آزمایشگاه همکار غذا و دارو چیست؟

آزمایشگاه همکار غذا و دارو به آزمایشگاهی گفته می شود که بر اساس ضوابط و الزامات سازمان غذا و دارو، صلاحیت آن برای انجام مجموعه ای از آزمون های تخصصی در یک یا چند حوزه مشخص ارزیابی و تأیید شده است. این آزمایشگاه ها با انجام آزمون های کنترل کیفیت، ایمنی، شناسایی و ارزیابی ویژگی های محصولات، به بررسی انطباق آنها با الزامات فنی و مقرراتی کمک می کنند.

در حوزه تجهیزات و ملزومات پزشکی، آزمایشگاه های همکار غذا و دارو نقش مهمی در ارزیابی ایمنی محصولات پیش از عرضه به بازار دارند. تولیدکنندگان می توانند با استفاده از خدمات این آزمایشگاه ها، ویژگی های فیزیکی، شیمیایی، میکروبیولوژیک و زیستی محصولات خود را بررسی کنند و مستندات آزمایشگاهی مورد نیاز را برای فرایندهای نظارتی و رگولاتوری تهیه کنند.

برای مثال، محصولاتی مانند سرنگ، کاتتر، گاز پزشکی، پانسمان، دستکش، چسب جراحی و سایر تجهیزات پزشکی ممکن است متناسب با نوع کاربرد و میزان تماس با بدن، به آزمون های مختلفی نیاز داشته باشند. یکی از مهم ترین گروه های این آزمون ها، ارزیابی زیست سازگاری بر اساس استانداردهای خانواده ISO 10993 است.

نکته مهم: همکار بودن آزمایشگاه به معنای مجاز بودن آن برای انجام تمام آزمون های آزمایشگاهی نیست. دامنه مجوز و صلاحیت آزمایشگاه باید با نوع آزمون درخواستی مطابقت داشته باشد.

بر اساس چه استانداردهایی فعالیت آزمایشگاه همکار غذا و دارو انجام می شود؟

فعالیت آزمایشگاه های همکار بر اساس الزامات مراجع نظارتی، دامنه صلاحیت تایید شده و استانداردهای فنی مرتبط با آزمون های مورد نظر انجام می شود. برخلاف تصور برخی تولیدکنندگان، یک استاندارد واحد برای تمام آزمون های آزمایشگاهی وجود ندارد و انتخاب روش آزمون به نوع محصول، ویژگی های آن و هدف ارزیابی بستگی دارد.

مهم ترین استانداردها و دستورالعمل های مورد استفاده در حوزه فعالیت آزمایشگاه های آزمون تجهیزات پزشکی عبارت اند از:

استاندارد ISO/IEC 17025

استاندارد ISO/IEC 17025 با عنوان «الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون» یکی از مهم ترین استانداردهای مرتبط با مدیریت کیفیت و صلاحیت فنی آزمایشگاه ها است.

این استاندارد الزامات مربوط به موارد زیر را مشخص می کند:

  • صلاحیت علمی و فنی کارکنان آزمایشگاه

  • اعتبارسنجی و صحه گذاری روش های آزمون

  • کالیبراسیون و کنترل تجهیزات آزمایشگاهی

  • اطمینان از اعتبار نتایج آزمون ها

  • کنترل کیفیت داخلی و مشارکت در آزمون های مهارت

  • مدیریت مستندات و سوابق آزمایشگاهی

  • بی طرفی و محرمانگی اطلاعات مشتریان

نسخه منتشر شده و جاری این استاندارد ISO/IEC 17025:2017 است که در سال 2023 مجددا توسط ISO تایید شده است.

 

خانواده استانداردهای ISO 10993

استانداردهای خانواده ISO 10993 به ارزیابی زیستی و زیست سازگاری تجهیزات و ملزومات پزشکی اختصاص دارند. هدف این استانداردها بررسی خطرات زیستی ناشی از تماس مواد سازنده تجهیزات پزشکی با بدن انسان است.

انتخاب آزمون های مورد نیاز بر اساس نوع تماس محصول با بدن، مدت زمان تماس، ترکیبات مواد اولیه، فرایند ساخت و استریلیزاسیون و ارزیابی ریسک انجام می شود.

برخی از مهم ترین بخش های این خانواده عبارت اند از:

  • ISO 10993-1: اصول کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک

  • ISO 10993-4: ارزیابی برهمکنش تجهیزات پزشکی با خون

  • ISO 10993-5: آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)

  • ISO 10993-6: ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت

  • ISO 10993-10: آزمون های حساسیت زایی (Sensitization)

  • ISO 10993-11: آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity)

  • ISO 10993-12: آماده سازی نمونه ها و مواد مرجع

  • ISO 10993-13: شناسایی و تعیین کمیت محصولات تخریب پلیمرها

  • ISO 10993-14: شناسایی و تعیین کمیت محصولات تخریب سرامیک ها

  • ISO 10993-15: شناسایی و تعیین کمیت محصولات تخریب فلزات و آلیاژها

  • ISO 10993-17: ارزیابی خطر سم شناسی ترکیبات قابل استخراج و آزادشونده

  • ISO 10993-18: شناسایی و مشخصه یابی شیمیایی مواد

  • ISO 10993-23: آزمون تحریک زایی (Irritation)

توجه به آخرین ویرایش استاندارد: در تاریخ تهیه این مطلب، استاندارد ISO 10993-1:2025 به عنوان ویرایش ششم منتشر شده و جایگزین نسخه ISO 10993-1:2018 شده است. بنابراین در ارزیابی محصولات باید نسخه جاری استاندارد و همچنین نسخه مورد پذیرش مرجع نظارتی مربوطه بررسی شود.

 

دستورالعمل های OECD

دستورالعمل های OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) مجموعه ای از روش های استاندارد برای ارزیابی ایمنی شیمیایی، سمیت و اثرات زیستی مواد هستند.

این دستورالعمل ها در برخی آزمون های سم شناسی و ژنوتوکسیسیته کاربرد دارند. برای مثال:

  • OECD TG 471: آزمون جهش زایی باکتریایی (Ames Test)

  • OECD TG 473: آزمون ناهنجاری های کروموزومی در سلول های پستانداران

  • OECD TG 487: آزمون میکرونوکلئوس در شرایط آزمایشگاهی

  • OECD TG 439: آزمون تحریک پوستی در شرایط آزمایشگاهی

استفاده از این دستورالعمل ها باید متناسب با هدف ارزیابی، نوع ماده و الزامات رگولاتوری انجام شود. همچنین استفاده از یک روش OECD به تنهایی به معنای انطباق کامل آزمون زیست سازگاری تجهیزات پزشکی با ISO 10993 نیست.

سایر استانداردها و مراجع تخصصی

علاوه بر استانداردهای فوق، بسته به نوع آزمون ممکن است از مراجع دیگری نیز استفاده شود:

  • ASTM: برای آزمون های تخصصی مواد و تجهیزات پزشکی، از جمله ارزیابی همولیز و ویژگی های مواد.

  • USP: برای آزمون های مرتبط با ایمنی زیستی و کیفیت برخی محصولات پزشکی و دارویی.

  • ISO 14971: برای مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی.

  • GLP: اصول عملکرد خوب آزمایشگاهی برای مطالعات غیر بالینی در محدوده کاربرد آن.

باید توجه داشت که ISO/IEC 17025، مجوز آزمایشگاه همکار، و GLP سه مفهوم متفاوت هستند و هیچ کدام را نمی توان به جای دیگری در نظر گرفت.

چرا انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو اهمیت دارد؟

انتخاب آزمایشگاه مناسب فقط بر اساس قیمت یا سرعت انجام آزمون نباید صورت گیرد. تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی باید اطمینان حاصل کنند که آزمایشگاه انتخاب شده، مجوز و دامنه صلاحیت متناسب با آزمون درخواستی را دارد.

همچنین روش انجام آزمون، شرایط آماده سازی نمونه، کنترل های مثبت و منفی، اعتبار روش و نحوه گزارش نتایج از عوامل مهم در قابلیت اتکای گزارش آزمایشگاهی هستند.

برای مثال، در آزمون سمیت سلولی مطابق ISO 10993-5، صرف انجام آزمون MTT کافی نیست؛ بلکه آماده سازی نمونه یا عصاره، شرایط مواجهه سلول، کنترل های آزمون و ارزیابی نتایج نیز باید مطابق روش معتبر انجام شوند.

خدمات آزمایشگاهی سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن با فعالیت در حوزه آزمون های زیست سازگاری و ارزیابی سمیت، خدمات آزمایشگاهی مورد نیاز تولیدکنندگان تجهیزات و ملزومات پزشکی را ارائه می کند.

برخی از حوزه های خدمات آزمایشگاهی عبارت اند از:

  • آزمون سمیت سلولی (MTT و NRU)

  • آزمون سمیت سلولی تماس مستقیم

  • آزمون های ژنوتوکسیسیته

  • آزمون حساسیت زایی

  • آزمون تحریک زایی

  • آزمون همولیز و سازگاری خونی

  • آزمون های میکروبیولوژی و کنترل آلودگی

تعیین آزمون های مورد نیاز هر محصول با توجه به نوع کاربرد، طبقه بندی زیستی، مدت و محل تماس با بدن و الزامات مرجع نظارتی انجام می شود.

برای انتخاب آزمون های مناسب محصول خود و دریافت مشاوره تخصصی، می توانید با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

منابع معتبر