تست سمیت سیستمیک مزمن اورال (Chronic Oral Systemic Toxicity Test)
تست سمیت سیستمیک مزمن اورال یک آزمون سم شناسی برای بررسی اثرات نامطلوب ناشی از دریافت مکرر و طولانی مدت یک ماده از طریق خوراکی است. در این آزمون، ماده مورد بررسی طی یک دوره طولانی و با دوزهای مشخص به صورت روزانه در اختیار مدل آزمایشگاهی قرار می گیرد تا مشخص شود مصرف مداوم آن چه اثراتی بر سلامت عمومی، عملکرد اندام های داخلی و سیستم های حیاتی بدن ایجاد می کند.
هدف اصلی این آزمون، شناسایی سمیت ناشی از مواجهه طولانی مدت، تعیین اندام های هدف، بررسی رابطه بین دوز و پاسخ، شناسایی اثرات تجمعی احتمالی و تعیین سطح مواجهه بدون اثر نامطلوب قابل مشاهده (NOAEL) است.
این آزمون با تست سمیت حاد و تحت مزمن تفاوت دارد. در مطالعات حاد، اثرات ناشی از مواجهه کوتاه مدت بررسی می شود؛ در مطالعات تحت مزمن، معمولا مواجهه حدود 90 روز ادامه دارد؛ اما در مطالعات مزمن، مدت مواجهه طولانی تر است و برای بررسی اثرات مصرف مداوم در بازه های زمانی بلندمدت طراحی می شود.
کاربرد تست سمیت سیستمیک مزمن اورال
این آزمون برای موادی اهمیت دارد که از طریق بلع وارد بدن می شوند یا در شرایط مصرف واقعی، مواجهه خوراکی مکرر و طولانی مدت با آن ها اتفاق می افتد.
از جمله مواد و محصولات قابل بررسی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
-
مواد اولیه دارویی و ترکیبات مورد استفاده در تولید داروهای خوراکی
-
داروهایی که برای مصرف طولانی مدت طراحی شده اند
-
مکمل های غذایی و فرآورده های تغذیه ای
-
عصاره های گیاهی و ترکیبات طبیعی قابل مصرف خوراکی
-
افزودنی های غذایی و ترکیبات مورد استفاده در صنایع غذایی
-
ترکیبات شیمیایی جدید که احتمال مواجهه خوراکی مداوم با آن ها وجود دارد
-
مواد اولیه مورد استفاده در تولید محصولات بهداشتی یا دارویی، در صورت وجود سناریوی مواجهه خوراکی
-
مواد قابل استخراج یا آزادشونده از تجهیزات پزشکی، در صورتی که مسیر مواجهه خوراکی از نظر علمی و ارزیابی ریسک قابل توجیه باشد
انجام این آزمون برای تمام محصولات خوراکی یا دارویی الزامی نیست. نیاز به آن بر اساس نوع ماده، مقدار مصرف، مدت مصرف، ویژگی های سم شناسی، گروه مصرف کننده و الزامات مرجع نظارتی تعیین می شود.
مراحل انجام تست سمیت سیستمیک مزمن اورال
آماده سازی و شناسایی نمونه
در مرحله نخست، مشخصات ماده مورد آزمایش از نظر هویت، خلوص، ترکیب شیمیایی، پایداری و ویژگی های فیزیکی و شیمیایی بررسی می شود. همچنین روش آماده سازی نمونه و حامل مناسب برای تجویز خوراکی تعیین می شود تا ماده در طول مطالعه از نظر غلظت و پایداری قابل کنترل باشد.
انتخاب مدل آزمایشگاهی و تعیین دوزها
مدل حیوانی با توجه به دستورالعمل آزمون، ویژگی ماده و هدف مطالعه انتخاب می شود. در مطالعات مزمن خوراکی، معمولا از جوندگانی مانند رت استفاده می شود. حیوانات در گروه کنترل و گروه های دریافت کننده دوزهای مختلف قرار می گیرند تا اثرات احتمالی در سطوح متفاوت مواجهه بررسی شود.
تجویز مکرر و طولانی مدت ماده
ماده مورد بررسی از طریق خوراک، آب آشامیدنی یا گاواژ خوراکی (Oral Gavage) به مدل آزمایشگاهی داده می شود. روش تجویز باید با ویژگی های ماده و دستورالعمل مطالعه هماهنگ باشد. در این مرحله، مقدار دریافت شده، دفعات تجویز و مدت مواجهه به دقت ثبت و کنترل می شود.
پایش و ثبت تغییرات در طول مطالعه
در طول دوره مواجهه، وضعیت عمومی حیوانات به صورت منظم بررسی و ثبت می شود. مهم ترین موارد عبارت اند از:
-
تغییرات وزن بدن و میزان مصرف غذا و آب
-
تغییرات رفتار، تحرک و وضعیت ظاهری
-
بروز علائم بالینی غیر طبیعی
-
بررسی وضعیت پوست، مو و مخاط ها
-
ثبت موارد مرگ و میر یا بروز عوارض شدید
-
بررسی تغییرات احتمالی در عملکرد سیستم عصبی، ایمنی و سایر اندام های حیاتی، متناسب با ویژگی ماده
آزمایش های هماتولوژی و بیوشیمی خون
برای بررسی اثرات سیستمیک ناشی از مصرف طولانی مدت، نمونه های خون در زمان های تعیین شده جمع آوری و آزمایش می شوند. این بررسی ها می توانند شامل موارد زیر باشند:
-
شمارش کامل سلول های خونی (CBC)
-
بررسی هموگلوبین، هماتوکریت و شاخص های گلبول قرمز
-
شمارش گلبول های سفید و پلاکت ها
-
بررسی آنزیم های کبدی مانند ALT، AST و ALP
-
اندازه گیری اوره و کراتینین برای ارزیابی عملکرد کلیه
-
بررسی گلوکز، پروتئین کل، آلبومین و چربی های خون
-
آزمایش ادرار برای ارزیابی عملکرد کلیه و دستگاه ادراری
کالبدگشایی و بررسی بافت شناسی
پس از پایان دوره مطالعه، حیوانات مطابق طرح آزمون بررسی می شوند. اندام هایی مانند کبد، کلیه، قلب، ریه، طحال، مغز، غدد فوق کلیوی و اندام های تولید مثلی ممکن است از نظر وزن و تغییرات ظاهری ارزیابی شوند.
در ادامه، نمونه های بافتی برای بررسی میکروسکوپی آماده می شوند تا تغییراتی مانند التهاب، نکروز، تخریب سلولی، فیبروز یا سایر ضایعات احتمالی شناسایی شوند. دامنه بررسی بافت شناسی بر اساس یافته های بالینی، نوع ماده و دستورالعمل مطالعه تعیین می شود.
تحلیل نتایج و تعیین سطح ایمنی
در پایان، تمام داده های حاصل از مشاهدات بالینی، آزمایش های خون و ادرار، وزن اندام ها و بررسی های بافت شناسی تحلیل می شوند. مهم ترین خروجی های مطالعه عبارت اند از:
-
شناسایی اندام ها و سیستم های هدف سمیت
-
تعیین رابطه بین دوز مصرفی و شدت اثرات نامطلوب
-
شناسایی اثرات تجمعی یا دیررس احتمالی
-
تعیین NOAEL، یعنی بالاترین دوزی که در آن اثر نامطلوب قابل مشاهده ای گزارش نشده است
-
تعیین LOAEL، یعنی پایین ترین دوزی که در آن اثر نامطلوب مشاهده شده است
-
فراهم کردن داده های لازم برای ارزیابی ریسک ناشی از مصرف طولانی مدت
استانداردهای تست سمیت سیستمیک مزمن اورال
انتخاب استاندارد به نوع ماده، کاربرد محصول و هدف مطالعه بستگی دارد. برای مواد شیمیایی، دستورالعمل های OECD روش های اصلی طراحی مطالعات مزمن را مشخص می کنند. برای تجهیزات پزشکی نیز استانداردهای مجموعه ISO 10993 چارچوب ارزیابی سمیت سیستمیک را ارائه می دهند.
استاندارد OECD TG 452
OECD Test Guideline 452: Chronic Toxicity Studies
این دستورالعمل یکی از استانداردهای اصلی برای بررسی سمیت مزمن مواد شیمیایی است و بر ارزیابی اثرات ناشی از مواجهه مکرر و طولانی مدت تمرکز دارد.
در این روش، ماده مورد بررسی معمولا به صورت روزانه و از طریق خوراکی به حیوانات آزمایشگاهی داده می شود. مدت معمول مطالعه در این دستورالعمل 12 ماه است. در طراحی مطالعه از گروه کنترل و دست کم سه سطح دوز استفاده می شود. هر دو جنس حیوانات نیز در مطالعه مورد توجه قرار می گیرند.
بررسی وزن بدن، علائم بالینی، آزمایش های هماتولوژی، بیوشیمی خون، آزمایش ادرار، کالبدگشایی و بافت شناسی از بخش های مهم این مطالعه هستند.
اهداف اصلی OECD TG 452 عبارت اند از شناسایی سمیت مزمن، تعیین اندام های هدف، بررسی رابطه دوز و پاسخ و تعیین NOAEL یا نقطه شروع مناسب برای ارزیابی ریسک.
استاندارد OECD TG 453
OECD Test Guideline 453: Combined Chronic Toxicity / Carcinogenicity Studies
این دستورالعمل برای مطالعات ترکیبی سمیت مزمن و سرطان زایی طراحی شده است. زمانی از آن استفاده می شود که علاوه بر بررسی اثرات عمومی ناشی از مواجهه طولانی مدت، ارزیابی احتمال ایجاد تومور و اثرات سرطان زایی نیز ضرورت داشته باشد.
در بخش سمیت مزمن، دوره مواجهه معمولا 12 ماه است؛ اما بخش سرطان زایی برای مدت طولانی تری ادامه می یابد و می تواند بخش عمده ای از طول عمر حیوان را پوشش دهد. در مطالعات معمول با رت، دوره بخش سرطان زایی می تواند تا 24 ماه ادامه داشته باشد.
این دستورالعمل جایگزین مستقیم OECD TG 452 نیست؛ بلکه برای زمانی مناسب است که بررسی همزمان سمیت مزمن و پتانسیل سرطان زایی مورد نیاز باشد.
استاندارد OECD TG 408
OECD Test Guideline 408: Repeated Dose 90-Day Oral Toxicity Study in Rodents
این دستورالعمل برای بررسی سمیت خوراکی ناشی از مواجهه تکراری طی 90 روز در جوندگان استفاده می شود. اگرچه آزمون OECD TG 408 یک مطالعه تحت مزمن است و نه مزمن، نتایج آن می توانند در ارزیابی اولیه سمیت و طراحی مطالعات طولانی مدت مانند OECD TG 452 مورد استفاده قرار گیرند.
در واقع، مطالعه 90 روزه می تواند اطلاعات اولیه درباره اندام های هدف، دوزهای مناسب و اثرات احتمالی ماده فراهم کند تا ضرورت و نحوه طراحی مطالعه مزمن مشخص شود.
استاندارد ISO 10993-11:2017
Biological evaluation of medical devices – Part 11: Tests for systemic toxicity
این استاندارد برای ارزیابی سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی تدوین شده است و اثرات نامطلوب ناشی از مواجهه با مواد آزادشونده از تجهیزات پزشکی را بررسی می کند.
در این استاندارد، سمیت سیستمیک حاد، تحت حاد، تحت مزمن و مزمن مورد توجه قرار گرفته است. سمیت مزمن به اثراتی گفته می شود که در نتیجه تجویز یا مواجهه مکرر و پیوسته با ماده در بخش عمده ای از طول عمر گونه آزمایشگاهی ایجاد می شوند. برای جوندگان، مطالعات مزمن معمولا در محدوده 6 تا 12 ماه انجام می شوند.
نکته مهم این است که مسیر تجویز باید با شرایط تماس واقعی محصول و احتمال مواجهه بدن با مواد آن تناسب داشته باشد. بنابراین استفاده از مسیر خوراکی برای ارزیابی تجهیزات پزشکی فقط زمانی توجیه دارد که احتمال مواجهه خوراکی با مواد آزادشونده از محصول وجود داشته باشد.
استاندارد ISO 10993-1:2025
Biological evaluation of medical devices – Part 1: Requirements and general principles for the evaluation of biological safety within a risk management process
این استاندارد چارچوب کلی ارزیابی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی را در فرایند مدیریت ریسک مشخص می کند. بر اساس آن، نوع آزمون های زیستی باید با توجه به جنس مواد، محل تماس با بدن، مدت تماس، ماهیت محصول و خطرات احتمالی تعیین شود.
در محصولاتی که احتمال ورود ترکیبات آزادشونده به گردش خون یا سایر بخش های بدن وجود دارد، ارزیابی سمیت سیستمیک باید متناسب با مدت مواجهه و ویژگی های شیمیایی مواد انجام شود. انجام مطالعه مزمن نیز باید بر اساس ارزیابی ریسک و با ارائه توجیه علمی انتخاب شود.
استاندارد ISO 10993-12:2021
Biological evaluation of medical devices – Part 12: Sample preparation and reference materials
این استاندارد الزامات آماده سازی نمونه ها و مواد مرجع مورد استفاده در آزمون های زیستی تجهیزات پزشکی را مشخص می کند. انتخاب نمونه مناسب، روش استخراج، نسبت سطح یا جرم نمونه به حجم استخراج کننده و شرایط آماده سازی از موضوعات مهم این استاندارد هستند.
در مطالعات سمیت سیستمیک، آماده سازی صحیح نمونه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شرایط استخراج و آماده سازی باید تا حد امکان نماینده شرایط مواجهه واقعی با محصول باشند.
استاندارد ISO 10993-17:2023
Biological evaluation of medical devices – Part 17: Toxicological risk assessment of medical device constituents
این استاندارد به ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی می پردازد. اطلاعات مربوط به مواد شیمیایی آزادشونده از محصول، میزان مواجهه بدن و ویژگی های سم شناسی ترکیبات در این ارزیابی اهمیت دارند.
در بسیاری از موارد، پیش از طراحی یک مطالعه حیوانی طولانی مدت می توان با استفاده از اطلاعات شناسایی شیمیایی و ارزیابی سم شناسی، بخشی از خطرات احتمالی را بررسی کرد.
استاندارد ISO 10993-18:2020
Biological evaluation of medical devices – Part 18: Chemical characterization of medical device materials within a risk management process
این استاندارد برای شناسایی و مشخصه یابی شیمیایی مواد و تجهیزات پزشکی کاربرد دارد. بررسی ترکیبات قابل استخراج (Extractables)، مواد آزادشونده (Leachables)، ناخالصی ها و محصولات تخریب مواد می تواند اطلاعات لازم برای ارزیابی ریسک سم شناسی را فراهم کند.
این اطلاعات به شناسایی ترکیباتی کمک می کنند که در صورت ورود به بدن ممکن است باعث ایجاد اثرات سیستمیک شوند.
توجه: ISO 10993-11:2017 نسخه منتشر شده مورد اشاره در این متن است. پیش نویس های بازنگری این استاندارد که با عنوان ISO/DIS منتشر می شوند، تا پیش از انتشار نهایی نباید به عنوان نسخه نهایی و جایگزین استاندارد منتشر شده معرفی شوند.
تفاوت تست سمیت سیستمیک مزمن اورال با آزمون های مشابه
-
تست سمیت حاد خوراکی: اثرات سمی ناشی از یک بار مواجهه یا مواجهه کوتاه مدت از طریق بلع را بررسی می کند.
-
تست سمیت تحت حاد اورال: اثرات ناشی از مصرف مکرر ماده را معمولا طی 28 روز ارزیابی می کند.
-
تست سمیت تحت مزمن اورال: اثرات مصرف مکرر ماده را معمولا طی 90 روز بررسی می کند.
-
تست سمیت سیستمیک مزمن اورال: اثرات مواجهه خوراکی طولانی مدت را بررسی می کند و در دستورالعمل OECD TG 452 معمولا 12 ماه طول می کشد.
-
تست سرطان زایی: برای بررسی احتمال ایجاد تومور و اثرات سرطان زایی یک ماده طراحی شده است. این آزمون ممکن است به صورت مستقل یا همراه با مطالعه سمیت مزمن انجام شود.
اهمیت انجام تست سمیت سیستمیک مزمن اورال
مصرف مداوم برخی مواد دارویی، مکمل ها، افزودنی های غذایی و ترکیبات شیمیایی ممکن است در طول زمان باعث ایجاد اثراتی شود که در مطالعات کوتاه مدت قابل شناسایی نیستند. برخی از این اثرات می توانند به صورت تدریجی در کبد، کلیه، سیستم عصبی، سیستم ایمنی یا سایر اندام های بدن ظاهر شوند.
تست سمیت سیستمیک مزمن اورال با بررسی اثرات ناشی از مواجهه طولانی مدت، اطلاعات ارزشمندی درباره ایمنی مواد فراهم می کند. نتایج آن می توانند برای تعیین حدود مواجهه قابل قبول، شناسایی اندام های هدف، تکمیل پرونده ارزیابی سم شناسی و پشتیبانی از تصمیم گیری های نظارتی مورد استفاده قرار گیرند.
نکته مهم: تست سمیت سیستمیک مزمن اورال برای تمام داروها، مکمل ها یا محصولات خوراکی الزامی نیست. ضرورت انجام آن بر اساس نوع محصول، مقدار و مدت مصرف، داده های مطالعات قبلی، ویژگی های ماده و الزامات مرجع نظارتی تعیین می شود. همچنین OECD TG 452 روش مطالعه مزمن مواد شیمیایی است و ISO 10993-11 در حوزه تجهیزات پزشکی کاربرد دارد؛ انتخاب هر یک باید با توجه به ماهیت محصول و مسیر واقعی مواجهه انجام شود.
منابع و استانداردهای مرجع
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید