مربوط به تجهیزات پزشکی.

  • حداقل یکی از آزمون‌های معتبر سلول‌های پستانداران برای بررسی آسیب کروموزومی یا جهش ژنی، مانند OECD 473، OECD 490 یا OECD 487.

بنابراین آزمون ایمز به‌تنهایی برای تکمیل ارزیابی سمیت ژنی تجهیزات پزشکی کافی نیست و باید در کنار آزمون تکمیلی مناسب بررسی شود.

استانداردهای تکمیلی مرتبط

  • ISO 10993-1: چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی و تعیین آزمون‌های مورد نیاز بر اساس ریسک.

  • ISO 10993-12: الزامات آماده‌سازی نمونه، استخراج و مواد مرجع.

  • ISO 10993-18: مشخصه‌یابی شیمیایی مواد و تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم‌شناختی ترکیبات آزادشده از تجهیزات پزشکی.

این استانداردها به طراحی صحیح برنامه ارزیابی زیستی و تفسیر نتایج کمک می‌کنند.

تفسیر نتایج آزمون ایمز

اگر تعداد کلونی‌های جهش‌یافته برگشتی در گروه آزمایش نسبت به کنترل منفی افزایش معنادار و قابل تکرار داشته باشد، احتمال جهش‌زا بودن ماده مطرح می‌شود.

در تفسیر نتایج باید به موارد زیر توجه شود:

  • افزایش تعداد کلونی‌ها نسبت به کنترل منفی

  • وجود رابطه احتمالی بین غلظت نمونه و تعداد کلونی‌ها

  • تکرارپذیری نتایج در آزمایش‌های مستقل

  • بررسی سمیت یا مهار رشد باکتری‌ها

  • مقایسه نتایج در حضور و عدم حضور سیستم S9

  • اعتبار کنترل‌های مثبت و منفی

نکته مهم این است که نتیجه مثبت آزمون ایمز به معنای اثبات قطعی سرطان‌زایی ماده نیست؛ بلکه نشان‌دهنده وجود پتانسیل جهش‌زایی در شرایط آزمون است و باید همراه با سایر اطلاعات سم‌شناختی ارزیابی شود.

اهمیت آزمون ایمز در تجهیزات پزشکی

در ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی، برخی مواد اولیه، افزودنی‌ها، رنگ‌ها، چسب‌ها، پلیمرها و ترکیبات شیمیایی ممکن است در شرایط خاص ترکیبات جهش‌زا آزاد کنند.

آزمون ایمز می‌تواند به شناسایی پتانسیل جهش‌زایی این ترکیبات کمک کند و بخشی از برنامه ارزیابی سمیت ژنی محصولات پزشکی باشد.

جمع‌بندی: آزمون ایمز روشی برای شناسایی جهش‌زایی ژنی با استفاده از سویه‌های باکتریایی جهش‌یافته است. استاندارد OECD TG 471 مرجع اصلی اجرای این آزمون و ISO 10993-3:2026 استاندارد مرتبط با ارزیابی سمیت ژنی تجهیزات پزشکی است. انتخاب و اجرای آزمون باید بر اساس نوع محصول، شرایط تماس، ترکیبات آزادشده و ارزیابی ریسک انجام شود.

منابع استاندارد