چه زمانی انجام تست های سمیت سیستمیک و ژنوتوکسیسیته ضروری است؟
آزمون های سمیت سیستمیک و ژنوتوکسیسیته از ارزیابی های مهم در بررسی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی هستند؛ اما انجام آن ها برای تمام محصولات پزشکی به صورت خودکار الزامی نیست. ضرورت این آزمون ها بر اساس نوع تماس محصول با بدن، مدت و میزان مواجهه، ترکیبات شیمیایی آزادشونده، مسیر ورود مواد به بدن و نتایج ارزیابی ریسک زیستی تعیین می شود.
تفاوت اصلی این دو ارزیابی در نوع خطری است که بررسی می کنند: سمیت سیستمیک به اثرات نامطلوب مواد بر اندام ها و عملکرد عمومی بدن مربوط است، در حالی که ژنوتوکسیسیته احتمال آسیب به DNA، جهش ژنی یا تغییرات کروموزومی را بررسی می کند.
چارچوب اصلی این ارزیابی ها استاندارد ISO 10993-1 در کنار استانداردهای اختصاصی هر آزمون است. ویرایش ششم ISO 10993-1 در نوامبر 2025 منتشر شده و جایگزین ویرایش 2018 شده است.
چه زمانی تست سمیت سیستمیک ضروری است؟
سمیت سیستمیک زمانی اهمیت پیدا می کند که مواد آزاد شده از وسیله پزشکی بتوانند وارد گردش خون یا سایر بخش های بدن شوند و بر اندام ها یا عملکرد عمومی بدن اثر بگذارند. این موضوع فقط به محصولاتی که مستقیما وارد خون می شوند محدود نیست؛ مواد آزاد شده از یک وسیله پزشکی ممکن است از طریق جذب پوستی، تماس با زخم، تماس با بافت، کاشت در بدن یا مسیرهای دیگر وارد بدن شوند.
موارد زیر می توانند ضرورت بررسی سمیت سیستمیک را مطرح کنند:
-
محصولات کاشتنی: ایمپلنت ها و وسایلی که برای مدت طولانی در بدن باقی می مانند، به ویژه اگر احتمال آزاد شدن مواد یا محصولات تخریب وجود داشته باشد.
-
محصولات دارای تماس با خون: کاتترها، لوله های انتقال خون، فیلترهای خونی و سایر وسایلی که مواد آزاد شده از آن ها می توانند وارد گردش خون شوند.
-
محصولات قابل جذب یا تخریب پذیر: موادی که در بدن تجزیه می شوند و ممکن است ترکیبات حاصل از تخریب آن ها وارد بافت ها یا گردش خون شوند.
-
محصولات دارای تماس طولانی مدت یا مکرر: وسایلی که در طول زمان می توانند موجب مواجهه تجمعی بدن با مواد شیمیایی شوند.
-
محصولات دارای ترکیبات شیمیایی ناشناخته یا جدید: در مواردی که مواد استخراج شونده یا آزاد شونده از محصول شناسایی شده اند، اما اطلاعات کافی درباره اثرات سیستمیک آن ها وجود ندارد.
-
محصولاتی که در فرایند تولید یا استریل سازی آن ها مواد باقی مانده ایجاد می شود: برای مثال، باقی مانده مواد شیمیایی فرایند تولید یا استریل سازی که امکان مواجهه سیستمیک با آن ها وجود دارد.
انواع ارزیابی سمیت سیستمیک
استاندارد ISO 10993-11:2017 ارزیابی سمیت سیستمیک ناشی از مواد تجهیزات پزشکی را پوشش می دهد. نوع ارزیابی با توجه به مدت و شدت مواجهه و خطر مورد نظر انتخاب می شود:
-
سمیت سیستمیک حاد (Acute Systemic Toxicity): بررسی اثرات سیستمیک پس از مواجهه کوتاه مدت با عصاره یا مواد آزاد شده از محصول.
-
سمیت سیستمیک تحت حاد (Subacute Systemic Toxicity): بررسی اثرات مواجهه تکراری یا مستمر در یک دوره کوتاه تر.
-
سمیت سیستمیک تحت مزمن (Subchronic Systemic Toxicity): بررسی اثرات مواجهه تکراری در یک دوره طولانی تر.
-
سمیت سیستمیک مزمن (Chronic Systemic Toxicity): بررسی اثرات مواجهه طولانی مدت، به ویژه زمانی که احتمال بروز اثرات تجمعی یا دیررس وجود دارد.
انتخاب نوع مطالعه نباید صرفا بر اساس نام محصول یا مدت استفاده انجام شود؛ بلکه باید با توجه به میزان مواجهه، مسیر ورود مواد، داده های سم شناسی موجود و هدف ارزیابی ریسک صورت گیرد.
چه زمانی تست ژنوتوکسیسیته ضروری است؟
ژنوتوکسیسیته به توانایی یک ماده برای ایجاد آسیب به ماده ژنتیکی سلول گفته می شود. این آسیب می تواند به شکل جهش ژنی، شکست یا تغییرات ساختاری کروموزوم ها و سایر تغییرات ژنتیکی بروز کند.
اهمیت این آزمون زمانی بیشتر می شود که احتمال مواجهه بیمار با ترکیبات دارای پتانسیل ژنوتوکسیک وجود داشته باشد. برای مثال:
-
محصول دارای مواد اولیه جدید یا ترکیبات شیمیایی با اطلاعات ایمنی ناکافی باشد.
-
در مشخصه یابی شیمیایی، ترکیباتی با هشدار یا پتانسیل ژنوتوکسیک شناسایی شوند.
-
محصول دارای تماس طولانی مدت یا دائمی با بدن باشد و احتمال آزاد شدن ترکیبات شیمیایی در طول زمان وجود داشته باشد.
-
وسیله پزشکی دارای سطح تماس زیاد با خون باشد و مواد قابل استخراج یا آزاد شونده بتوانند وارد گردش خون شوند.
-
محصول از مواد پلیمری، پوشش ها، چسب ها یا افزودنی هایی ساخته شده باشد که احتمال ایجاد ترکیبات جدید در اثر فرایند تولید، تخریب یا استریل سازی در آن ها مطرح است.
-
اطلاعات موجود از مواد اولیه، فرایند تولید یا سوابق مصرف برای رد خطر ژنوتوکسیک کافی نباشد.
نکته مهم درباره وسایل دارای تماس با گردش خون خارج از بدن: در راهنمای FDA سال 2023، برای وسایل مورد استفاده در مدارهای خارج بدنی که با خون تماس دارند، ارزیابی ژنوتوکسیسیته حتی در تماس کمتر از 24 ساعت نیز مطرح شده است. دلیل آن سطح تماس زیاد، احتمال آزاد شدن مواد شیمیایی و ورود آن ها به گردش خون است. این یک توصیه مشخص در راهنمای FDA است و نباید بدون بررسی شرایط محصول به تمام تجهیزات پزشکی تعمیم داده شود.
آزمون های رایج ژنوتوکسیسیته
بر اساس هدف ارزیابی و ویژگی های محصول، ممکن است از روش های زیر استفاده شود:
-
آزمون جهش برگشتی باکتریایی (Ames Test): برای بررسی توانایی مواد در ایجاد جهش ژنی در سویه های مشخص باکتریایی.
-
آزمون جهش ژنی در سلول های پستانداران: برای بررسی جهش های ژنی در سیستم های سلولی پستانداران.
-
آزمون میکرونوکلئوس (Micronucleus Test): برای بررسی آسیب های کروموزومی و ایجاد میکرونوکلئوس در سلول ها.
-
آزمون ناهنجاری های کروموزومی (Chromosomal Aberration Test): برای ارزیابی تغییرات ساختاری کروموزوم ها.
این روش ها از نظر نوع آسیب ژنتیکی که شناسایی می کنند یکسان نیستند. بنابراین انتخاب آن ها باید بر اساس راهبرد آزمون و نوع خطر ژنتیکی مورد نظر انجام شود. مثبت شدن یک آزمون نیز لزوما به معنی اثبات خطر بالینی در بیمار نیست و نیازمند بررسی و پیگیری علمی است.
استانداردهای اصلی برای سمیت سیستمیک و ژنوتوکسیسیته
ISO 10993-1:2025
استاندارد اصلی برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک است. این استاندارد مشخص می کند که ارزیابی زیستی باید با توجه به نوع تماس، مدت مواجهه، مواد سازنده و خطرات احتمالی محصول انجام شود. در این رویکرد، انجام آزمون ها باید بر اساس نیاز ارزیابی ریسک باشد، نه صرفا بر اساس یک فهرست ثابت از تست ها.
ISO 10993-11:2017
استاندارد اختصاصی ارزیابی سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی است و روش ها و ملاحظات مربوط به بررسی واکنش های سیستمیک ناشی از مواد تجهیزات پزشکی را پوشش می دهد.
وضعیت ویرایش: نسخه منتشر شده فعلی ISO 10993-11:2017 است؛ اما طبق اطلاعات رسمی ISO در مرحله بازنگری قرار دارد و پیش نویس ISO/DIS 10993-11.2 در حال توسعه است. بنابراین باید در زمان تدوین پروتکل، وضعیت انتشار نسخه جدید دوباره بررسی شود.
ISO 10993-3:2026
این استاندارد جدیدترین ویرایش منتشر شده برای ارزیابی ژنوتوکسیسیته، سرطان زایی، سمیت تولید مثلی و سمیت تکاملی تجهیزات پزشکی است. ویرایش چهارم آن در اوت 2026 منتشر شده و جایگزین ISO 10993-3:2014 و ISO/TR 10993-33:2015 شده است. در ویرایش جدید، تاکید از انجام آزمون های خودکار به سمت ارزیابی خطر بر اساس مشخصه یابی شیمیایی، ارزیابی سم شناسی و انجام آزمون در صورت نیاز تغییر کرده است.
ISO 10993-18 و ISO 10993-17
این دو استاندارد در تصمیم گیری درباره ضرورت آزمون های سمیت سیستمیک و ژنوتوکسیسیته نقش مهمی دارند:
-
ISO 10993-18 برای مشخصه یابی شیمیایی مواد و شناسایی ترکیبات موجود در محصول یا مواد قابل استخراج و آزاد شدن کاربرد دارد.
-
ISO 10993-17 برای ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات شناسایی شده و بررسی احتمال ایجاد اثرات نامطلوب در میزان مواجهه مورد انتظار استفاده می شود.
در برخی موارد، نتایج معتبر مشخصه یابی شیمیایی و ارزیابی ریسک سم شناسی می توانند نشان دهند که انجام یک آزمون زیستی جدید ضرورت ندارد. در مقابل، شناسایی ترکیبات نگران کننده یا نبود اطلاعات کافی ممکن است انجام آزمون تکمیلی را توجیه کند.
آیا انجام تست سمیت سیستمیک و ژنوتوکسیسیته برای تمام تجهیزات پزشکی الزامی است؟
خیر. این تصور که هر محصول پزشکی باید حتما هر دو آزمون را انجام دهد، از نظر علمی و استانداردی درست نیست.
برای مثال، یک وسیله پزشکی که فقط با پوست سالم تماس کوتاه مدت دارد، ممکن است با توجه به ترکیبات شیمیایی، سوابق ایمنی مواد و اطلاعات موجود، نیازی به آزمون سمیت سیستمیک یا ژنوتوکسیسیته نداشته باشد. در مقابل، یک وسیله کاشتنی، محصول دارای تماس با خون یا محصولی که ترکیبات شیمیایی قابل نگرانی آزاد می کند، ممکن است به این ارزیابی ها نیاز داشته باشد.
همچنین انجام آزمون های ژنوتوکسیسیته به معنی ضرورت انجام همزمان تمام روش های Ames، جهش ژنی، میکرونوکلئوس و ناهنجاری کروموزومی نیست. راهبرد آزمون باید با توجه به خطر مورد نظر و استاندارد مربوط تعیین شود.
نتیجه برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی
پیش از سفارش آزمون سمیت سیستمیک یا ژنوتوکسیسیته، بهتر است ابتدا نوع تماس محصول، مدت مواجهه، ترکیبات شیمیایی، شرایط تولید و استریل سازی و اطلاعات ایمنی مواد بررسی شود. در بسیاری از موارد، مشخصه یابی شیمیایی و ارزیابی ریسک سم شناسی می تواند به تعیین دقیق تر آزمون های ضروری کمک کند و از انجام آزمون های غیرضروری جلوگیری کند.
سنجش ساناژن خدمات ارزیابی سمیت سیستمیک و آزمون های ژنوتوکسیسیته تجهیزات پزشکی را با روش های مرتبط و بر اساس استانداردهای ISO 10993 ارائه می کند. برای تعیین آزمون های مورد نیاز محصول، می توانید مشخصات فنی، نوع کاربرد و اطلاعات مواد سازنده محصول را برای بررسی کارشناسی ارائه دهید.
منابع رسمی
-
راهنمای FDA سال 2023 درباره ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید