آزمون زیست سازگاری تجهیزات پزشکی چیست و چرا انجام می شود؟
آزمون زیست سازگاری تجهیزات پزشکی (Medical Device Biocompatibility Testing) مجموعه ای از ارزیابی های علمی و آزمایشگاهی است که با هدف بررسی ایمنی زیستی مواد و اجزای تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی در تماس با بدن انسان انجام می شود. هدف اصلی این آزمون ها اطمینان از این موضوع است که استفاده از یک محصول پزشکی در شرایط کاربرد مورد نظر، موجب ایجاد واکنش های زیستی نامطلوب و خطرناک در بدن بیمار یا کاربران نمی شود.
بسیاری از تجهیزات پزشکی، از جمله سرنگ، ست سرم، کاتتر، پانسمان، گاز پزشکی، نخ بخیه، ایمپلنت های ارتوپدی، تجهیزات دندانپزشکی و ابزارهای جراحی، به صورت مستقیم یا غیر مستقیم با بدن انسان تماس دارند. مواد تشکیل دهنده این محصولات ممکن است در اثر تماس با پوست، خون، بافت یا مایعات بدن، ترکیبات شیمیایی آزاد کنند یا واکنش های زیستی ایجاد کنند. بنابراین، صرف استفاده از مواد اولیه دارای گرید پزشکی یا تاییدیه بهداشتی، به تنهایی برای اثبات زیست سازگاری محصول نهایی کافی نیست.
ارزیابی زیست سازگاری به تولیدکنندگان کمک می کند تا خطرات احتمالی ناشی از تماس محصول با بدن را شناسایی و کنترل کنند و شواهد علمی لازم برای اثبات ایمنی زیستی محصول خود را در اختیار مراجع نظارتی قرار دهند.
چرا آزمون زیست سازگاری تجهیزات پزشکی اهمیت دارد؟
انجام آزمون های زیست سازگاری به دلایل مختلفی از نظر ایمنی بیمار، کیفیت محصول و الزامات رگولاتوری اهمیت دارد.
شناسایی سمیت سلولی: برخی مواد یا ترکیبات آزاد شده از تجهیزات پزشکی ممکن است باعث آسیب به سلول ها، کاهش زنده مانی سلولی یا مرگ سلولی شوند. آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test) برای بررسی این اثرات انجام می شود.
بررسی احتمال حساسیت زایی: بعضی مواد شیمیایی، رنگ ها، افزودنی ها، باقی مانده های فرآیند تولید و ترکیبات پلیمری می توانند موجب ایجاد واکنش های حساسیتی در بدن شوند. آزمون حساسیت زایی (Sensitization Test) با هدف ارزیابی این خطر انجام می شود.
بررسی تحریک بافتی: تماس برخی تجهیزات پزشکی با پوست، مخاط یا سایر بافت های بدن ممکن است موجب التهاب و تحریک موضعی شود. آزمون تحریک (Irritation Test) برای ارزیابی این اثرات کاربرد دارد.
بررسی سمیت سیستمیک: ترکیبات آزاد شده از یک وسیله پزشکی ممکن است از طریق خون یا سایر مسیرهای مواجهه وارد بدن شده و بر اندام های مختلف اثر بگذارند. آزمون های سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity Tests) برای ارزیابی این خطرات استفاده می شوند.
بررسی سازگاری با خون: تجهیزاتی که با خون تماس دارند، ممکن است موجب تخریب گلبول های قرمز، فعال شدن سیستم انعقادی یا ایجاد واکنش های نامطلوب خونی شوند. آزمون همولیز و سایر ارزیابی های سازگاری با خون برای بررسی این خطرات انجام می شوند.
بررسی خطرات ژنتیکی و سرطان زایی: برخی ترکیبات شیمیایی ممکن است موجب آسیب به DNA یا ایجاد تغییرات ژنتیکی شوند. ارزیابی ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity) و در صورت لزوم سایر اثرات ژنتیکی و سرطان زایی، بخشی از ارزیابی ایمنی زیستی برخی تجهیزات پزشکی است.
آزمون زیست سازگاری بر اساس چه استانداردهایی انجام می شود؟
مهم ترین مرجع بین المللی برای ارزیابی زیست سازگاری تجهیزات پزشکی، خانواده استانداردهای ISO 10993 است. این مجموعه استاندارد، روش ها و اصول ارزیابی اثرات زیستی تجهیزات پزشکی را مشخص می کند.
انتخاب استاندارد و آزمون مناسب به نوع محصول، جنس مواد تشکیل دهنده، محل تماس با بدن، مدت زمان تماس و ماهیت خطرات زیستی احتمالی بستگی دارد.
مهم ترین استانداردهای این مجموعه عبارت اند از:
ISO 10993-1: ارزیابی زیستی در چارچوب مدیریت ریسک
این استاندارد، چارچوب اصلی ارزیابی زیست سازگاری تجهیزات پزشکی را مشخص می کند. بر اساس آن، محصول از نظر نوع تماس با بدن و مدت زمان تماس طبقه بندی شده و ارزیابی های زیستی مورد نیاز تعیین می شوند.
ISO 10993-2: الزامات رفاه حیوانات در آزمون های زیستی
این استاندارد اصول مربوط به استفاده مسئولانه از حیوانات آزمایشگاهی در ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را مشخص می کند.
ISO 10993-3: ارزیابی ژنوتوکسیسیته، سرطان زایی و سمیت تولید مثلی و تکاملی
این استاندارد برای ارزیابی خطرات ژنتیکی و سایر اثرات بلندمدت زیستی کاربرد دارد.
ISO 10993-4: ارزیابی برهمکنش تجهیزات پزشکی با خون
برای بررسی اثرات تجهیزات پزشکی بر خون، از جمله همولیز، انعقاد خون، ترومبوز و سایر واکنش های مرتبط با خون استفاده می شود.
ISO 10993-5: آزمون سمیت سلولی در شرایط آزمایشگاهی
یکی از پرکاربردترین استانداردهای زیست سازگاری است که برای ارزیابی اثرات سمی تجهیزات پزشکی و عصاره آن ها بر سلول های زنده استفاده می شود. آزمون هایی مانند MTT و NRU در چارچوب این استاندارد قابل اجرا هستند.
ISO 10993-6: آزمون اثرات موضعی پس از کاشت
برای بررسی واکنش های موضعی بافت در برابر تجهیزات پزشکی کاشتنی و موادی که در بافت بدن قرار می گیرند، استفاده می شود.
ISO 10993-7: باقی مانده های اتیلن اکساید
برای ارزیابی میزان باقی مانده های اتیلن اکساید و محصولات مرتبط با فرآیند استریلیزاسیون با این گاز کاربرد دارد.
ISO 10993-10: آزمون حساسیت زایی پوست
برای ارزیابی پتانسیل ایجاد واکنش های حساسیتی ناشی از تماس با مواد و تجهیزات پزشکی استفاده می شود.
ISO 10993-11: آزمون سمیت سیستمیک
این استاندارد به ارزیابی اثرات سمیت سیستمیک ناشی از مواجهه با مواد و تجهیزات پزشکی می پردازد.
ISO 10993-12: آماده سازی نمونه و مواد مرجع
اصول آماده سازی نمونه، تهیه عصاره و انتخاب شرایط استخراج برای آزمون های زیست سازگاری را مشخص می کند.
ISO 10993-13، ISO 10993-14 و ISO 10993-15: ارزیابی محصولات تخریب مواد
این استانداردها به ترتیب به محصولات تخریب پلیمرها، سرامیک ها و فلزات می پردازند.
ISO 10993-16: مطالعات سم شناسی و فارماکوکینتیک محصولات تخریب و مواد قابل استخراج
برای ارزیابی سرنوشت زیستی و رفتار سم شناسی ترکیبات آزاد شده از تجهیزات پزشکی کاربرد دارد.
ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی
این استاندارد چارچوب ارزیابی خطرات سم شناسی ناشی از مواد و ترکیبات آزاد شده از تجهیزات پزشکی را مشخص می کند.
ISO 10993-18: مشخصه یابی شیمیایی مواد
برای شناسایی و تعیین ترکیبات شیمیایی موجود در مواد و تجهیزات پزشکی و ارزیابی مواد قابل استخراج و قابل نشت استفاده می شود.
ISO 10993-23: آزمون تحریک
برای بررسی احتمال ایجاد تحریک موضعی در اثر تماس تجهیزات پزشکی با پوست، مخاط یا سایر بافت های بدن کاربرد دارد.
چه آزمون هایی برای ارزیابی زیست سازگاری تجهیزات پزشکی انجام می شوند؟
بسته به نوع محصول و ارزیابی ریسک زیستی، ممکن است یک یا چند مورد از آزمون های زیر مورد نیاز باشد:
-
آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)
-
آزمون حساسیت زایی (Sensitization Test)
-
آزمون تحریک پوستی و مخاطی (Irritation Test)
-
آزمون سمیت سیستمیک حاد (Acute Systemic Toxicity)
-
آزمون سمیت سیستمیک تحت حاد و تحت مزمن (Subacute and Subchronic Systemic Toxicity)
-
آزمون سمیت مزمن (Chronic Toxicity)
-
آزمون همولیز (Hemolysis Test)
-
آزمون های سازگاری با خون (Hemocompatibility Tests)
-
آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity Test)
-
آزمون کاشت بافتی (Implantation Test)
-
ارزیابی مشخصه یابی شیمیایی (Chemical Characterization)
-
ارزیابی ریسک سم شناسی (Toxicological Risk Assessment)
نکته مهم این است که انجام تمام آزمون های فوق برای همه تجهیزات پزشکی الزامی نیست. برای مثال، آزمون های مورد نیاز برای یک گاز پزشکی که فقط با پوست آسیب دیده تماس دارد، با آزمون های مورد نیاز برای یک کاتتر داخل عروقی یا ایمپلنت دائمی متفاوت است.
چه عواملی در انتخاب آزمون های زیست سازگاری موثر هستند؟
برای تعیین آزمون های مورد نیاز، ابتدا باید ویژگی های محصول و شرایط استفاده از آن مشخص شوند.
نوع تماس با بدن: تجهیزات پزشکی ممکن است با پوست سالم، پوست آسیب دیده، سطح مخاطی، خون در گردش یا بافت های داخلی بدن تماس داشته باشند. هر نوع تماس می تواند خطرات زیستی متفاوتی ایجاد کند.
مدت زمان تماس: مدت تماس محصول با بدن یکی از عوامل اصلی در انتخاب آزمون ها است. تماس کوتاه مدت، تماس طولانی مدت و تماس دائمی از نظر نوع و گستره ارزیابی زیستی تفاوت دارند.
جنس مواد اولیه: نوع پلیمر، فلز، سرامیک، چسب، رنگ، پوشش و سایر ترکیبات مورد استفاده در ساخت محصول در تعیین خطرات احتمالی اهمیت دارند.
فرآیند تولید و استریلیزاسیون: باقی مانده مواد فرآیند تولید، افزودنی ها، مواد شوینده، روان کننده ها و ترکیبات ناشی از استریلیزاسیون ممکن است بر ایمنی زیستی محصول نهایی تاثیر بگذارند.
شرایط استفاده از محصول: نحوه استفاده، سطح تماس، دفعات استفاده و شرایط قابل پیش بینی کاربرد محصول باید در ارزیابی ریسک در نظر گرفته شوند.
آیا انجام آزمون سمیت سلولی به تنهایی برای اثبات زیست سازگاری کافی است؟
خیر. آزمون سمیت سلولی یکی از بخش های مهم ارزیابی زیست سازگاری است، اما نتیجه قابل قبول در این آزمون به تنهایی به معنای تایید کامل زیست سازگاری محصول نیست.
برای مثال، ممکن است یک محصول در آزمون سمیت سلولی نتیجه قابل قبول داشته باشد، اما همچنان از نظر حساسیت زایی، تحریک بافتی، سمیت سیستمیک یا سازگاری با خون نیازمند ارزیابی بیشتر باشد.
بنابراین، ارزیابی زیست سازگاری باید بر اساس مجموعه ای از شواهد شامل مشخصات مواد اولیه، اطلاعات فرآیند تولید، نتایج آزمون های آزمایشگاهی، مشخصه یابی شیمیایی و ارزیابی ریسک سم شناسی انجام شود.
نقش استاندارد ISO 14971 در آزمون زیست سازگاری چیست؟
استاندارد ISO 14971 چارچوب مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی را مشخص می کند. ارزیابی زیست سازگاری نیز باید در ارتباط با این فرآیند انجام شود.
به این معنا که تولیدکننده ابتدا خطرات احتمالی ناشی از مواد تشکیل دهنده و تماس محصول با بدن را شناسایی می کند، سپس احتمال و شدت پیامدهای زیستی را ارزیابی کرده و اقدامات لازم برای کنترل خطرات را در نظر می گیرد.
در این رویکرد، آزمون های آزمایشگاهی ابزاری برای جمع آوری شواهد علمی هستند و لزوما به معنای اجرای یک مجموعه ثابت از آزمون ها برای تمام محصولات نیستند.
آخرین نسخه استاندارد ISO 10993-1 کدام است؟
بر اساس اطلاعات رسمی سازمان بین المللی استانداردسازی (ISO)، نسخه ششم استاندارد ISO 10993-1 در نوامبر 2025 منتشر شده است. این نسخه جایگزین نسخه ISO 10993-1:2018 شده و چارچوب ارزیابی ایمنی زیستی را با فرآیند مدیریت ریسک مطابق ISO 14971 هماهنگ می کند.
همچنین FDA در سپتامبر 2023 راهنمای اختصاصی خود را برای استفاده از ISO 10993-1 منتشر کرده است. لازم است توجه شود که پذیرش یک نسخه از استاندارد در یک مرجع رگولاتوری لزوما به معنای پذیرش خودکار همان نسخه در تمام کشورها نیست. بنابراین، تولیدکنندگان باید علاوه بر آخرین ویرایش استاندارد، الزامات و نسخه های مورد پذیرش مرجع نظارتی کشور مقصد را نیز بررسی کنند.
انجام آزمون زیست سازگاری در آزمایشگاه سنجش ساناژن
آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون های زیست سازگاری و ارزیابی های مرتبط با سم شناسی تجهیزات پزشکی، به تولیدکنندگان ملزومات و تجهیزات پزشکی در بررسی ایمنی زیستی محصولات کمک می کند.
خدمات آزمایشگاهی مرتبط شامل موارد زیر است:
-
آزمون سمیت سلولی با روش های MTT و NRU
-
آزمون سمیت سلولی به روش تماس مستقیم
-
آزمون همولیز و ارزیابی سازگاری با خون
-
آزمون های ژنوتوکسیسیته
-
آزمون های مرتبط با سمیت سیستمیک
-
آزمون های حساسیت زایی و تحریک، متناسب با دامنه خدمات و روش های معتبر آزمایشگاهی
-
ارزیابی های سم شناسی و بررسی نتایج آزمون های زیست سازگاری
برای انتخاب آزمون های مناسب، ابتدا باید نوع محصول، جنس مواد اولیه، محل تماس با بدن و مدت زمان تماس مشخص شود. کارشناسان سنجش ساناژن می توانند در تعیین آزمون های مورد نیاز و بررسی الزامات استانداردی محصول به تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی مشاوره ارائه دهند.
نتیجه برای تولیدکنندگان: انجام ارزیابی زیست سازگاری صرفا دریافت چند گزارش آزمایشگاهی نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند اثبات ایمنی محصول پزشکی است و باید بر اساس ارزیابی ریسک، استانداردهای مرتبط و الزامات مرجع نظارتی انجام شود.
منابع رسمی:
-
ISO 10993-23 – Tests for Irritation
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید