تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی (Acute Oral Systemic Toxicity Test)

تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی یکی از آزمون های سم شناسی برای بررسی اثرات نامطلوب احتمالی یک ماده پس از ورود کوتاه مدت آن به بدن از طریق دستگاه گوارش است. در این آزمون، ماده مورد بررسی یا عصاره تهیه شده از محصول از طریق دهان و معمولاً با روش تجویز خوراکی وارد بدن مدل آزمایش می شود و اثرات احتمالی آن بر وضعیت عمومی و عملکرد اندام های مختلف بررسی می شود.

هدف اصلی این آزمون، شناسایی نشانه های سمیت سیستمیک پس از یک بار مواجهه یا مواجهه های محدود در یک بازه کوتاه است. این اثرات ممکن است شامل تغییرات رفتاری، اختلالات عصبی، مشکلات گوارشی، تغییرات تنفسی، آسیب اندامی یا سایر واکنش های نامطلوب باشند.

تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی در ارزیابی برخی مواد شیمیایی، ترکیبات اولیه دارویی، مواد اولیه محصولات و در شرایط مشخص، عصاره تجهیزات پزشکی کاربرد دارد. انتخاب این آزمون باید بر اساس ماهیت محصول، مسیر واقعی یا قابل توجیه مواجهه و الزامات ارزیابی ریسک انجام شود.

هدف از انجام تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی

این آزمون برای شناسایی اثرات کوتاه مدت ماده پس از ورود خوراکی به بدن طراحی شده است. مهم ترین اهداف آن عبارت اند از:

  • بررسی احتمال ایجاد سمیت سیستمیک پس از مواجهه خوراکی

  • شناسایی علائم بالینی و تغییرات رفتاری ناشی از ماده

  • بررسی اثرات احتمالی بر دستگاه گوارش و سایر اندام های بدن

  • ارزیابی تغییرات وزن و وضعیت عمومی مدل آزمایش

  • شناسایی نشانه های احتمالی سمیت عصبی، تنفسی یا قلبی عروقی

  • بررسی احتمال بروز آسیب در اندام های حیاتی

  • کمک به تعیین سطح خطر و طبقه بندی سمیت حاد ماده

  • فراهم کردن اطلاعات اولیه برای ارزیابی ایمنی و ریسک سم شناسی محصول

چه محصولاتی ممکن است به تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی نیاز داشته باشند؟

نیاز به انجام این آزمون به نوع محصول، ترکیبات شیمیایی، احتمال بلع ناخواسته، مسیر مواجهه و الزامات قانونی مربوط بستگی دارد.

برخی از گروه های محصولاتی که ممکن است این آزمون برای ارزیابی آن ها مطرح شود عبارت اند از:

  • مواد اولیه و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در تولید محصولات

  • مواد و ترکیبات مورد استفاده در فرمولاسیون دارویی

  • برخی مواد اولیه و افزودنی های غذایی

  • مکمل های غذایی و ترکیبات خوراکی

  • مواد شیمیایی مورد استفاده در محصولات آرایشی و بهداشتی، در صورت وجود سناریوی مواجهه خوراکی

  • عصاره برخی مواد و تجهیزات پزشکی، در صورت توجیه علمی مسیر خوراکی

  • مواد پلیمری و ترکیباتی که احتمال بلع ناخواسته یا مواجهه خوراکی با آن ها وجود دارد

  • ترکیبات مورد استفاده در محصولات بهداشتی و مصرفی

نکته مهم درباره تجهیزات پزشکی: تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی برای تمام تجهیزات پزشکی آزمون روتین یا الزامی نیست. در ارزیابی تجهیزات پزشکی، مسیر مواجهه باید با کاربرد واقعی محصول و مسیر آزاد شدن ترکیبات از آن تناسب داشته باشد. برای مثال، تماس یک وسیله با مخاط دهان با بلعیدن ماده یکسان نیست. اگر محصول صرفا با مخاط دهان تماس دارد، ارزیابی سمیت سیستمیک و تحریک موضعی باید بر اساس نوع تماس و الزامات مربوط انتخاب شود، نه اینکه به صورت خودکار آزمون خوراکی انجام شود.

تفاوت تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی با سمیت سیستمیک حاد

تست سمیت سیستمیک حاد یک عنوان کلی برای ارزیابی اثرات کوتاه مدت ماده از مسیرهای مختلف مواجهه است. این مسیرها می توانند شامل خوراکی، پوستی یا تزریقی باشند.

در تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی، مسیر ورود ماده مشخصا دستگاه گوارش است و ماده از طریق دهان به مدل آزمایش داده می شود.

بنابراین، تفاوت اصلی این دو آزمون در مسیر مواجهه است:

  • سمیت سیستمیک حاد (Acute Systemic Toxicity): بررسی اثرات سیستمیک ناشی از مواجهه کوتاه مدت از مسیر مناسب و قابل توجیه.

  • سمیت سیستمیک حاد خوراکی (Acute Oral Systemic Toxicity): بررسی اثرات سیستمیک پس از ورود ماده از طریق دهان و دستگاه گوارش.

همچنین باید توجه داشت که آزمون سمیت خوراکی با آزمون تحریک مخاط دهان تفاوت دارد. در آزمون تحریک، واکنش موضعی بافت دهان بررسی می شود؛ اما در آزمون سمیت سیستمیک خوراکی، اثرات احتمالی ماده بر کل بدن ارزیابی می شوند.

مراحل انجام تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی

اجرای این آزمون باید بر اساس پروتکل معتبر و متناسب با ماهیت ماده انجام شود. مراحل کلی آن عبارت اند از:

آماده سازی نمونه

ابتدا نمونه مورد آزمون از نظر مشخصات فیزیکی و شیمیایی بررسی می شود. بسته به نوع ماده، ممکن است نمونه به شکل اولیه یا پس از آماده سازی و حل شدن در یک حامل مناسب مورد استفاده قرار گیرد.

در صورتی که آزمون برای عصاره یک وسیله پزشکی انجام شود، تهیه عصاره باید مطابق اصول استاندارد ISO 10993-12 و با توجه به ویژگی های ماده و شرایط استخراج صورت گیرد.

در این مرحله باید از آلودگی نمونه و ایجاد تغییرات ناخواسته در ترکیب آن جلوگیری شود.

انتخاب مدل آزمایش و روش مواجهه

مدل آزمایش بر اساس هدف مطالعه، نوع ماده و روش استاندارد انتخاب می شود. در روش های متداول OECD برای سمیت حاد خوراکی، از جوندگان، معمولاً موش صحرایی، استفاده می شود.

ماده مورد آزمون از طریق دهان و با روش مناسب تجویز می شود. انتخاب روش باید با ویژگی های فیزیکی و شیمیایی نمونه و الزامات روش آزمون هماهنگ باشد.

تعیین سطح مواجهه

سطح مواجهه بر اساس اطلاعات اولیه درباره سمیت ماده، ویژگی های شیمیایی و هدف آزمون تعیین می شود. در روش های OECD از طرح های مرحله ای استفاده می شود تا با تعداد محدودتری از حیوانات، اطلاعات لازم درباره سمیت حاد به دست آید.

در این روش ها، هدف صرفا ایجاد اثرات شدید یا مرگ نیست؛ بلکه تلاش می شود سطح خطر ماده با حداقل آسیب و بر اساس معیارهای علمی مشخص شود.

پایش علائم بالینی

پس از تجویز نمونه، وضعیت عمومی مدل آزمایش در بازه های زمانی تعیین شده بررسی می شود. مهم ترین موارد قابل ارزیابی عبارت اند از:

  • تغییرات فعالیت و رفتار

  • کاهش تحرک یا بی حالی

  • تغییرات وضعیت تنفسی

  • علائم عصبی مانند لرزش یا اختلال هماهنگی حرکتی

  • تغییرات ظاهری و وضعیت پوشش بدن

  • علائم گوارشی مانند اسهال یا استفراغ، در صورت امکان مشاهده در مدل مورد استفاده

  • بروز علائم غیر طبیعی یا نشانه های سمیت شدید

بررسی وزن و وضعیت عمومی

وزن بدن و وضعیت عمومی مدل آزمایش در طول دوره مشاهده ثبت می شود. کاهش یا افزایش غیر طبیعی وزن می تواند یکی از نشانه های اثر نامطلوب ماده باشد و باید در کنار سایر یافته ها تفسیر شود.

بررسی اندام ها و کالبدگشایی

در پایان دوره مشاهده، در صورت پیش بینی در پروتکل، بررسی ظاهری اندام های داخلی انجام می شود. این ارزیابی می تواند شامل بررسی کبد، کلیه، قلب، ریه، طحال و دستگاه گوارش باشد.

در صورت مشاهده تغییرات مشکوک یا وجود توجیه علمی، بررسی بافت شناسی نیز می تواند انجام شود.

تحلیل نتایج و گزارش نهایی

در پایان، داده های مربوط به علائم بالینی، وزن بدن، وضعیت عمومی و یافته های کالبدگشایی تحلیل می شوند. نتیجه آزمون باید مشخص کند که آیا شواهدی از سمیت حاد سیستمیک وجود داشته است یا خیر.

در مطالعاتی که با هدف طبقه بندی خطر ماده انجام می شوند، ممکن است بر اساس روش انتخاب شده، برآورد مقدار LD50 یا طبقه سمیت نیز گزارش شود.

استانداردهای تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی

برای این آزمون باید میان استانداردهای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی و راهنماهای عمومی سمیت خوراکی مواد شیمیایی تفاوت قائل شد. استاندارد اصلی برای ارزیابی سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی، ISO 10993-11 است؛ در حالی که روش های OECD 420، OECD 423 و OECD 425 راهنماهای اختصاصی سمیت حاد خوراکی مواد شیمیایی هستند.

استاندارد ISO 10993-11:2017

استاندارد اصلی سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی

ISO 10993-11:2017 – Biological evaluation of medical devices – Part 11: Tests for systemic toxicity

این استاندارد الزامات و راهنمای انجام آزمون های سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی را مشخص می کند.

در بخش سمیت حاد، موارد زیر اهمیت دارند:

  • انتخاب مسیر مواجهه متناسب با کاربرد محصول

  • انتخاب نمونه یا عصاره مناسب

  • تعیین شرایط مواجهه و سطح دریافت نمونه

  • پایش علائم بالینی و وضعیت عمومی

  • بررسی تغییرات وزن بدن

  • ارزیابی یافته های مربوط به اندام های داخلی

  • تحلیل و گزارش نتایج سمیت سیستمیک

اگر مسیر خوراکی برای ارزیابی یک وسیله پزشکی یا ترکیبات آزادشونده از آن از نظر علمی توجیه شده باشد، می توان از اصول این استاندارد برای طراحی مطالعه استفاده کرد.

نکته مهم این است که ISO 10993-11 یک استاندارد اختصاصی برای سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی است و به تنهایی به معنی الزام انجام تست خوراکی برای تمام تجهیزات پزشکی نیست. نسخه منتشر شده آن ISO 10993-11:2017 است و باید وضعیت بازنگری آن در زمان طراحی آزمون بررسی شود.

 

استاندارد OECD TG 420

OECD Test Guideline 420 – Acute Oral Toxicity: Fixed Dose Procedure

این راهنما با عنوان روش دوز ثابت برای بررسی سمیت حاد خوراکی مواد شیمیایی تدوین شده است.

در این روش، از سطوح دوز از پیش تعیین شده استفاده می شود و هدف اصلی شناسایی شواهد سمیت آشکار بدون نیاز به استفاده از دوزهایی است که انتظار می رود موجب مرگ شوند.

ویژگی های اصلی این روش عبارت اند از:

  • تجویز خوراکی ماده در یک نوبت

  • استفاده از سطوح دوز ثابت و مرحله ای

  • بررسی علائم بالینی و وضعیت عمومی

  • ثبت تغییرات وزن بدن

  • بررسی یافته های کالبدگشایی

  • کمک به طبقه بندی سمیت حاد ماده

این روش عمدتا برای ارزیابی خطر مواد شیمیایی استفاده می شود و کاربرد آن برای تجهیزات پزشکی باید با هدف و الزامات ارزیابی زیستی محصول توجیه شود.

 

استاندارد OECD TG 423

OECD Test Guideline 423 – Acute Oral Toxicity: Acute Toxic Class Method

این راهنما روش طبقه بندی سمیت حاد خوراکی را ارائه می کند.

در این روش، آزمون به صورت مرحله ای انجام می شود و بر اساس نتایج حاصل از مواجهه و وضعیت مدل های آزمایش، درباره طبقه سمیت ماده تصمیم گیری می شود.

از ویژگی های این روش می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • استفاده از سطوح دوز مشخص

  • طراحی مرحله ای مطالعه

  • ارزیابی علائم سمیت و وضعیت حیوانات

  • کاهش تعداد حیوانات مورد استفاده نسبت به روش های کلاسیک

  • فراهم کردن اطلاعات برای طبقه بندی خطر سمیت حاد

OECD TG 423 یکی از روش های شناخته شده برای ارزیابی سمیت حاد خوراکی مواد شیمیایی است.

 

استاندارد OECD TG 425

OECD Test Guideline 425 – Acute Oral Toxicity: Up-and-Down Procedure

این راهنما با عنوان روش بالا و پایین برای بررسی سمیت حاد خوراکی تدوین شده است.

در این روش، ماده به صورت مرحله ای و با توجه به نتیجه مواجهه قبلی تجویز می شود. اگر مدل آزمایش در مرحله قبلی زنده بماند، سطح دوز مرحله بعد افزایش می یابد و در صورت مرگ، سطح دوز کاهش پیدا می کند.

این روش می تواند برای برآورد مقدار LD50 و فاصله اطمینان آن مورد استفاده قرار گیرد.

مهم ترین ویژگی های این روش عبارت اند از:

  • تجویز خوراکی مرحله ای

  • ارزیابی پاسخ به سطوح مختلف مواجهه

  • پایش علائم بالینی

  • ثبت تغییرات وزن بدن

  • بررسی کالبدگشایی

  • محاسبه آماری مقدار LD50 در صورت تناسب با هدف مطالعه

نسخه اصلاح شده این راهنما در سال 2022 منتشر شده است.

 

استاندارد ISO 10993-1:2025

ISO 10993-1:2025 – Biological evaluation of medical devices

این استاندارد چارچوب کلی ارزیابی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی را در قالب فرآیند مدیریت ریسک مشخص می کند.

بر اساس این استاندارد، انتخاب آزمون های زیستی باید با توجه به موارد زیر انجام شود:

  • نوع تماس محصول با بدن

  • مدت تماس و مسیر مواجهه

  • جنس و ترکیبات مواد سازنده

  • ترکیبات قابل استخراج و آزادشونده

  • اطلاعات سم شناسی موجود

  • نتایج آزمون های قبلی و شواهد علمی

بنابراین، انجام تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی باید با توجه به ارزیابی ریسک محصول توجیه شود و برای تمام تجهیزات پزشکی یک الزام عمومی محسوب نمی شود.

 

استاندارد ISO 10993-12:2021 و اصلاحیه 2025

ISO 10993-12:2021 – Sample preparation and reference materials

این استاندارد به آماده سازی نمونه ها و انتخاب مواد مرجع برای آزمون های زیستی تجهیزات پزشکی می پردازد.

موارد مهم آن شامل انتخاب نمونه مناسب، آماده سازی نمونه، تعیین شرایط استخراج، تهیه عصاره و انتخاب کنترل های آزمایش است.

اگر در آزمون سمیت سیستمیک حاد خوراکی از عصاره تجهیزات پزشکی استفاده شود، این استاندارد می تواند در تعیین روش آماده سازی نمونه و شرایط استخراج مورد استفاده قرار گیرد.

اصلاحیه ISO 10993-12:2021/Amd 1:2025 نیز باید در نسخه مورد استفاده لحاظ شود.

 

استاندارد ISO 10993-2:2022

ISO 10993-2:2022 – Animal welfare requirements

این استاندارد الزامات مربوط به رفاه حیوانات مورد استفاده در آزمون های زیستی تجهیزات پزشکی را مشخص می کند.

در مطالعات حیوانی سمیت حاد، رعایت اصول اخلاقی، کاهش درد و ناراحتی، انتخاب مناسب مدل آزمایش و استفاده از روش های جایگزین معتبر اهمیت دارد.

این استاندارد در کنار روش آزمون باید مورد توجه قرار گیرد تا مطالعه با رعایت اصول رفاه حیوانات طراحی و اجرا شود.

تفاوت روش های OECD 420، 423 و 425

هر سه راهنمای OECD برای ارزیابی سمیت حاد خوراکی مواد شیمیایی استفاده می شوند، اما روش اجرای آن ها متفاوت است:

  • OECD 420: بر اساس دوزهای ثابت انجام می شود و تمرکز آن بر شناسایی سمیت آشکار بدون ایجاد سمیت شدید و مرگ غیر ضروری است.

  • OECD 423: از روش طبقه بندی سمیت حاد استفاده می کند و نتیجه مطالعه برای تعیین طبقه خطر ماده به کار می رود.

  • OECD 425: از روش بالا و پایین استفاده می کند و امکان برآورد آماری LD50 را فراهم می سازد.

انتخاب میان این روش ها به هدف مطالعه، اطلاعات اولیه درباره ماده و الزامات مرجع قانونی بستگی دارد. این روش ها را نباید بدون بررسی دامنه کاربرد، جایگزین مستقیم استاندارد ISO 10993-11 برای تجهیزات پزشکی دانست.

چه شاخص هایی در تفسیر نتایج اهمیت دارند؟

نتایج تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی باید بر اساس مجموعه ای از یافته ها تفسیر شوند. مهم ترین شاخص های مورد بررسی عبارت اند از:

  • بروز یا عدم بروز علائم بالینی غیر طبیعی

  • تغییرات رفتار و فعالیت مدل آزمایش

  • تغییرات وزن بدن

  • علائم احتمالی اختلالات عصبی و تنفسی

  • نشانه های اختلال عملکرد دستگاه گوارش

  • تغییرات ظاهری اندام های داخلی

  • یافته های کالبدگشایی و بافت شناسی، در صورت انجام

  • مقدار LD50 یا طبقه سمیت، در روش هایی که این شاخص را ارزیابی می کنند

توجه داشته باشید که LD50 تنها یکی از شاخص های ارزیابی خطر است و به تنهایی تمام اطلاعات مربوط به ایمنی یک ماده را مشخص نمی کند.

گزارش نهایی تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی شامل چه مواردی است؟

گزارش نهایی آزمون باید اطلاعات کافی برای بررسی اعتبار مطالعه و تفسیر نتایج را ارائه دهد. مهم ترین بخش های گزارش عبارت اند از:

  • مشخصات کامل نمونه و ماده مورد آزمون

  • روش آماده سازی نمونه و حلال یا حامل مورد استفاده

  • استاندارد و روش آزمون

  • مشخصات مدل آزمایش

  • مسیر و شرایط مواجهه

  • نتایج مشاهدات بالینی و تغییرات رفتاری

  • تغییرات وزن بدن

  • یافته های کالبدگشایی و بررسی بافتی، در صورت انجام

  • نتایج محاسبه LD50 یا طبقه بندی سمیت، در صورت کاربرد

  • تحلیل نتایج و نتیجه گیری درباره سمیت سیستمیک حاد خوراکی

اهمیت تست سمیت سیستمیک حاد خوراکی در ارزیابی ایمنی محصولات

این آزمون می تواند اطلاعات مهمی درباره خطرات احتمالی ورود خوراکی یک ماده به بدن فراهم کند. نتایج آن در ارزیابی ایمنی برخی مواد اولیه، ترکیبات شیمیایی، محصولات خوراکی و مواد دارای احتمال مواجهه خوراکی کاربرد دارد.

در حوزه تجهیزات پزشکی نیز در شرایطی که مسیر خوراکی برای ارزیابی ترکیبات آزادشونده از محصول توجیه علمی داشته باشد، ممکن است این نوع بررسی مطرح شود.

با این حال، انجام این آزمون برای همه محصولات ضروری نیست. نوع محصول، مسیر واقعی مواجهه، ترکیبات شیمیایی، اطلاعات سم شناسی موجود و الزامات قانونی باید پیش از انتخاب روش بررسی شوند. همچنین در صورت وجود روش های جایگزین معتبر یا داده های کافی، باید از انجام آزمون حیوانی غیر ضروری جلوگیری شود.

سنجش ساناژن – همکار غذا و دارو

در ارزیابی ایمنی محصولات، انتخاب روش آزمون متناسب با ماهیت ماده و مسیر مواجهه اهمیت زیادی دارد. استاندارد و روش اجرایی هر آزمون باید بر اساس دامنه تایید شده آزمایشگاه، الزامات مرجع قانونی و هدف ارزیابی انتخاب شود.

منابع و استانداردهای مرجع

نکته علمی مهم: استانداردهای OECD 420، 423 و 425 روش های آزمون سمیت حاد خوراکی مواد شیمیایی هستند؛ ISO 10993-11 مرجع ارزیابی سمیت سیستمیک تجهیزات پزشکی است. این دو گروه استاندارد از نظر دامنه کاربرد یکسان نیستند و انتخاب آن ها باید بر اساس نوع محصول و هدف مطالعه انجام شود.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com

فهرست مطالب