آزمایشگاه همکار غذا و دارو فرآورده های گوشتی و لبنی
فرآورده های گوشتی و لبنی از گروه های مهم محصولات غذایی هستند که به دلیل ترکیبات تغذیه ای، رطوبت بالا، فعالیت آبی مناسب و شرایط تولید و نگهداری، ممکن است در معرض آلودگی های میکروبی، شیمیایی و فیزیکی قرار بگیرند. کنترل کیفیت این محصولات برای اطمینان از سلامت مصرف کننده، رعایت الزامات سازمان غذا و دارو، انطباق با استانداردهای ملی و بین المللی و دریافت مجوزهای تولید و عرضه اهمیت دارد.
آزمایشگاه همکار غذا و دارو با انجام آزمون های تخصصی روی گوشت و فرآورده های گوشتی، شیر و محصولات لبنی، کیفیت مواد اولیه، محصول نهایی و ایمنی محصول را بررسی می کند. نوع آزمون ها با توجه به ماهیت محصول، ترکیبات، فرایند تولید، شرایط نگهداری و الزامات قانونی تعیین می شود.
فرآورده های گوشتی و لبنی شامل چه محصولاتی هستند؟
فرآورده های گوشتی شامل گوشت قرمز، گوشت مرغ و سایر طیور، ماهی و محصولات دریایی، گوشت چرخ کرده، سوسیس، کالباس، همبرگر، ناگت، محصولات گوشتی نیمه آماده، کنسروهای گوشتی، گوشت های عمل آوری شده، دودی، خشک و منجمد هستند.
فرآورده های لبنی نیز شامل شیر خام و پاستوریزه، شیر استریلیزه و فرادما، ماست، پنیر، دوغ، خامه، کره، بستنی، کشک، پودر شیر، شیر خشک، آب پنیر و سایر محصولات حاصل از شیر می شوند.
هر یک از این محصولات به دلیل تفاوت در ترکیبات، روش تولید و شرایط نگهداری، به مجموعه آزمون های اختصاصی نیاز دارند.
مهم ترین آزمون های کنترل کیفیت فرآورده های گوشتی
آزمون های میکروبی و تشخیص عوامل بیماری زا
آلودگی میکروبی یکی از مهم ترین عوامل کاهش ایمنی و ماندگاری محصولات گوشتی است. در این گروه از آزمون ها، بار میکروبی و حضور میکروارگانیسم های شاخص یا بیماری زا بررسی می شود.
آزمون های متداول عبارت اند از:
-
شمارش کلی میکروارگانیسم های هوازی مزوفیل (TPC)
-
شمارش کپک و مخمر
-
شمارش کلیفرم ها و شناسایی اشریشیا کلی (E. coli)
-
شناسایی سالمونلا (Salmonella spp.)
-
شناسایی لیستریا مونوسیتوژنز (Listeria monocytogenes)
-
شمارش استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)
-
شمارش کلستریدیوم پرفرنژنس (Clostridium perfringens)
-
شمارش باسیلوس سرئوس (Bacillus cereus)، در صورت مرتبط بودن با محصول
-
بررسی میکروارگانیسم های فسادزا و ارزیابی کیفیت بهداشتی محصول
در محصولات آماده مصرف مانند برخی انواع سوسیس و کالباس، بررسی لیستریا مونوسیتوژنز اهمیت ویژه ای دارد. در گوشت خام و طیور نیز آزمون سالمونلا و شاخص های آلودگی مدفوعی از آزمون های مهم کنترل ایمنی هستند.
آزمون های شیمیایی و آلاینده ها
آزمون های شیمیایی برای شناسایی ترکیبات ناخواسته، کنترل مواد افزودنی و بررسی انطباق محصول با حدود مجاز انجام می شوند.
مهم ترین موارد عبارت اند از:
-
اندازه گیری فلزات سنگین مانند سرب، کادمیوم، جیوه و آرسنیک
-
بررسی باقی مانده آنتی بیوتیک ها و داروهای دامپزشکی
-
اندازه گیری باقی مانده سموم و ترکیبات آلاینده، متناسب با ماده اولیه
-
اندازه گیری نیتریت و نیترات در فرآورده های گوشتی عمل آوری شده
-
بررسی فسفات ها و سایر افزودنی های مجاز
-
اندازه گیری مواد نگهدارنده و آنتی اکسیدان ها در صورت کاربرد
-
بررسی شاخص های اکسیداسیون چربی و فساد شیمیایی
-
بررسی ترکیبات حاصل از فرایندهای حرارتی یا دودی، در صورت نیاز
کنترل نیتریت، فسفات و نگهدارنده ها در محصولاتی مانند سوسیس و کالباس باید بر اساس نوع محصول و حدود تعیین شده در مقررات مربوط انجام شود.
آزمون های فیزیکوشیمیایی و ارزش تغذیه ای
این آزمون ها برای تعیین ترکیبات اصلی و بررسی کیفیت محصول انجام می شوند. از جمله:
-
اندازه گیری رطوبت و ماده خشک
-
تعیین پروتئین و چربی
-
اندازه گیری خاکستر و نمک
-
تعیین pH و اسیدیته
-
بررسی فعالیت آبی (Water Activity)
-
اندازه گیری شاخص های اکسیداسیون چربی مانند عدد پراکسید و عدد اسیدی، در موارد مرتبط
-
بررسی بافت، رنگ و ویژگی های حسی در صورت تعریف روش آزمون
-
بررسی ترکیبات تغذیه ای و ارزش انرژی زایی محصول
آزمون های اصالت و تشخیص تقلب
در برخی فرآورده های گوشتی، بررسی اصالت مواد اولیه و شناسایی جایگزینی غیرمجاز اهمیت دارد. برای نمونه، آزمون های مبتنی بر DNA می توانند برای شناسایی گونه های حیوانی و بررسی وجود گوشت گونه های اعلام نشده به کار روند.
همچنین بررسی میزان گوشت، چربی، نشاسته، پروتئین های غیر گوشتی و سایر ترکیبات باید متناسب با نوع محصول و روش معتبر آزمون انجام شود.
مهم ترین آزمون های کنترل کیفیت فرآورده های لبنی
آزمون های میکروبی شیر و محصولات لبنی
شیر و فرآورده های لبنی به دلیل دارا بودن آب، پروتئین، قند و مواد معدنی، در صورت آلودگی یا نگهداری نامناسب می توانند محیط مناسبی برای رشد میکروارگانیسم ها باشند.
آزمون های میکروبی رایج عبارت اند از:
-
شمارش کلی میکروارگانیسم های هوازی
-
شمارش کپک و مخمر
-
شمارش کلیفرم ها
-
شناسایی اشریشیا کلی
-
شناسایی سالمونلا
-
شناسایی لیستریا مونوسیتوژنز
-
شمارش استافیلوکوکوس اورئوس
-
شمارش باکتری های اسید لاکتیک در محصولات تخمیری
-
بررسی میکروارگانیسم های مقاوم به حرارت یا شاخص های بهداشتی، در صورت نیاز
-
آزمون استریلیتی تجاری برای برخی محصولات لبنی فراوری شده و بسته بندی شده، بر اساس روش اختصاصی محصول
در شیر خام، بار میکروبی و شاخص های بهداشتی اهمیت زیادی دارند. در پنیرهای نرم و محصولات آماده مصرف نیز کنترل عوامل بیماری زا اهمیت ویژه ای دارد.
آزمون های شیمیایی و بررسی باقی مانده ها
در فرآورده های لبنی، آزمون های شیمیایی با هدف کنترل سلامت، کیفیت و اصالت محصول انجام می شوند. این آزمون ها شامل موارد زیر هستند:
-
اندازه گیری فلزات سنگین
-
بررسی باقی مانده آنتی بیوتیک ها و داروهای دامپزشکی
-
شناسایی آفلاتوکسین M1 در شیر و فرآورده های مرتبط
-
بررسی باقی مانده مواد شوینده و ضدعفونی کننده، در صورت نیاز
-
اندازه گیری مواد نگهدارنده و افزودنی های مجاز
-
بررسی ترکیبات تقلبی یا جایگزین کننده های غیرمجاز
-
بررسی باقی مانده سموم در محصولات و مواد اولیه مرتبط
آفلاتوکسین M1 یکی از آلاینده های مهم شیر است که می تواند از طریق خوراک دام آلوده به آفلاتوکسین B1 وارد زنجیره تولید شیر شود.
آزمون های فیزیکوشیمیایی و ترکیبات تغذیه ای لبنیات
برای ارزیابی کیفیت شیر و فرآورده های لبنی، شاخص های زیر قابل بررسی هستند:
-
اندازه گیری چربی شیر و فرآورده های لبنی
-
تعیین پروتئین و کازئین
-
اندازه گیری لاکتوز
-
تعیین ماده خشک و مواد جامد بدون چربی
-
اندازه گیری خاکستر
-
تعیین pH و اسیدیته قابل تیتر
-
اندازه گیری نقطه انجماد شیر برای بررسی احتمال افزودن آب
-
تعیین چگالی و وزن مخصوص
-
بررسی ویسکوزیته و ویژگی های بافتی
-
اندازه گیری نمک در پنیر
-
بررسی رطوبت و ماده خشک پنیر
-
اندازه گیری شاخص های کیفی کره و خامه
-
بررسی ترکیبات و ارزش تغذیه ای بستنی
این آزمون ها می توانند برای تشخیص برخی تقلب ها، کنترل فرمولاسیون و بررسی یکنواختی کیفیت محصول نیز استفاده شوند.
استانداردهای مورد استفاده برای آزمون فرآورده های گوشتی و لبنی
آزمون های این محصولات باید بر اساس روش های استاندارد معتبر، الزامات سازمان غذا و دارو و استانداردهای ملی ایران انجام شوند. انتخاب استاندارد به نوع نمونه، هدف آزمون و روش مرجع مورد پذیرش بستگی دارد. مهم ترین مراجع بین المللی در این حوزه شامل استانداردهای ISO، استانداردهای Codex Alimentarius، روش های AOAC و در موارد مرتبط استانداردهای اختصاصی فرآورده های لبنی و گوشتی هستند.
استانداردهای عمومی و الزامات صلاحیت آزمایشگاه
-
ISO/IEC 17025:2017: الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می کند. این استاندارد به موضوعاتی مانند اعتبار روش آزمون، تجهیزات، صلاحیت کارکنان، ردیابی اندازه گیری ها، کنترل کیفیت نتایج و گزارش دهی می پردازد.
- ISO 7218:2024: الزامات عمومی و راهنمای انجام آزمون های میکروبی مواد غذایی را بیان می کند؛ از جمله آماده سازی نمونه، شرایط کشت، شمارش و تفسیر نتایج.
-
ISO 6887: مجموعه استانداردهای آماده سازی نمونه های غذایی، تهیه سوسپانسیون اولیه و رقت های ده دهی برای آزمون های میکروبی است.
-
ISO 16140: مجموعه استانداردهای اعتبارسنجی روش های میکروبیولوژی مواد غذایی و ارزیابی روش های جایگزین را پوشش می دهد.
استانداردهای آزمون میکروبی فرآورده های گوشتی و لبنی
-
ISO 4833-1:2013: شمارش میکروارگانیسم های هوازی با روش شمارش کلنی در دمای ۳۰ درجه سانتی گراد.
-
ISO 6579-1:2017: روش افقی شناسایی سالمونلا در زنجیره غذایی.
-
ISO 11290-1:2017 و ISO 11290-2:2017: شناسایی و شمارش لیستریا مونوسیتوژنز و گونه های لیستریا.
-
ISO 6888-1:2021: شمارش استافیلوکوک های کواگولاز مثبت، از جمله استافیلوکوکوس اورئوس، با استفاده از محیط بایرد پارکر.
-
ISO 21528-1:2017 و ISO 21528-2:2017: شناسایی و شمارش انتروباکتریاسه.
-
ISO 16649: روش شمارش اشریشیا کلی بتا گلوکورونیداز مثبت در مواد غذایی.
-
ISO 7932:2004: شمارش باسیلوس سرئوس در مواد غذایی.
-
ISO 7937:2004: شمارش کلستریدیوم پرفرنژنس در مواد غذایی.
-
ISO 21527-1:2008 و ISO 21527-2:2008: شمارش کپک و مخمر در محصولات غذایی با فعالیت آبی بالا یا پایین.
این استانداردها بسته به نوع محصول، هدف آزمون و دامنه کاربرد هر روش انتخاب می شوند. برای مثال، روش شمارش میکروبی یکسانی را نمی توان بدون بررسی دامنه کاربرد آن برای تمام محصولات گوشتی، پنیرها، شیر خشک و محصولات تخمیری به کار برد. فهرست استانداردهای میکروبی ISO و وضعیت برخی از نسخه های آن ها در پایگاه رسمی ISO قابل بررسی است.
استانداردهای اختصاصی فرآورده های گوشتی
-
ISO 1442:2023: تعیین مقدار رطوبت در گوشت و فرآورده های گوشتی.
-
ISO 937:2023: تعیین مقدار نیتروژن در گوشت و فرآورده های گوشتی با روش مرجع کجلدال؛ از این مقدار می توان برای محاسبه پروتئین استفاده کرد.
-
ISO 1443:1973: تعیین مقدار چربی کل در گوشت و فرآورده های گوشتی.
-
ISO 936:1998: تعیین خاکستر کل در گوشت و فرآورده های گوشتی.
-
ISO 2917:1999: اندازه گیری pH در گوشت و فرآورده های گوشتی.
-
ISO 1841-1:1996 و ISO 1841-2:1996: تعیین مقدار کلرید در گوشت و فرآورده های گوشتی.
-
ISO 2918:1975: تعیین مقدار نیتریت در گوشت و فرآورده های گوشتی.
-
ISO 3091:1975: تعیین مقدار نیترات در گوشت و فرآورده های گوشتی.
نسخه های ISO 1442 و ISO 937 در سال ۲۰۲۳ منتشر شده اند و برای آزمون رطوبت و نیتروژن باید به این نسخه های جدیدتر توجه شود.
استانداردهای اختصاصی فرآورده های لبنی
- ISO 14501:2021: تعیین آفلاتوکسین M1 در شیر و شیر خشک با استفاده از پاک سازی ایمونوافینیتی و کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC). این نسخه در سال ۲۰۲۶ نیز بازبینی و تایید شده است.
- ISO 11816-1:2024: تعیین فعالیت آلکالین فسفاتاز در شیر و نوشیدنی های بر پایه شیر با روش فلوریمتری؛ این آزمون می تواند در ارزیابی کفایت فرایند پاستوریزاسیون کاربرد داشته باشد.
-
ISO 1211: تعیین مقدار چربی شیر با روش وزنی مرجع.
-
ISO 8968: تعیین مقدار نیتروژن و پروتئین در شیر و فرآورده های لبنی.
-
ISO 6731: تعیین ماده خشک کل در شیر، خامه و شیر تغلیظ شده.
-
ISO 2446: تعیین مقدار چربی شیر با روش مرجع.
- ISO 11813:2010: تعیین مقدار روی در شیر و فرآورده های لبنی با روش جذب اتمی شعله ای.
استانداردها و مراجع Codex Alimentarius
کمیسیون Codex Alimentarius وابسته به سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان جهانی بهداشت، استانداردها و دستورالعمل هایی را برای ایمنی، کیفیت، ترکیبات و بهداشت مواد غذایی منتشر می کند.
مراجع مهم این حوزه عبارت اند از:
-
CXC 58-2005: اصول بهداشتی تولید و فراوری گوشت و فرآورده های گوشتی.
-
CXC 57-2004: اصول بهداشتی شیر و فرآورده های لبنی.
-
CXC 1-1969: اصول عمومی بهداشت مواد غذایی و نظام HACCP.
-
CXS 193-1995: استاندارد عمومی آلاینده ها و سموم در مواد غذایی و خوراک دام.
-
CXS 192-1995: استاندارد عمومی افزودنی های غذایی.
-
CXS 234-1999: روش های توصیه شده برای نمونه برداری و آنالیز مواد غذایی.
-
CXS 243-2003: استاندارد شیرهای تخمیری مانند ماست و محصولات مشابه.
-
CXS 283-1978: استاندارد عمومی پنیر.
-
CXS 279-1971: استاندارد کره.
-
CXS 280-1973: استاندارد فرآورده های چربی شیر.
-
CXS 207-1999: استاندارد شیر خشک و پودر خامه.
این مراجع برای بررسی الزامات ترکیبات، افزودنی ها، آلاینده ها، بهداشت تولید و ویژگی های اختصاصی محصولات گوشتی و لبنی مورد استفاده قرار می گیرند.
برای تکمیل فهرست استانداردهای لبنی، چند مرجع اختصاصی دیگر نیز قابل استفاده هستند:
- ISO 8968-1:2014: تعیین نیتروژن و محاسبه پروتئین خام شیر و فرآورده های لبنی با روش کجلدال. توجه شود که پیش نویس جایگزین این استاندارد در سال ۲۰۲۶ در دست تدوین است و هنوز نباید آن را استاندارد منتشرشده تلقی کرد.
-
ISO 8968-4:2016: تعیین نیتروژن پروتئینی و غیرپروتئینی و محاسبه پروتئین حقیقی در شیر.
-
ISO 6731:2010: تعیین ماده خشک کل شیر، خامه و شیر تغلیظ شده.
- ISO 23318:2022: روش تعیین چربی شیر که جایگزین ISO 1211:2010 شده است؛ بنابراین در ارجاع به روش چربی شیر باید نسخه جدیدتر بررسی شود.
- ISO 9232:2003: شناسایی میکروارگانیسم های شاخص ماست، شامل لاکتوباسیلوس دلبروکی زیرگونه بولگاریکوس و استرپتوکوکوس ترموفیلوس.
اهمیت آزمون های کنترل کیفیت در صنایع گوشتی و لبنی
انجام آزمون های تخصصی روی فرآورده های گوشتی و لبنی از جنبه های مختلف اهمیت دارد:
-
تضمین سلامت مصرف کننده: شناسایی عوامل بیماری زا، سموم قارچی، فلزات سنگین و باقی مانده داروهای دامپزشکی.
-
کنترل کیفیت مواد اولیه: بررسی کیفیت شیر خام، گوشت، چربی، پروتئین و سایر ترکیبات مورد استفاده در تولید.
-
کنترل فرایند تولید: ارزیابی اثربخشی عملیات حرارتی، پاستوریزاسیون، استریلیزاسیون، تخمیر و شرایط نگهداری.
-
جلوگیری از تقلب در مواد غذایی: شناسایی جایگزینی مواد اولیه، افزودن ترکیبات غیرمجاز و مغایرت در ترکیبات اعلام شده روی برچسب.
-
تعیین ماندگاری محصول: بررسی تغییرات میکروبی، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی در طول دوره نگهداری.
-
رعایت الزامات قانونی: ارزیابی انطباق محصول با استانداردهای ملی ایران، ضوابط سازمان غذا و دارو و مراجع معتبر بین المللی.
انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای فرآورده های گوشتی و لبنی
برای انتخاب آزمایشگاه مناسب، صرف داشتن تجهیزات پیشرفته یا عنوان آزمایشگاه همکار کافی نیست. لازم است صلاحیت آزمایشگاه برای آزمون های مورد نیاز بررسی شود.
مهم ترین موارد عبارت اند از:
-
داشتن مجوز و تاییدیه معتبر برای انجام آزمون های مرتبط با فرآورده های گوشتی و لبنی
-
برخورداری از دامنه کاربرد معتبر مطابق استاندارد ISO/IEC 17025
-
استفاده از روش های آزمون استاندارد و معتبر
-
برخورداری از تجهیزات مناسب برای آزمون های میکروبی، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی
-
استفاده از کارکنان آموزش دیده و دارای صلاحیت فنی
-
رعایت اصول نمونه برداری، انتقال و نگهداری نمونه
-
ارائه گزارش آزمون دقیق و قابل استناد
-
مشارکت در برنامه های آزمون مهارت و مقایسات بین آزمایشگاهی، متناسب با آزمون های انجام شده
نکته مهم این است که اعتبار ISO/IEC 17025 به معنای صلاحیت آزمایشگاه برای انجام تمام آزمون های غذایی نیست. هر آزمایشگاه فقط در محدوده آزمون ها و روش هایی که در دامنه تایید صلاحیت آن درج شده است، می تواند ادعای صلاحیت داشته باشد.
جمع بندی
کنترل کیفیت فرآورده های گوشتی و لبنی مجموعه ای از آزمون های میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، تغذیه ای و اصالت سنجی را شامل می شود. این آزمون ها برای بررسی سلامت محصول، کنترل فرایند تولید، شناسایی آلودگی ها، جلوگیری از تقلب و اطمینان از انطباق با الزامات قانونی انجام می شوند.
استانداردهای ISO، مراجع Codex Alimentarius، روش های AOAC و استانداردهای ملی ایران، مبنای اصلی انتخاب روش های آزمون هستند. با این حال، روش نهایی باید بر اساس نوع محصول، ویژگی های نمونه، الزامات قانونی و دامنه صلاحیت آزمایشگاه انتخاب شود.
برای مشاهده مراجع رسمی استانداردها:
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید