آزمایشگاه همکار غذا و دارو نوشیدنیها
آزمایشگاه همکار غذا و دارو نوشیدنیها، با انجام آزمونهای تخصصی میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی و ارزیابی آلایندهها، کیفیت و ایمنی انواع نوشیدنی را بررسی میکند. این آزمایشها با هدف اطمینان از سلامت محصول، کنترل ترکیبات تشکیلدهنده، شناسایی آلودگیهای احتمالی، بررسی انطباق با استانداردهای ملی و بینالمللی و ارزیابی ماندگاری محصول انجام میشوند.
نوشیدنیها به دلیل داشتن ترکیباتی مانند آب، قند، اسیدهای آلی، مواد معدنی، عصارههای گیاهی و افزودنیهای مختلف، از نظر ویژگیهای شیمیایی و میکروبی تنوع زیادی دارند. به همین دلیل، برنامه آزمون هر نوشیدنی باید متناسب با فرمولاسیون، فرآیند تولید، نوع بستهبندی و شرایط نگهداری آن تعیین شود.
انواع نوشیدنیهای قابل آزمون
آزمونهای کنترل کیفیت میتوانند برای گروههای مختلف نوشیدنی انجام شوند:
-
آب آشامیدنی بستهبندیشده: آب معدنی طبیعی، آب چشمه و آب آشامیدنی تصفیهشده.
-
نوشابههای گازدار: نوشابههای کولا، پرتقالی، لیمویی و سایر نوشیدنیهای گازدار طعمدار.
-
نوشیدنیهای بدون گاز: آبمیوه، نکتار، نوشیدنیهای میوهای و فرآوردههای بر پایه کنسانتره.
-
نوشیدنیهای انرژیزا و ورزشی: محصولات حاوی کافئین، الکترولیتها، ویتامینها و ترکیبات انرژیزا.
-
نوشیدنیهای لبنی: شیر طعمدار، شیرکاکائو، نوشیدنیهای بر پایه ماست و فرآوردههای تخمیری مایع.
-
نوشیدنیهای گیاهی: دمنوشهای آماده، عصارههای گیاهی، چای سرد و نوشیدنیهای بر پایه گیاهان دارویی.
-
نوشیدنیهای فوری و پودری: پودرهای تهیه نوشیدنی، مخلوطهای فوری و فرآوردههای محلول در آب.
-
نوشیدنیهای بدون قند و رژیمی: محصولات حاوی شیرینکنندههای جایگزین قند.
-
نوشیدنیهای تخمیری غیرالکلی: کامبوچا و سایر نوشیدنیهای حاصل از تخمیر کنترلشده.
مهمترین آزمونهای آزمایشگاهی نوشیدنیها
آزمونهای میکروبی نوشیدنیها
آلودگی میکروبی یکی از عوامل مهم کاهش کیفیت و ایمنی نوشیدنیهاست. وجود میکروارگانیسمهای بیماریزا یا عوامل فساد میتواند باعث تغییر طعم، بو، رنگ، ایجاد گاز، کدورت و کاهش ماندگاری محصول شود.
آزمونهای میکروبی متناسب با نوع نوشیدنی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
-
شمارش کلی میکروارگانیسمهای هوازی (Total Aerobic Microbial Count).
-
شمارش کپک و مخمر (Yeast and Mold Count).
-
شمارش کلیفرمها (Coliform Count).
-
شناسایی و شمارش اشرشیا کلی (Escherichia coli).
-
شناسایی سالمونلا (Salmonella spp.) در محصولات مرتبط.
-
شناسایی لیستریا مونوسیتوژنز (Listeria monocytogenes) در نوشیدنیهای مستعد آلودگی.
-
بررسی استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus) در محصولات مرتبط.
-
بررسی باکتریهای اسیدلاکتیک در نوشیدنیهای تخمیری.
-
شناسایی میکروارگانیسمهای عامل فساد در نوشیدنیهای اسیدی و غیر اسیدی.
-
بررسی کیفیت میکروبی آب مورد استفاده در تولید نوشیدنی.
در نوشیدنیهای اسیدی، مخمرها و کپکها میتوانند از عوامل مهم فساد باشند؛ در حالی که در نوشیدنیهای لبنی و کماسید، بررسی باکتریهای بیماریزا و شاخصهای بهداشتی اهمیت بیشتری دارد.
آزمونهای شیمیایی و آلایندهها
آزمونهای شیمیایی برای بررسی ترکیبات نامطلوب، شناسایی آلایندهها و اطمینان از انطباق نوشیدنی با حدود مجاز انجام میشوند.
مهمترین آزمونها عبارتاند از:
-
اندازهگیری فلزات سنگین شامل سرب، کادمیوم، جیوه و آرسنیک.
-
بررسی باقیمانده سموم کشاورزی در آبمیوهها و نوشیدنیهای گیاهی.
-
اندازهگیری آفلاتوکسینها و سایر مایکوتوکسینهای مرتبط با مواد اولیه.
-
بررسی باقیمانده مواد شوینده و ضدعفونیکننده در موارد مرتبط.
-
اندازهگیری ترکیبات حاصل از فرآیند تولید و حرارتدهی.
-
بررسی بنزن در نوشیدنیهای مستعد تشکیل این ترکیب.
-
اندازهگیری نیترات و نیتریت در محصولات مرتبط.
-
بررسی ترکیبات مهاجرتیافته از بطری، درپوش و سایر اجزای بستهبندی.
-
بررسی آلایندههای احتمالی موجود در آب مصرفی و مواد اولیه.
آزمونهای فیزیکوشیمیایی و ترکیبات تغذیهای
این آزمونها برای بررسی ویژگیهای اصلی نوشیدنی، کنترل فرمولاسیون و تعیین انطباق محصول با مشخصات فنی انجام میشوند:
-
اندازهگیری pH و اسیدیته قابل تیتر.
-
تعیین بریکس (Brix) و مواد جامد محلول.
-
اندازهگیری قند کل، قندهای احیاکننده و قندهای اختصاصی.
-
اندازهگیری چگالی و وزن مخصوص.
-
تعیین میزان کدورت و شفافیت.
-
اندازهگیری رنگ و ویژگیهای ظاهری.
-
تعیین مقدار ویتامینها، بهویژه ویتامین C در نوشیدنیهای غنیشده.
-
اندازهگیری مواد معدنی و الکترولیتها.
-
تعیین میزان پروتئین و چربی در نوشیدنیهای لبنی.
-
اندازهگیری CO₂ در نوشابههای گازدار.
-
تعیین الکل در محصولاتی که احتمال وجود یا تولید آن مطرح است.
آزمون افزودنیها و ترکیبات مجاز
بسیاری از نوشیدنیها برای حفظ کیفیت، تنظیم طعم، افزایش ماندگاری یا ایجاد ویژگیهای ظاهری مشخص، حاوی افزودنیهای غذایی هستند. مقدار این ترکیبات باید با مقررات مربوط به گروه غذایی محصول مطابقت داشته باشد.
آزمونهای این بخش شامل موارد زیر است:
-
اندازهگیری نگهدارندههایی مانند بنزوات سدیم و سوربات پتاسیم.
-
شناسایی و اندازهگیری رنگهای مصنوعی مجاز.
-
اندازهگیری شیرینکنندههای مصنوعی مانند آسپارتام، ساخارین و سوکرالوز.
-
اندازهگیری کافئین در نوشیدنیهای انرژیزا و محصولات مرتبط.
-
بررسی مقدار اسیدهای خوراکی مانند اسید سیتریک، مالیک و فسفریک.
-
اندازهگیری ویتامینها و مواد معدنی افزودهشده.
-
بررسی میزان دیاکسید گوگرد و سولفیت در محصولات مرتبط.
-
بررسی میزان فسفات و سایر ترکیبات افزودنی در نوشیدنیهای خاص.
آزمون ماندگاری و پایداری نوشیدنیها
ماندگاری نوشیدنی به ترکیبات محصول، میزان اسیدیته، فرآیند حرارتی، نوع بستهبندی و شرایط نگهداری بستگی دارد.
آزمونهای این بخش میتوانند شامل موارد زیر باشند:
-
بررسی تغییرات بار میکروبی در طول زمان.
-
ارزیابی تغییرات رنگ، بو، طعم و شفافیت.
-
اندازهگیری تغییرات pH و اسیدیته.
-
بررسی تغییرات بریکس و قند.
-
ارزیابی پایداری ویتامینها و ترکیبات حساس به نور و حرارت.
-
بررسی احتمال تخمیر ناخواسته و تولید گاز.
-
ارزیابی عملکرد بستهبندی در حفظ کیفیت محصول.
-
بررسی پایداری نوشیدنی در شرایط دمایی مختلف.
نتایج این آزمونها برای تعیین یا تأیید تاریخ مصرف، شرایط نگهداری و ارزیابی کیفیت محصول در طول دوره عرضه اهمیت دارند.
استانداردهای مورد استفاده در آزمون نوشیدنیها
آزمون نوشیدنیها بر اساس استانداردهای ملی ایران، استانداردهای بینالمللی ISO، مراجع Codex Alimentarius و روشهای معتبر AOAC و IFU انجام میشود. استاندارد انتخابی باید با نوع نوشیدنی و پارامتر مورد بررسی متناسب باشد.
استانداردهای عمومی آزمایشگاهی و میکروبی
ISO/IEC 17025:2017 – General Requirements for the Competence of Testing and Calibration Laboratories
استاندارد اصلی ارزیابی صلاحیت آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون است. این استاندارد الزامات مربوط به صلاحیت کارکنان، تجهیزات، روشهای آزمون، اعتبار نتایج، ردیابی اندازهگیری و کنترل کیفیت را مشخص میکند.
ISO 7218:2024 – Microbiology of the Food Chain: General Requirements and Guidance for Microbiological Examinations
الزامات عمومی انجام آزمونهای میکروبی مواد غذایی و نوشیدنیها را پوشش میدهد. این استاندارد به آمادهسازی نمونه، شرایط کشت، اجرای آزمون و کنترل کیفیت فعالیتهای آزمایشگاه میکروبی میپردازد.
ISO 6887 Series – Preparation of Test Samples, Initial Suspension and Decimal Dilutions for Microbiological Examination
برای آمادهسازی نمونههای غذایی، تهیه سوسپانسیون اولیه و رقتهای موردنیاز آزمونهای میکروبی استفاده میشود.
ISO 16140 Series – Method Validation
مجموعه استانداردهای اعتبارسنجی و صحهگذاری روشهای میکروبی است و برای ارزیابی عملکرد روشهای مرجع و روشهای جایگزین آزمایشگاهی کاربرد دارد.
استانداردهای آزمون میکروبی نوشیدنیها
ISO 4833-1:2013 – Enumeration of Microorganisms
برای شمارش میکروارگانیسمهای هوازی قابل رشد در شرایط تعیینشده و با روش کشت در عمق محیط کشت استفاده میشود.
ISO 21527-1:2008 و ISO 21527-2:2008 – Enumeration of Yeasts and Moulds
برای شمارش کپک و مخمر در نوشیدنیها و سایر محصولات غذایی کاربرد دارند. انتخاب بخش مناسب به فعالیت آبی محصول بستگی دارد:
-
بخش اول برای محصولات با فعالیت آبی بیشتر از ۰٫۹۵.
-
بخش دوم برای محصولات با فعالیت آبی کمتر یا مساوی ۰٫۹۵.
ISO 21528-1:2017 و ISO 21528-2:2017 – Detection and Enumeration of Enterobacteriaceae
برای شناسایی و شمارش خانواده انتروباکتریاسه در محصولات غذایی و نوشیدنیهای مرتبط استفاده میشوند.
ISO 6579-1:2017 – Detection of Salmonella spp.
برای شناسایی سالمونلا در مواد غذایی و نمونههای مرتبط با زنجیره تولید نوشیدنی کاربرد دارد.
ISO 16649-2:2001 – Enumeration of Beta-Glucuronidase-Positive Escherichia coli
برای شمارش اشرشیا کلی بتاگلوکورونیداز مثبت در نمونههای غذایی و نوشیدنیهای مرتبط استفاده میشود.
این استانداردها روش آزمون را مشخص میکنند؛ حدود پذیرش میکروبی باید بر اساس استاندارد محصول و الزامات قانونی مربوط به همان نوشیدنی تعیین شود.
استانداردهای اختصاصی آب آشامیدنی و آب بستهبندیشده
برای نوشیدنیهایی که ماهیت آنها آب آشامیدنی یا آب معدنی بستهبندیشده است، استانداردهای اختصاصی آب اهمیت دارند.
ISO 9308-1:2014 – Enumeration of Escherichia coli and Coliform Bacteria
برای شمارش اشرشیا کلی و باکتریهای کلیفرم در آب با روش فیلتراسیون غشایی کاربرد دارد. این روش بهویژه برای آبهای دارای بار میکروبی زمینهای پایین، مانند آب آشامیدنی تصفیهشده و آب بستهبندیشده مناسب است.
ISO 6222:1999 – Enumeration of Culturable Micro-organisms
برای شمارش میکروارگانیسمهای قابل کشت در آب با استفاده از محیط کشت آگار مغذی استفاده میشود.
ISO 8199:2018 – General Requirements and Guidance for Microbiological Examinations by Culture
الزامات عمومی و راهنمای انجام آزمونهای میکروبی آب با روشهای مبتنی بر کشت را ارائه میکند.
ISO 16266:2006 – Detection and Enumeration of Pseudomonas aeruginosa
برای شناسایی و شمارش سودوموناس آئروژینوزا در نمونههای آب کاربرد دارد و در صورت ارتباط با الزامات محصول، میتواند در ارزیابی کیفیت میکروبی آب مورد استفاده قرار گیرد.
Codex CXS 108-1981 – Standard for Natural Mineral Waters
استاندارد اختصاصی آبهای معدنی طبیعی است و الزامات مربوط به ویژگیها، ترکیبات و کیفیت این گروه از آبها را مشخص میکند.
Codex CXS 227-2001 – General Standard for Bottled/Packaged Drinking Waters
برای آب آشامیدنی بستهبندیشده بهجز آب معدنی طبیعی تدوین شده و الزامات مربوط به کیفیت شیمیایی، میکروبی و ایمنی آب را پوشش میدهد.
نکته: استانداردهای اختصاصی آب را نباید بدون بررسی دامنه کاربرد به همه نوشیدنیها، مانند آبمیوه، نوشابه یا نوشیدنی انرژیزا تعمیم داد.
استانداردهای آزمون آبمیوه و نوشیدنیهای میوهای
Codex CXS 247-2005 – General Standard for Fruit Juices and Nectars
یکی از مراجع اصلی بینالمللی برای آبمیوهها، کنسانترهها و نکتارهای میوهای است. این استاندارد ویژگیهای ترکیبی و کیفی، اصالت محصول، افزودنیهای مجاز، آلایندهها، بهداشت، برچسبگذاری و روشهای آزمون را پوشش میدهد. نسخه منتشرشده این استاندارد در سال ۲۰۲۶ اصلاح شده است.
Codex CXS 234-1999 – Recommended Methods of Analysis and Sampling
روشهای توصیهشده برای آنالیز و نمونهبرداری مواد غذایی را ارائه میکند. در ارزیابی آبمیوهها و نکتارها، روشهای مرتبط با اندازهگیری قند، مواد جامد محلول، ویتامین C و برخی افزودنیها از این مرجع انتخاب میشوند. این سند در سال ۲۰۲۶ نیز بهروزرسانی شده است.
ISO 2173:2003 – Determination of Soluble Solids: Refractometric Method
برای اندازهگیری مواد جامد محلول در محصولات میوهای و گیاهی با روش رفراکتومتری استفاده میشود و در کنترل بریکس بسیاری از آبمیوهها و فرآوردههای میوهای کاربرد دارد. این روش در محصولاتی که مواد محلول دیگری غیر از قند دارند، ممکن است نتیجه تقریبی ارائه کند.
ISO 750:1998 – Determination of Titratable Acidity
برای اندازهگیری اسیدیته قابل تیتر در محصولات میوهای و سبزیجات کاربرد دارد و در صورت تناسب با ماتریس نمونه، میتواند برای کنترل اسیدیته نوشیدنیهای میوهای استفاده شود.
استانداردهای افزودنیها و ترکیبات شیمیایی
Codex CXS 192-1995 – General Standard for Food Additives
مرجع بینالمللی بررسی افزودنیهای غذایی مجاز و شرایط استفاده از آنها در گروههای مختلف محصولات است. برای ارزیابی نگهدارندهها، شیرینکنندهها، رنگها و سایر افزودنیهای نوشیدنیها اهمیت دارد.
AOAC Official Methods of Analysis
روشهای تحلیلی معتبری برای اندازهگیری ترکیبات مختلف نوشیدنیها، از جمله قندها، ویتامینها، کافئین، مواد معدنی، نگهدارندهها و آلایندهها ارائه میکند.
IFU Methods – International Fruit and Vegetable Juice Association
روشهای تخصصی آنالیز آبمیوه و فرآوردههای میوهای را شامل میشود. این روشها برای ارزیابی شاخصهایی مانند بریکس، اسیدیته، قندها، ویتامین C و اصالت آبمیوهها کاربرد دارند.
استانداردهای مدیریت ایمنی مواد غذایی
ISO 22000:2018 – Food Safety Management Systems
الزامات سیستم مدیریت ایمنی مواد غذایی را در سازمانهای فعال در زنجیره غذایی مشخص میکند. این استاندارد برای مدیریت خطرات و کنترل فرآیند تولید نوشیدنیها کاربرد دارد و استاندارد اختصاصی انجام آزمون آزمایشگاهی نیست.
Codex CXC 1-1969 – General Principles of Food Hygiene
اصول عمومی بهداشت مواد غذایی و چارچوب اجرای سیستم HACCP را ارائه میکند و در کنترل خطرات میکروبی، شیمیایی و فیزیکی در تولید نوشیدنیها اهمیت دارد.
اهمیت انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای نوشیدنیها
انتخاب آزمایشگاه مناسب برای کنترل کیفیت نوشیدنیها نقش مهمی در اطمینان از سلامت محصول، انطباق با الزامات قانونی و دریافت مجوزهای لازم دارد.
هنگام انتخاب آزمایشگاه باید به موارد زیر توجه شود:
-
مجوز و تأییدیه معتبر: آزمایشگاه باید مجوز فعالیت مرتبط با گروه محصول و آزمونهای موردنیاز را داشته باشد.
-
دامنه صلاحیت آزمونها: آزمونهای موردنیاز باید در دامنه صلاحیت تأییدشده آزمایشگاه قرار داشته باشند.
-
روشهای آزمون معتبر: روشها باید با استانداردهای ملی یا بینالمللی مرتبط و ماهیت نوشیدنی مطابقت داشته باشند.
-
تجهیزات تخصصی: آزمایشگاه باید تجهیزات مناسب برای آزمونهای میکروبی، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی داشته باشد.
-
کنترل کیفیت نتایج: استفاده از مواد مرجع، نمونههای کنترلی، آزمون مهارت و اعتبارسنجی روشها اهمیت دارد.
-
گزارشدهی دقیق: گزارش آزمون باید مشخصات نمونه، روش انجام آزمون، نتایج و واحد اندازهگیری را بهصورت شفاف ارائه کند.
چه زمانی تولیدکنندگان نوشیدنی به خدمات آزمایشگاهی نیاز دارند؟
تولیدکنندگان، واردکنندگان و عرضهکنندگان نوشیدنی در مراحل مختلف فعالیت خود به خدمات آزمایشگاهی نیاز پیدا میکنند، از جمله:
-
پیش از عرضه محصول جدید به بازار.
-
هنگام دریافت یا تمدید مجوزهای بهداشتی و تولید.
-
برای کنترل کیفیت آب و مواد اولیه مصرفی.
-
در زمان کنترل کیفیت محصول نهایی.
-
برای بررسی آلودگیهای میکروبی و شیمیایی.
-
هنگام تعیین یا بازنگری تاریخ مصرف.
-
برای بررسی صحت ترکیبات و ارزش تغذیهای درجشده روی برچسب.
-
هنگام تغییر فرمولاسیون یا فرآیند تولید.
-
برای ارزیابی کیفیت محصولات وارداتی و صادراتی.
-
در زمان بروز شکایت مصرفکننده یا احتمال آلودگی محصول.
جمعبندی
آزمایشگاه همکار غذا و دارو نوشیدنیها با انجام آزمونهای میکروبی، شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، بررسی افزودنیها، آلایندهها و ماندگاری، به ارزیابی کیفیت و ایمنی انواع نوشیدنی کمک میکند.
مهمترین مراجع این حوزه شامل ISO/IEC 17025، ISO 7218، استانداردهای میکروبی اختصاصی ISO، استانداردهای آب بستهبندیشده Codex، استاندارد CXS 247 برای آبمیوه و نکتار و روشهای AOAC و IFU هستند.
نکته مهم: برنامه آزمون آب معدنی، آبمیوه، نوشابه گازدار، نوشیدنی انرژیزا و نوشیدنی لبنی یکسان نیست. آزمونهای موردنیاز باید بر اساس ترکیبات محصول، فرآیند تولید، خطرات احتمالی، استاندارد اختصاصی و دامنه صلاحیت آزمایشگاه تعیین شوند.
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید