پروتز خارجی اندام (External Limb Prosthesis)

پروتز خارجی اندام وسیله ای پزشکی است که برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندام از دست رفته یا فاقد عملکرد طبیعی طراحی و ساخته می شود. این وسیله در خارج از بدن قرار می گیرد و با هدف بازگرداندن بخشی از عملکرد حرکتی، بهبود توانایی انجام فعالیت های روزمره، حفظ تعادل و افزایش استقلال فرد مورد استفاده قرار می گیرد.

پروتزهای خارجی می توانند برای جایگزینی اندام فوقانی مانند دست و بازو یا اندام تحتانی مانند پا و ساق طراحی شوند. انتخاب نوع پروتز به سطح قطع عضو، شرایط باقیمانده اندام، وضعیت عضلات، نیازهای عملکردی فرد و میزان فعالیت روزانه بستگی دارد.

انواع پروتز خارجی اندام

پروتز اندام تحتانی (Lower Limb Prosthesis)

این گروه برای جایگزینی بخش هایی از اندام تحتانی مانند پا، ساق یا ران استفاده می شود. طراحی آنها باید امکان تحمل وزن بدن، حفظ تعادل و انتقال نیرو در هنگام ایستادن و راه رفتن را فراهم کند.

اجزای متداول این پروتزها عبارت اند از:

  • سوکت (Socket): بخشی که اندام باقیمانده درون آن قرار می گیرد و ارتباط مکانیکی میان بدن و پروتز را برقرار می کند.

  • لاینر (Liner): پوشش داخلی نرم که برای بهبود تماس، راحتی و توزیع فشار بین پوست و سوکت استفاده می شود.

  • پیلون (Pylon): بخش سازه ای که اجزای مختلف پروتز را به یکدیگر متصل می کند و نیروهای وارد شده را انتقال می دهد.

  • مفصل زانو (Prosthetic Knee): در پروتزهای بالای زانو برای ایجاد عملکرد خم و راست شدن زانو استفاده می شود.

  • واحد مچ و پا (Ankle-Foot Unit): برای ایجاد تماس مناسب با زمین، جذب و انتقال نیرو و کمک به حرکت هنگام راه رفتن طراحی می شود.

پروتز اندام فوقانی (Upper Limb Prosthesis)

این پروتزها برای جایگزینی بخش هایی از دست یا بازو استفاده می شوند و با هدف بازیابی توانایی گرفتن، نگه داشتن و جابه جایی اشیا طراحی می شوند.

انواع اصلی آن عبارت اند از:

  • پروتز زیبایی (Cosmetic Prosthesis): عمدتا برای بازسازی ظاهر اندام استفاده می شود و ممکن است عملکرد مکانیکی محدودی داشته باشد.

  • پروتز مکانیکی (Body-Powered Prosthesis): با استفاده از حرکت بدن و سیستم کابل و مهارکننده کنترل می شود.

  • پروتز الکتریکی (Externally Powered Prosthesis): با استفاده از موتورهای الکتریکی و منبع تغذیه کار می کند.

  • پروتز مایوالکتریک (Myoelectric Prosthesis): از سیگنال های الکتریکی عضلات باقی مانده برای کنترل حرکت دست یا انگشتان استفاده می کند.

مواد مورد استفاده در ساخت پروتز خارجی اندام

انتخاب مواد به محل استفاده، میزان تحمل بار، وزن، دوام، انعطاف پذیری و تماس با پوست بستگی دارد. مواد متداول شامل موارد زیر هستند:

  • آلیاژهای فلزی: مانند آلومینیوم، فولاد ضد زنگ و تیتانیوم برای اجزای سازه ای و اتصالات.

  • پلیمرها: مانند پلی اتیلن، پلی پروپیلن و پلی اورتان برای ساخت برخی اجزای بدنه، سوکت و پوشش ها.

  • مواد کامپوزیتی: مانند فیبر کربن برای ساخت قطعات سبک و مقاوم در برابر بارهای مکانیکی.

  • سیلیکون: برای ساخت لاینرها، پوشش های نرم و برخی اجزای در تماس با پوست.

  • مواد الاستومری و فومی: برای کاهش فشار موضعی، افزایش راحتی و ایجاد لایه های محافظ.

کیفیت مواد و طراحی سوکت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا توزیع نامناسب فشار یا اصطکاک در محل تماس با اندام باقیمانده می تواند باعث درد، زخم، التهاب و آسیب پوستی شود.

استانداردهای مرتبط با پروتز خارجی اندام

برای طراحی، تولید و ارزیابی پروتزهای خارجی اندام، یک استاندارد واحد کافی نیست. استانداردهای مرتبط با استحکام مکانیکی، دوام، ایمنی مواد، مدیریت ریسک، زیست سازگاری و سیستم مدیریت کیفیت باید متناسب با نوع پروتز و کاربرد آن انتخاب شوند.

ISO 22523؛ الزامات و روش های آزمون پروتزهای خارجی اندام و ارتزها

استاندارد ISO 22523:2006 یکی از مراجع اصلی برای پروتزهای خارجی اندام فوقانی و تحتانی و همچنین ارتزها است. این استاندارد الزامات و روش های آزمون مرتبط با موارد زیر را پوشش می دهد:

  • استحکام مکانیکی و مقاومت اجزای پروتز

  • ویژگی های مواد مورد استفاده در ساخت پروتز

  • محدودیت های استفاده و شرایط کاربرد

  • ارزیابی ریسک های مرتبط با محصول

  • اطلاعاتی که تولیدکننده باید درباره محصول و نحوه استفاده ارائه کند

وضعیت نسخه: تا تاریخ 21 نوامبر 2026، نسخه منتشر شده و جاری ISO 22523:2006 است که در سال 2024 مجددا تایید شده است. با این حال، نسخه جدید آن با عنوان ISO/FDIS 22523 در مرحله تصویب نهایی قرار دارد و هنوز به عنوان استاندارد بین المللی منتشر نشده است. بنابراین باید بین نسخه منتشر شده و پیش نویس نهایی تمایز قائل شد.

Requirements and test methods+1

ISO 10328؛ آزمون های سازه ای پروتزهای اندام تحتانی

استاندارد ISO 10328 به ارزیابی استحکام سازه ای پروتزهای اندام تحتانی اختصاص دارد. این استاندارد روش های آزمون استاتیک و چرخه ای را برای بررسی مقاومت پروتز در برابر نیروهای مکانیکی ناشی از فعالیت هایی مانند ایستادن و راه رفتن مشخص می کند.

در این آزمون ها، اجزای سازه ای پروتز تحت بارگذاری های تعریف شده قرار می گیرند تا مقاومت آنها در برابر شکست، تغییر شکل و بارگذاری های تکراری بررسی شود.

تغییر مهم نسخه: استاندارد ISO 10328:2026، ویرایش سوم در نوامبر 2026 منتشر شده و جایگزین ISO 10328:2016 شده است. بنابراین برای ارزیابی های جدید باید نسخه 2026 مورد توجه قرار گیرد و استفاده از نسخه 2016 بدون بررسی وضعیت پذیرش آن در بازار هدف توصیه نمی شود.

Requirements and test methods+1

ISO 22675؛ آزمون واحد مچ و پای پروتز

این استاندارد به طور اختصاصی برای آزمون واحدهای مچ و پا (Ankle-Foot Devices and Foot Units) در پروتزهای اندام تحتانی تدوین شده است.

آزمون های این استاندارد شامل بارگذاری استاتیک و چرخه ای هستند و برای ارزیابی موارد زیر کاربرد دارند:

  • مقاومت مکانیکی واحد مچ و پا

  • دوام در برابر بارگذاری های تکراری

  • عملکرد سازه ای در شرایط شبیه سازی شده راه رفتن

  • مقاومت در برابر نیروهای وارد شده در ناحیه پاشنه و پنجه

نسخه معتبر منتشر شده ISO 22675:2024، ویرایش سوم است که جایگزین نسخه 2016 شده است. این استاندارد به صورت اختصاصی بر واحدهای مچ و پا تمرکز دارد و جایگزین تمام آزمون های سازه ای پروتز اندام تحتانی نیست.

Requirements and test methods+1

ISO 10993-1؛ ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی

این استاندارد چارچوب ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را بر اساس نوع تماس با بدن و مدت تماس مشخص می کند.

در پروتزهای خارجی، بخش هایی مانند سوکت، لاینر، پوشش های سیلیکونی و مواد نرم در تماس با پوست اندام باقیمانده قرار می گیرند. بنابراین باید احتمال ایجاد اثرات نامطلوب زیستی ناشی از مواد تشکیل دهنده آنها ارزیابی شود.

آخرین نسخه منتشر شده ISO 10993-1:2025، ویرایش ششم است که جایگزین نسخه 2018 شده است. در این نسخه، پروتزهای خارجی به عنوان نمونه ای از تجهیزات پزشکی در تماس با پوست سالم مطرح شده اند. برای این نوع تماس، ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک پوستی از اثرات زیستی مورد توجه است.

ISO+1

ISO 10993-5؛ آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)

این استاندارد روش های ارزیابی اثرات سمی مواد و اجزای تجهیزات پزشکی بر سلول های پستانداران را در شرایط آزمایشگاهی مشخص می کند.

در پروتزهای خارجی، مواد پلیمری، سیلیکونی، پوشش ها و اجزایی که با پوست تماس دارند، ممکن است بر اساس ارزیابی زیستی از نظر سمیت سلولی بررسی شوند.

ISO 10993-10؛ آزمون حساسیت زایی (Skin Sensitization)

این استاندارد برای ارزیابی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی ناشی از تماس با مواد و اجزای تجهیزات پزشکی استفاده می شود. در پروتزهای خارجی، ترکیبات سیلیکونی، مواد پلیمری، چسب ها و مواد مورد استفاده در لاینر می توانند از نظر احتمال ایجاد حساسیت بررسی شوند.

ISO 10993-23؛ آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation)

این استاندارد روش های ارزیابی احتمال ایجاد تحریک موضعی پوست در اثر تماس با مواد و تجهیزات پزشکی را مشخص می کند. در پروتزهای خارجی، تماس طولانی مدت سوکت یا لاینر با پوست اندام باقیمانده می تواند اهمیت این ارزیابی را افزایش دهد.

نکته مهم این است که ISO 10993-1 الزام نمی کند که تمام آزمون ها بدون توجه به شرایط محصول انجام شوند. ابتدا باید داده های موجود، مشخصات مواد، مدت تماس و مخاطرات زیستی بررسی شوند و سپس درباره نیاز به آزمون تکمیلی تصمیم گیری شود.

ISO 14971؛ مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی

این استاندارد فرایند شناسایی خطرات، ارزیابی ریسک و تعیین اقدامات کنترلی را در تمام مراحل چرخه عمر تجهیزات پزشکی مشخص می کند.

در پروتزهای خارجی، خطراتی مانند شکست قطعات، جدا شدن اتصالات، عدم تحمل بار، فشار بیش از حد به پوست، ایجاد زخم و واکنش های نامطلوب زیستی باید در فرایند مدیریت ریسک بررسی شوند.

نسخه جاری این استاندارد ISO 14971:2019 است که در سال 2025 مجددا تایید شده است.

ISO 13485؛ سیستم مدیریت کیفیت تجهیزات پزشکی

این استاندارد الزامات سیستم مدیریت کیفیت را برای سازمان های فعال در طراحی، تولید و ارائه تجهیزات پزشکی مشخص می کند. اجرای آن در تولید پروتزهای خارجی به کنترل طراحی، انتخاب مواد اولیه، کنترل فرایند تولید، ردیابی محصول و رسیدگی به شکایات کمک می کند.

نسخه جاری ISO 13485:2016 است که در سال 2025 مجددا تایید شده است.

Requirements for regulatory purposes

آزمون های مهم برای ارزیابی پروتزهای خارجی اندام

برنامه آزمون باید بر اساس نوع پروتز، کاربرد مورد نظر، مواد سازنده و شرایط استفاده تعیین شود. مهم ترین ارزیابی ها عبارت اند از:

  • آزمون استحکام مکانیکی و مقاومت سازه ای

  • آزمون بارگذاری استاتیک و چرخه ای

  • ارزیابی دوام و مقاومت اتصالات

  • بررسی مقاومت قطعات در برابر شکست و تغییر شکل

  • بررسی کیفیت و پایداری اتصال سوکت و لاینر

  • ارزیابی مواد در تماس با پوست

  • آزمون سمیت سلولی بر اساس ISO 10993-5، در صورت نیاز به آزمون

  • آزمون حساسیت زایی بر اساس ISO 10993-10، در صورت نیاز به آزمون

  • آزمون تحریک پوستی بر اساس ISO 10993-23، در صورت نیاز به آزمون

نکته مهم درباره زیست سازگاری پروتزهای خارجی

در ارزیابی زیستی پروتز خارجی، نباید تمام اجزای محصول را بدون توجه به نوع تماس در یک گروه قرار داد. برای مثال، بخش فلزی یک پروتز ممکن است اصلا با پوست تماس نداشته باشد، در حالی که سوکت، لاینر و پوشش سیلیکونی مستقیما با پوست اندام باقیمانده در تماس هستند.

همچنین مدت تماس اهمیت دارد. اگر پروتز به طور روزانه و برای مدت طولانی استفاده شود، ارزیابی زیستی باید بر اساس مدت و شرایط واقعی تماس انجام شود. در این شرایط، بررسی مواد اولیه، فرایند ساخت، مواد باقی مانده و تغییرات احتمالی ناشی از استفاده و شستشو نیز اهمیت دارد.

نتیجه برای تولیدکنندگان پروتز خارجی اندام

برای پروتزهای اندام تحتانی، استانداردهای ISO 10328 و ISO 22675 از مراجع مهم آزمون های مکانیکی هستند. استاندارد ISO 22523 نیز الزامات عمومی پروتزهای خارجی اندام فوقانی و تحتانی را پوشش می دهد. برای اجزای در تماس با پوست، ارزیابی زیستی بر اساس ISO 10993-1 و بخش های مرتبط آن باید انجام شود.

در سنجش ساناژن، امکان بررسی و انجام آزمون های زیست سازگاری مواد و اجزای در تماس با پوست پروتزهای خارجی، از جمله آزمون سمیت سلولی، تحریک پوستی و حساسیت زایی، متناسب با مشخصات محصول و الزامات رگولاتوری قابل بررسی است.

منابع رسمی استانداردها:

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com